Faransiiska
Faransiiska (Af Faransiis: France), si rasmi ah Jamhuuriyadda Faransiiska (Af Faransiis: République française), waa waddan ku yaalla galbeedka Yurub. Caasimaddiisu waa Paris, luqaddiisa rasmiga ahna waa Af-Faransiis, lacagtiisuna waa yuuro. Faransiisku waa mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn Midowga Yurub, wuxuuna ka mid yahay dalalka aasaasay ururkaas.[1]
Jamhuuriyadda Faransiiska | |
|---|---|
 Calanka
 Astaan
| |
| Hal-ku-dheg: Liberté, égalité, fraternité Xorriyad, Sinnaan, Walaaltinimo | |
| Heesta qaranka: La Marseillaise | |
 Meesha Faransiisku kaga yaal Yurub | |
| Caasimadda | Paris |
| Luuqadaha rasmiga ah | Af-Faransiis |
| Dadka | Faransiis |
| Dawladda | Jamhuuriyad nus-madaxweyne ah |
| Emmanuel Macron | |
| Sébastien Lecornu | |
| Sharci-dejinta | Baarlamaanka Faransiiska |
| Senate | |
| Golaha Qaranka | |
| Aasaaskii | |
• Boqortooyadii Galbeedka Franks | 843 |
• Jamhuuriyaddii 1aad | 22 Sebtembar 1792 |
• Jamhuuriyadda 5aad | 4 Oktoobar 1958 |
| Bedka | |
• Wadarta | 638,475 km2 (246,517 sq mi) |
| Dadka | |
• Qiyaastii 2026 | 69,100,000 |
| Lacagta | Yuuro (EUR) |
| Saacadda | UTC+1 (CET) |
| UTC+2 (CEST) | |
| Koodhka wicitaanka | +33 |
| Furaha Internetka | .fr |
Faransiisku wuxuu ka kooban yahay dhulka Faransiiska ee Yurub, oo badanaa loo yaqaan Faransiiska dhulweynaha, iyo dhulal dibadeed oo ku kala yaalla Kariibiyaanka, Koonfur Ameerika, Badweynta Hindiya iyo Badweynta Baasifigga. Sababtaas awgeed, Faransiisku wuxuu leeyahay xuduudo iyo dano badeed oo ka baxsan Yurub.
Faransiisku waa jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, oo leh nidaam nus-madaxweyne ah. Dastuurka Jamhuuriyadda Shanaad wuxuu sheegayaa in Faransiisku yahay “jamhuuriyad aan la qaybin karin, cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ahna”.[2]
Magaca
wax ka badalMagaca Soomaaliga ee waddanku waa Faransiiska. Dadka dalkaas u dhashay iyo luqaddoodaba waxaa lagu magacaabaa Faransiis. Magaca rasmiga ah ee waddanku waa Jamhuuriyadda Faransiiska.
Faransiiska waxaa mararka qaarkood loogu yeeraa Hexagone, oo macneheedu yahay “lix-geesle”, sababtoo ah qaabka dhulka Faransiiska ee Yurub wuxuu si qiyaas ah ugu egyahay lix geesood.
Juqraafi
wax ka badalFaransiisku wuxuu ku yaallaa galbeedka Yurub. Dhinaca waqooyi waxaa ka xiga Beljim, Luksemburg iyo Jarmalka. Bari waxaa ka xiga Iswiiserland iyo Talyaaniga, halka koonfur-galbeed ay ka xigaan Andorra iyo Isbaaniya. Dhinaca koonfur-bari waxaa ku yaalla Monako. Faransiisku wuxuu leeyahay xeeb ku teedsan Badweynta Atlantikada, Badda Mediterranean-ka, Kanaalka Ingiriiska iyo Badda Waqooyi.
Dhulka Faransiiska waxaa ku jira buuro waaweyn sida Alps, Pyrenees, Massif Central, Jura iyo Vosges. Buurta ugu dheer ee Faransiiska iyo Galbeedka Yurub waa Mont Blanc, oo ku taalla xadka Faransiiska iyo Talyaaniga.
Webiyada waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah Seine, Loire, Rhône, Garonne iyo Rhein. Webiga Seine wuxuu maraa Paris, halka Loire uu yahay mid ka mid ah webiyada ugu dheer dalka.
Dhulalka dibadda
wax ka badalFaransiisku wuxuu leeyahay dhulal dibadeed oo qayb ka ah Jamhuuriyadda Faransiiska. Kuwa ugu waaweyn waxaa ka mid ah:
- Guadeloupe
- Martinique
- Guyana Faransiiska
- Réunion
- Mayotte
- New Caledonia
- French Polynesia
- Saint Pierre and Miquelon
- Wallis and Futuna
- Saint Barthélemy
- Saint Martin
Dhulalkan waxay Faransiiska siinayaan joogitaan siyaasadeed, dhaqaale iyo badeed oo ku kala yaalla qaarado iyo badweyno kala duwan.
Cimilada
wax ka badalCimilada Faransiisku way kala duwan tahay. Galbeedka iyo waqooyiga dalka waxaa saameeya Badweynta Atlantikada, sidaas darteed cimiladu badanaa waa qabow-dhexdhexaad iyo roob leh. Koonfurta, gaar ahaan xeebta Mediterranean-ka, cimiladu waa kulul oo qalalan xagaaga, jiilaalkuna wuu ka fududyahay waqooyiga. Buuraha Alps iyo Pyrenees waxay leeyihiin cimilada buuraha, baraf iyo qabow xoog lehna way ka dhacaan xilliyada qaar.
Taariikh
wax ka badalXilligii hore
wax ka badalDhulka maanta loo yaqaan Faransiiska waxaa waqti dheer deggenaa dadyow kala duwan. Roomaanku waxay dhulkaas u yaqaaneen Gaul. Qarnigii koowaad ee ka horreeyay dhalashada Ciise, Julius Caesar ayaa Gaul ku daray Boqortooyada Roomaanka. Xukunkii Roomaanku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda, sharciyada, magaalooyinka, waddooyinka iyo dhaqanka dhulkaas.
Franks iyo qarniyadii dhexe
wax ka badalKadib burburkii Boqortooyada Roomaanka ee Galbeed, qabiillo Jarmaani ah ayaa galay Gaul. Kuwa ugu muhiimsanaa waxay ahaayeen Franks, kuwaas oo magaca Faransiiska ka yimid. Boqorkii Clovis I ayaa dhidibada u taagay boqortooyo Frank ah oo xoog leh qarnigii 5aad.
Qarnigii 8aad iyo 9aad, Charlemagne wuxuu dhisay boqortooyo ballaaran oo ka koobnayd qayb weyn oo Galbeedka Yurub ah. Kadib heshiiskii Verdun ee 843, boqortooyadii Charlemagne waxaa loo qaybiyay qaybo kala duwan, waxaana ka mid ahayd Galbeedka Francia, oo noqotay aasaaska boqortooyadii Faransiiska.[3]
Boqortooyadii Faransiiska
wax ka badalQarniyadii dhexe, Faransiisku wuxuu si tartiib ah uga soo baxay boqortooyo feudal ah una gudbay dawlad dhexe oo xoog leh. Boqorradii Capetian, Valois iyo Bourbon waxay kordhiyeen awoodda boqortooyada. Magaalada Paris waxay noqotay xarun siyaasadeed, diimeed, aqooneed iyo dhaqaale.
Faransiisku wuxuu galay dagaallo badan, oo ay ka mid ahaayeen Dagaalkii Boqolka Sano ee uu la galay Ingiriiska. Qarnigii 17aad, xilligii Louis XIV, Faransiisku wuxuu noqday mid ka mid ah quwadaha ugu waaweyn Yurub. Louis XIV waxaa badanaa lagu xusuustaa Versailles iyo xoojinta awoodda boqortooyada.
Kacaankii Faransiiska
wax ka badalSanadkii 1789 waxaa bilowday Kacaankii Faransiiska, kaas oo beddelay taariikhda Faransiiska iyo Yurub. Kacaanku wuxuu meesha ka saaray boqortooyadii hore, wuxuuna faafiyay fikrado ku saabsan muwaadinnimo, xuquuq, sharci, sinnaan iyo qaranimo. Halku-dhegga Jamhuuriyadda Faransiiska — Liberté, égalité, fraternité — wuxuu ka soo baxay jawigaas siyaasadeed.
Jamhuuriyaddii Koowaad waxaa lagu dhawaaqay 22 Sebtembar 1792. Kadib waxaa yimid xukunkii Napoleon Bonaparte, oo Faransiiska u beddelay quwad ciidan oo Yurub oo dhan saameysay. Napoleon wuxuu dhisay Boqortooyadii Faransiiska, wuxuuna dib u habeyn weyn ku sameeyay maamulka, sharciga iyo hay'adaha dawladda.
Qarnigii 19aad iyo gumeysiga
wax ka badalQarnigii 19aad, Faransiisku wuxuu maray boqortooyooyin, jamhuuriyado iyo imbaraadooriyado is beddelayay. Isla xilligaas, Faransiisku wuxuu dhisay gumeysi ballaaran oo ka jiray Afrika, Aasiya, Kariibiyaanka iyo Badweynta Baasifigga. Gumeysiga Faransiisku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda Faransiiska, ganacsiga, siyaasadda iyo dhaqamada dalal badan.
Dagaalladii adduunka
wax ka badalFaransiisku wuxuu ka mid ahaa dalalkii ugu waaweynaa ee ka qayb galay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka. Dagaalkaas wuxuu sababay khasaare aad u weyn oo naf iyo dhaqaale ah. Qaybo badan oo waqooyiga Faransiiska ah ayaa burburay.
Intii lagu jiray Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Jarmalkii Nazi-ga ayaa qabsaday Faransiiska 1940. Waxaa jiray xukunkii Vichy oo la shaqeeyay Jarmalka, iyo dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo Faransiis ah. Charles de Gaulle wuxuu noqday astaanta Faransiiska Xorta ah. Faransiiska waxaa la xoreeyay 1944, kadib duullaankii xulafada ee Normandy iyo kacdoonkii Paris.
Jamhuuriyadda Shanaad
wax ka badalJamhuuriyadda Shanaad waxaa la aas aasay 1958, iyadoo Charles de Gaulle uu noqday hoggaamiye muhiim ah. Dastuurka cusub wuxuu xoojiyay xilka madaxweynaha, wuxuuna Faransiiska siiyay nidaam siyaasadeed oo ka deggan Jamhuuriyadihii hore. Faransiisku wuxuu noqday xubin aasaase ah oo ka tirsan hay'adihii horseeday Midowga Yurub, wuxuuna sii ahaanayaa quwad weyn oo Yurub iyo dunida ah.
Dowladda iyo siyaasadda
wax ka badalFaransiisku waa jamhuuriyad nus-madaxweyne ah. Madaxweynaha waxaa lagu doortaa cod dadweyne, wuxuuna leeyahay awood siyaasadeed oo weyn. Madaxweynaha wuxuu magacaabaa Ra'iisul Wasaaraha, wuxuuna door muhiim ah ku leeyahay siyaasadda dibadda, difaaca iyo jihada guud ee dawladda.
Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu hoggaamiyaa xukuumadda, wuxuuna ka shaqeeyaa fulinta siyaasadaha gudaha iyo maamulka maalinlaha ah ee dawladda. Baarlamaanka Faransiisku wuxuu ka kooban yahay laba aqal: Golaha Qaranka iyo Senate-ka.
Madaxweynaha hadda waa Emmanuel Macron. Ra'iisul Wasaaraha hadda waa Sébastien Lecornu, oo loo magacaabay xilkaas 2025.[4][5]
Dastuurka iyo astaamaha qaranka
wax ka badalDastuurka Faransiiska ee 1958 wuxuu qeexayaa Faransiiska inuu yahay jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ah, oo aan la qaybin karin. Dastuurku wuxuu kaloo dhigayaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis, calanka qarankuna yahay buluug, caddaan iyo casaan. Heesta qaranku waa La Marseillaise, halku-dhegguna waa Liberté, égalité, fraternité.[2]
Qaybaha maamulka
wax ka badalFaransiisku wuxuu leeyahay 18 gobol maamul: 13 ku yaalla Yurub iyo 5 gobol oo dibadeed ah. Gobolladaas waxaa loo sii qaybiyaa waaxyo, degmooyin iyo maamulo hoose. Paris waxay leedahay maqaam gaar ah, maadaama ay tahay caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalka.
Gobollada waaweyn ee Faransiiska dhulweynaha waxaa ka mid ah:
- Île-de-France
- Auvergne-Rhône-Alpes
- Nouvelle-Aquitaine
- Occitanie
- Provence-Alpes-Côte d'Azur
- Grand Est
- Hauts-de-France
- Bretagne
- Normandie
- Pays de la Loire
- Bourgogne-Franche-Comté
- Centre-Val de Loire
- Corsica
Dowladda Faransiiska waxay sheegtaa in dalka uu leeyahay 18 gobol, shan ka mid ahna ay yihiin gobollo dibadeed.[6]
Xiriirka dibadda
wax ka badalFaransiisku waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay, Midowga Yurub, NATO, G7, G20, OECD, WTO iyo hay'ado kale oo caalami ah. Faransiisku wuxuu ka mid yahay shanta xubnood ee joogtada ah ee Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, wuxuuna leeyahay awoodda diidmada qayaxan.
Faransiisku wuxuu door weyn ku leeyahay siyaasadda Yurub, ammaanka caalamka, arrimaha Afrika, Bariga Dhexe, Badweynta Hindiya iyo Baasifigga. Luqadda Faransiiska iyo ururka Francophonie ayaa sidoo kale qayb ka ah saameynta dibadda ee Faransiiska.
Ciidanka
wax ka badalFaransiisku wuxuu leeyahay mid ka mid ah ciidamada ugu waaweyn Yurub. Ciidamada Faransiiska waxaa ka mid ah ciidanka dhulka, ciidanka badda, ciidanka cirka iyo gendarmerie. Faransiisku wuxuu leeyahay hub nukliyeer ah, wuxuuna ka mid yahay dalalka ugu awoodda badan dhinaca difaaca ee Yurub.
Faransiisku wuxuu ka qaybqaataa hawlgallo militari iyo nabad ilaalin oo caalami ah, gaar ahaan iyada oo loo marayo Qaramada Midoobay, Midowga Yurub iyo NATO.
Dhaqaale
wax ka badalFaransiisku wuxuu ka mid yahay dhaqaalaha ugu waaweyn adduunka. Dhaqaalaha dalka wuxuu ku dhisan yahay adeegyo, warshado, beeraha, tamarta, dalxiiska, tiknoolajiyada, gaadiidka iyo ganacsiga. Paris waa xarun weyn oo dhaqaale, bangiyo, caymis, moodo, farshaxan iyo dalxiis ah.
Warshadaha muhiimka ah ee Faransiiska waxaa ka mid ah diyaaradaha, baabuurta, tareennada, dawooyinka, tamarta, qalabka difaaca, moodada, qurxinta, cuntada iyo cabbitaanka. Shirkado Faransiis ah oo badan ayaa ka shaqeeya suuqyada caalamka.
Faransiisku wuxuu isticmaalaa lacagta yuuro, maadaama uu xubin ka yahay aagga euro-da. Midowga Yurub wuxuu Faransiiska ku tilmaamaa dal xubin ka ah EU tan iyo 1958, lacagtiisuna tahay euro.[1]
Dalxiis
wax ka badalDalxiisku wuxuu ka mid yahay qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Faransiiska. Paris, Tower Eiffel, Louvre, Versailles, Mont-Saint-Michel, Provence, French Riviera, Loire Valley iyo Alps waxay ka mid yihiin meelaha ugu caansan. Hay'adda dalxiiska ee Faransiiska waxay sheegtay in Faransiisku gaaray qiyaastii 102 milyan oo booqdayaal caalami ah 2025.[7]
Faransiiska waxaa ku yaalla goobaha dhaxalka adduunka ee UNESCO oo badan, kuwaas oo isugu jira magaalooyin taariikhi ah, kaniisado, qalcado, dhul beereedyo dhaqameed iyo goobo dabiici ah.
Tamarta
wax ka badalFaransiisku wuxuu caan ku yahay isticmaalka tamarta nukliyeerka. Korontada dalka qayb weyn waxaa soo saara warshadaha nukliyeerka, taas oo Faransiiska siisay nidaam koronto oo leh kaarboon hoose marka loo eego dalal badan oo Yurub ah. Hay'adda Tamarta Caalamiga ah waxay Faransiiska ku tilmaantaa dal leh isku-dhaf koronto oo kaarboonkiisu hooseeyo, sababtuna tahay raxantiisa nukliyeerka ee weyn.[8]
Dadka
wax ka badalHay'adda tirakoobka Faransiiska ee INSEE waxay qiyaastay in dadka Faransiiska ay ahaayeen qiyaastii 69.1 milyan 1 Janaayo 2026.[9] Tiradaas waxaa ku jira dadka ku nool Faransiiska dhulweynaha iyo dhulalka dibadda.
Dadka Faransiiska badankood waxay ku nool yihiin magaalooyinka. Aagga Paris waa midka ugu dadka badan uguna dhaqaale weyn dalka. Magaalooyin kale oo waaweyn waxaa ka mid ah Marseille, Lyon, Toulouse, Nice, Nantes, Strasbourg, Montpellier, Bordeaux iyo Lille.
Luqadaha
wax ka badalLuqadda rasmiga ah ee Faransiiska waa Af-Faransiis. Dastuurka Faransiisku wuxuu caddeeyaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis.[2]
Waxaa sidoo kale dalka ka jira luqado goboleed iyo taariikhi ah sida Breton, Occitan, Alsatian, Corsican, Basque, Catalan, Flemish iyo luqado kale. Dhulalka dibadda waxaa laga hadlaa luqado iyo lahjado kala duwan, oo ay ku jiraan Creole-yo Faransiis ku salaysan.
Diinta
wax ka badalFaransiisku waa dawlad cilmaani ah. Mabda'a laïcité wuxuu ka dhigan yahay kala saaridda dawladda iyo diinta, iyo in muwaadiniintu leeyihiin xorriyad diimeed. Dastuurku wuxuu sheegayaa in Jamhuuriyaddu ixtiraamto dhammaan caqiidooyinka.[2]
Masiixiyadda, gaar ahaan Kaatooligga, waxay taariikh ahaan saamayn weyn ku lahayd Faransiiska. Maanta waxaa sidoo kale jira dad aan diin lahayn, Muslimiin, Yuhuud, Budhiistayaal, Protestant-yo iyo kooxo kale.
Waxbarasho iyo cilmi
wax ka badalFaransiisku wuxuu leeyahay nidaam waxbarasho oo dheer oo dawladeed. Jaamacadaha iyo machadyada sare ee Faransiiska waxay door muhiim ah ka ciyaareen cilmiga, falsafadda, sharciga, caafimaadka, injineernimada iyo suugaanta. Paris waxay muddo dheer ahayd xarun aqoon iyo dhaqameed.
Faransiiska waxaa ka soo jeeda saynisyahanno, qoraayo, falsafad-yaqaanno iyo farshaxanno caan ah sida René Descartes, Blaise Pascal, Marie Curie, Louis Pasteur, Victor Hugo, Molière, Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Claude Monet iyo qaar kale oo badan.
Dhaqan
wax ka badalDhaqanka Faransiiska wuxuu saameyn weyn ku leeyahay dunida. Faransiisku wuxuu caan ku yahay suugaanta, falsafadda, farshaxanka, filimada, muusigga, moodada, cuntada iyo naqshadda dhismaha. Paris waxaa marar badan loo arkaa mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn ee farshaxanka iyo moodada dunida.
Cuntada Faransiiska waxay caan ku tahay rootiga, farmaajada, khamriga, maraqa, hilibka, kalluunka, macmacaanka iyo farsamada karinta. UNESCO waxay cuntada Faransiiska u aqoonsatay qayb ka mid ah dhaxalka dhaqameed ee aan la taaban karin.
Farshaxan iyo suugaan
wax ka badalFaransiisku wuxuu leeyahay taariikh suugaaneed oo qani ah. Qoraayo sida Victor Hugo, Molière, Honoré de Balzac, Gustave Flaubert, Marcel Proust, Albert Camus iyo Jean-Paul Sartre ayaa saamayn weyn ku yeeshay suugaanta caalamka.
Farshaxanka Faransiiska waxaa ka mid ah dhaqdhaqaaqyo iyo farshaxanno caan ah sida Impressionism, oo ay la xiriiraan Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir iyo Edgar Degas. Matxafyada Faransiiska, gaar ahaan Louvre, Musée d'Orsay iyo Centre Pompidou, waxay hayaan uruurin farshaxan oo aad u weyn.
Ciyaaraha
wax ka badalKubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan Faransiiska. Xulka qaranka Faransiiska wuxuu ku guuleystay Koobka Adduunka ee FIFA 1998 iyo 2018. Faransiisku wuxuu sidoo kale caan ku yahay tartanka baaskiilka ee Tour de France, oo ka mid ah tartamada ciyaaraha ugu caansan adduunka.
Ciyaaro kale oo dalka laga jecel yahay waxaa ka mid ah rugby, tennis, kubbadda koleyga, handball, judo iyo ciyaaraha jiilaalka.
Magaalooyin waaweyn
wax ka badalMagaalooyinka waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah:
Xubin ka ahaansho
wax ka badalFaransiisku wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin:
Sidoo kale fiiri
wax ka badalTixraac
wax ka badal- 1 2 "France – EU country profile". European Union. Retrieved 19 May 2026.
- 1 2 3 4 "The Constitution of the Fifth Republic". Élysée. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "France". Encyclopaedia Britannica. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "Welcome to the website of the French Presidency". Élysée. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "Sébastien Lecornu – Premier ministre". Gouvernement français. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "Découpage administratif de la France : les régions". Vie publique. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "Data insights". Atout France. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "France – Countries & Regions". International Energy Agency. Retrieved 19 May 2026.
- ↑ "Demographic report 2025". INSEE. Retrieved 19 May 2026.
| Dalalka Yurub |  |
|---|---|
| Albania • Andorra • Armania • Aserbiijaan • Awstriya • Belarus • Beljim • Boland • Midowga Boqortooyada • Bortuqaal • Bosniya • Bulgaria • Denmark • Estoniya • Faatikan • Faransiiska • Finland • Giriig • Holland • Hungaria • Isbania • Islofaakiya • Isloveeniya • Iswisarland • Iswiidhan • Jarmalka • Joorjiya • Kosofo • Kroatia • Latfiya • Liechtenstein • Lithuaniya • Luksemburg • Makedonia • Malta • Monako • Montenegro • Norway • Romania • Ruushka • San Marino • Serbia • Talyaaniga • Jamhuuriyadda Tashik • Turki | |