Togo
Togo,[lower-alpha 1] si rasmi ahna loo yiraahdo Jamhuuriyadda Togo,[lower-alpha 2] waa dal ku yaal Galbeedka Afrika. Waxaa dacallada ka xiga Gana dhanka galbeedka, Benin dhanka bariga iyo Burkina Faso dhanka waqooyiga.[14] Waa mid ka mid ah waddamada ugu horumarsan yaryar ee adduunka. Waxay ku fidsan tahay waqooyiga laga bilaabo Gacanka Guinea (halkaas oo ay ku taallo caasimaddeeda, Lomé) ilaa xudduudda Burkina Faso iyo Togo.[14] Waa dal yar oo kuleyl ah, kaas oo ku fadhiya 57,000 square kilometres (22,000 square miles)[4] lehna dad gaaraya qiyaastii 8 milyan.[4] Ballaceedu wuxuu ka yar yahay 115 km (71 mi) inta u dhaxaysa Gana iyo deriskeeda bari ee Benin.[15][16]
Jamhuuriyadda Togo | |
|---|---|
| Hal-ku-dheg: "Travail, Liberté, Patrie"[1] (Af Ingiriis: "Shaqo, Xorriyad, Hooyo") | |
| Heesta qaranka: "Terre de nos aïeux" (Af Ingiriis: "Dhulkii awoweyashay") | |
| Caasimadda iyo Magaalada ugu weyn | Lomé 6°8′N 1°13′E / 6.133°N 1.217°E |
| Luuqadaha rasmiga ah | Fransiis |
| Luqadaha loogu hadlo | |
| Qaybaha qowmiyadaha | |
| Diinta (2025) |
|
| Dadka | Reer Togo |
| Dawladda | Jamhuuriyad baarlamaan oo midaysan oo hoos tanaasusha kalataliye nidaam kali-talis ah oo dhaxaltooyo ah |
| Jean-Lucien Savi de Tové | |
| Faure Gnassingbé | |
| Sharci-dejinta | Baarlamaan |
| Aqalka Sare | |
| Golaha Shacabka | |
| Taariikhda aasaaska | |
| 5 Luulyo 1884 | |
| 27 Agoosto 1914 | |
• Madax-bannaanida ka qaadashada Faransiiska | 27 Abriil 1960 |
| 20 Sebtembar 1960 | |
| 6 Maayo 2024 | |
| Bedka | |
• Wadarta | 56,785[4][5] km2 (21,925 sq mi) (123aad) |
• Biyo (%) | 4.2 |
| Dadka | |
• Qiyaastii 2024 | |
• Tiro-koobkii 2022 | 8,095,498[7] |
• Cufnaanta | 125.9/km2 (326.1/sq mi) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2025 |
• Wadarta | |
• Qofkiiba | |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2025 |
• Wadarta | |
• Qofkiiba | |
| Qaybsiga (2015) | 43.1[12] sinnaan la'aan dhexdhexaad ah |
| Kobaca (2023) | 0.571[13] dhexdhexaad (161aad) |
| Lacagta | Faranka CFA ee Galbeedka Afrika (XOF) |
| Saacadda | UTC+00:00 (GMT) |
| Qaabka taariikhda | dd/mm/yyyy |
| Koodhka wicitaanka | +228 |
| Koodhka ISO 3166 | TG |
| Furaha Internetka | .tg |
| |
Dad kala duwan ayaa degay xudduudaha Togo-da maanta intii dhaxeysay qarniyadii 11aad iyo 16aad. Intii dhexaysay qarniyadii 16aad iyo 18aad, gobolka xeebta wuxuu inta badan u adeegi jiray xarun ganacsiga addoomada ee reer Yurub, taasoo Togo iyo gobolka ku xeeran ku radday magaca "Xeebta Addoomada". Sanadkii 1884, xilligii u-tartanka Afrika, Jarmalka ayaa gobolka ka aasaasay dhul maxmiyad ah oo loo bixiyay Togoland. Ka dib Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, Togo waxaa lagu wareejiyay Faransiiska iyadoo wadata xudduudaheeda hadda jira. Togo waxay madax-bannaanideeda ka qaadatay Faransiiska sanadkii 1960.[2][17] Sanadkii 1967, Gnassingbé Eyadéma ayaa hoggaamiyay afgambi milatari oo guulaystay wuxuuna noqday madaxweynaha dal nidaamkiisu yahay hal xisbi oo ka horjeeda hanti-wadaagga. Sanadkii 1993, Eyadéma wuxuu la kulmay doorashooyin xisbiyo badan oo ay hareeyeen wax-is-daba-marin, wuxuuna ku guulaystay madaxtinimada saddex jeer. Xilligii uu dhintay, Eyadéma wuxuu ahaa "hoggaamiyaha ugu muddada dheeraa taariikhda casriga ah ee Afrika", isagoo madaxweyne ahaa muddo 38 sano ah.[18] Sanadkii 2005, wiilkiisa Faure Gnassingbé ayaa loo doortay madaxweyne.
Togo waa dal kuleyl ah, oo dhaca Saxaraha ka hooseeya[14] kaas oo dhaqaalihiisu uu inta badan ku tiirsan yahay beeraha.[17] Luqadda rasmiga ah waa Fransiis,[17] laakiin luqado kale ayaa loogu hadlaa, gaar ahaan kuwa ka tirsan qoyska Gbe. Masiixiyiinta waxay ka dhigtaan 47.8% dadka dalka, taas oo ka dhigaysa kooxda diimeed ee ugu weyn dalka.[19] Togo waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Ururka Iskaashiga Islaamka, Aagga Nabadda iyo Iskaashiga ee Koonfurta Atlaantikada, Francophonie, Barwaaqo-sooranka, iyo Aagga Dhaqaalaha ee Galbeedka Afrika.
Asalka magaca
wax ka badalTixraacyo
wax ka badal- ↑ "Constitution of Togo". 2002. Archived from the original on 14 Febraayo 2012. Retrieved 20 Nofeembar 2011.
- 1 2 3 "Togo". CIA World Factbook. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 12 October 2023. Retrieved 26 October 2017.
- ↑ "National Profiles". Archived from the original on 6 March 2023. Retrieved 7 March 2026.
- 1 2 3 "Togo country profile". BBC News. 24 February 2020. Archived from the original on 14 October 2012. Retrieved 27 January 2021.
- ↑ "Accueil - Voyage Togo". Archived from the original on 8 November 2023. Retrieved 2 March 2024.
- ↑ "Togo". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. Retrieved 31 October 2024. (Archived 2024 edition.)
- ↑ "Togo-Les résultats définitifs du 5e RGPH". Icilome. 4 April 2023. Archived from the original on 1 September 2023. Retrieved 1 September 2023.
- ↑ "World Economic Outlook Database, April 2025" (in Ingiriisi). Archived from the original on 28 April 2025. Retrieved 9 October 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, April 2025" (in Ingiriisi). Archived from the original on 28 April 2025. Retrieved 9 October 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, April 2025" (in Ingiriisi). Archived from the original on 28 April 2025. Retrieved 9 October 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, April 2025" (in Ingiriisi). Archived from the original on 28 April 2025. Retrieved 9 October 2025.
- ↑ "Gini Index". World Bank. Archived from the original on 27 July 2018. Retrieved 16 July 2021.
- ↑ "Human Development Report 2023/2024" (in Ingiriisi). United Nations Development Programme. 6 May 2025. Archived from the original on 12 August 2022. Retrieved 6 May 2025.
- 1 2 3 "Republic of Togo" (in Ingiriisi). Islamic Development Bank. 18 November 1998. Archived from the original on 3 February 2020. Retrieved 26 January 2021.
- ↑ ""World Population Prospects 2022"". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved July 17, 2022.
- ↑ "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100" (XSLX). population.un.org ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved July 17, 2022.
- 1 2 3 "Togo (Partner) – International Cultural Youth Exchange". International cultural youth exchange. Archived from the original on 8 June 2017. Retrieved 27 January 2021.
- ↑ "Obituary: Gnassingbe Eyadema" Archived 30 Juun 2018 at the Wayback Machine . (5 Febraayo 2005). BBC News. Dib loo helay 22 Maayo 2007.
- ↑ "Togo", The World Factbook (in Ingiriisi), Central Intelligence Agency, 2023-01-11, archived from the original on 12 October 2023, retrieved 2023-01-13
- ↑ Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe. Marshall Cavendish. 2001. p. 531. ISBN 978-0-7614-7168-4.
- 1 2 Dawnay, Guy Payan (1926). The Army Quarterly. William Clowes & Sons, Ltd. p. 315.
In the Ewe language the name Togo means "Behind the Sea," and it was extended to the whole country by the Germans, as Dr. Nachtigal's first treaty in 1884 was made with the Chief of Togo.
<ref> ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. <references group="lower-alpha"/>.