Germania
| Articul per Ladin Gherdëina |
La Germania (gherdëina: Germania, Deutschland, Paejes tudësc o nce Daiclont, badiot y fascian: Germania, tudësch: Deutschland [ˈdɔʏtʃlant] ⓘ), ufizielmënter la Republica Federela Tudëscia (tudësch: Bundesrepublik Deutschland [ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant] ⓘ[7]), ie n stat te l'Europa zentrela. Cun na populazion de 83 577 140[2] ai 31 dezëmber 2024 iel l stat cun la segonda majera populazion te l'Europa do la Ruscia y l stat cun la majera populazion te l'Union Europea. La Germania ie danter l mer baltich y l mer dl nord a nord y la Elpes a sud, cun na spersa de 357 027 km².[8] La Germania cunfina cun la Danimarca a nord, la Republica Ceca y Polonia a est, l'Austria y la Svizra a sud, y la Franzia, l Luxemburg, l Belje y i Paejes Basc a vest. La capitela y majera zità ie Berlin, l zënter de la finanza ie Frankfurt y la majera zona urbana ie la Ruhr. La Germania ie fata de 16 stac federei. L majer stat per spersa ie l Paiern, l majer per populazion ie l Nordrhein-Westfalen.
| Republica Federela Tudëscia | |
|---|---|
| Bundesrepublik Deutschland | |
| Bandiera | Blason |
| Motto Einigkeit und Recht und Freiheit (Ladin: "Unità y Dërt y Lidëza") | |
| Inn Deutschlandlied (Ladin: "Ciantia de la Germania") | |
| Inuem ufiziel | Bundesrepublik Deutschland |
| Rujeneda ufiziela | Tudësch |
| Capitela | |
| Geografia | |
| Spersa | Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda. km²[1] |
| Ega | 2,3% |
| Demografia | |
| Populazion | 83 577 140 ab. (31 dezëmber 2024)[2] |
| Densità | Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda. ab./km² |
| Cumpëida dla fertilità | 1,455 (2022)[3] |
| Guviern | |
| Forma de guviern | Republica parlamentera federela |
| Presidënt | Frank-Walter Steinmeier |
| Canzelier | Friedrich Merz (CDU) |
| Economia | |
| PIB (numinel) • de ndut • a persona | (2023) $4 121 miliarc[4] $49 310 |
| PIB (VPC) • de ndut • a persona | (2021) $4 743 miliarc $56 750 |
| Munëida | Euro (€) |
| CVN |
19% [1] |
| Auter | |
| Codesc Internet | .de |
| Prefis dl telefon | +49 |
| Furnea a |
man drëta |
| Codesc ISO 3166 | DE |
| Indesc dl Svilup Uman | 0,942[5] (scialdi aut) |
| Coefizient Gini | 31,7[6] (mesan) |
La Germania ie na gran putënza cun na economia sterscia, che ie la majera te l'Europa y la cuarta majera al mond.
Geografia
mudé
Tlima
mudé|
Temperatures mesanes y prezipitazions per Berlin
Funtana: DWD, Daten: 1971–2000[9] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Temperatures mesanes y prezipitazions per Minca
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Storia
mudé
N grum de tribù germaniches vivova tl nord de la Germania bel te l'antichità. Dal 10ejim secul inant à gran pert di raions de la Germania fat pert dl San Mper Roman. Ntan l 16ejim secul ie i raions tl nord de la Germania deventei pert de la refurmazion protestanta. Do la vieres Napoleoniches se à l San Mper Roman desfà tl 1806 y la Confederazion Tudëscia ie stata metuda su tl 1815. Tl 1871 se à duc i paejes tudësc metù adum y à furmà l Mper Tudësch sota la dominazion pruscia. Do la Prima Gran Viera y la revoluzions ie stata metuda su la republica de Weimar, che à durà nfin al 1933, canche l partit nazista ie ruà tl guviern. Da ilò inant ie la Germania stata na ditatura che à purtà mo na viera te l'Europa y l Holocaust. Do la segonda viera mundiela fova la Germania per n pez sota la aministrazion de i aleac y ie po stata spartida su te doi stac. Chis ie inò unic adum tl 1989.
Spartizion aministrativa
mudéLa Germania, coche republica federela, ie metuda adum da 16 stac federei (tudësch: Bundesländer o mé Länder). Chisc ie stai metui su tl ovest tl 1949 cun la creazion de la Republica Federela Tudëscia, y chëi tl est ie stai metui su tl 1990 do la reunificazion tudëscia.
A trëi de chisc stac ti vëniel dit Stadtstaaten (zità-stat), ajache si spersa cuer mé chëla de na zità. Chisch ie Bremen, Hamburg y Berlin. L majer stat per spersa ie l Paiern, l majer per populazion ie l Nordrhein-Westfalen.
Lista de i stac federei
mudé| Blason | Stat | Codesc | Da l'ann | Capitela | Majera zità | Spersa (km2) | Populazion (dez. 2019) | Pop. per km2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Baden-Württemberg | BW | 1952 | Stuttgart | 35 752 | 11 100 394 | 310 | ||
| Paiern (Bayern) | BY | 1949 | (München) | Minca (München) | 70 552 | 13 124 737 | 185 | |
| Berlin | BE | 1990 | – | – | 892 | 3 669 491 | 4 086 | |
| Brandenburg | BB | 1990 | Potsdam | 29 479 | 2 521 893 | 85 | ||
| Bremen | HB | 1949 | – | – | 419 | 681.202 | 1.630 | |
| Hamburg | HH | 1949 | – | – | 755 | 1.847.253 | 2.439 | |
| Hessen | HE | 1949 | (Frankfurt am Main) | 21.115 | 6.288.080 | 297 | ||
| Niedersachsen | NI | 1949 | Hannover | 47.609 | 7.993.448 | 168 | ||
| Mecklenburg-Vorpommern | MV | 1990 | 23.180 | 1.609.675 | 69 | |||
| Nordrhein-Westfalen | NW | 1949 | 34.085 | 17.932.651 | 526 | |||
| Rheinland-Pfalz | RP | 1949 | Mainz | 19.853 | 4.084.844 | 206 | ||
| Saarland | SL | 1957 | Saarbrücken | 2.569 | 990.509 | 386 | ||
| Sachsen | SN | 1990 | 18.416 | 4.077.937 | 221 | |||
| Sachsen-Anhalt | ST | 1990 | 20.446 | 2.208.321 | 108 | |||
| Schleswig-Holstein | SH | 1949 | Kiel | 15.799 | 2.896.712 | 183 | ||
| Thüringen | TH | 1990 | Erfurt | 16.172 | 2.143.145 | 133 |
Demografia
mudéZiteies
mudéChësta tabela mostra la ziteies te la Germania cun n plu de 500 000 abitanc cun lepro i raions metropolitans:
| Zità | Populazion | Agglomerazion[10] | Raion metropolitan | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 3.664.088 | 4.630.000 | 6.120.000 | |||
| 2 | 1.852.478 | 2.820.000 | 5.360.000[11] | |||
| 3 | 1.488.202 | 2.210.000 | 5.990.000 | |||
| 4 | 1.083.498 | 4.910.000 | 10.680.000 | |||
| 5 | 764.104 | 2.710.000 | 5.720.000 | |||
| 6 | 630.305 | 2.360.000 | 5.300.000 | |||
| 7 | 620.523 | 4.910.000 | 10.680.000 | |||
| 8 | 597.493 | 1.200.000 | 2.400.000 | |||
| 9 | 587.696 | 5.610.000 | 10.680.000 | |||
| 10 | 582.415 | 5.610.000 | 10.680.000 | |||
| 11 | 566.573 | 990.000 | 2.730.000 | |||
| 12 | 556.227 | 830.000 | 2.400.000 | |||
| 13 | 534.049 | 1.130.000 | 3.830.000 | |||
| 14 | 515.543 | 1.350.000 | 3.560.000 |
*) Situazion ai 31 dezëmber 2020
Referënzes
mudé- 1 2 "Kritische Flächenfragen - Flächenveränderungenund Flächendruck in Deutschland im Untersuchungszeitraum 2016-2020"; consultato il: 20 Juni 2023; stringa del nome dell'autore: Lena Seeger; data di pubblicazione: jené 2023; pagina/e: 7; lingua dell'opera o del nome: tudësch; curatore editoriale: Social Science Open Access Repository; citazione: Deutschland misst eine Gesamtfläche von 357.587,77 km²;; formato del file: Portable Document Format.
- 1 2 https://www-genesis.destatis.de/datenbank/online/statistic/12411/table/12411-0003; consultato il: 28 Juni 2025; lingua dell'opera o del nome: tudësch; curatore editoriale: Statistisches Bundesamt.
- ↑ http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; consultato il: 20 fauré 2018; lingua dell'opera o del nome: nglëisc; curatore editoriale: UNESCO-Institut für Statistik.
- ↑ https://www.destatis.de/DE/Themen/Wirtschaft/Volkswirtschaftliche-Gesamtrechnungen-Inlandsprodukt/Tabellen/bip-bubbles.html; consultato il: 22 merz 2024; lingua dell'opera o del nome: tudësch; curatore editoriale: Statistisches Bundesamt.
- ↑ https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI; Rapporto sullo sviluppo umano; data di pubblicazione: 2022.
- ↑ https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DE; consultato il: 17 Juni 2023; lingua dell'opera o del nome: nglëisc; curatore editoriale: Banca Mondiale.
- ↑ Mangold, Max, ed. (2005). Duden, Aussprachewörterbuch (per todësch) (6th ed.). Dudenverlag. pp. 271, 53f. ISBN 978-3-411-04066-7.
- ↑ "Germany". World Factbook. CIA. Archivià dal uriginel ai 9 January 2021. Trat ite ai 29 March 2020.
- ↑ Klimainformationen Berlin. World Meteorological Organization, abgerufen am 4. Januar 2013. Archived 2013-04-25 te la Wayback Machine
- ↑ Deutschland: Urbane Agglomerationen auf der Website City Population (Thomas Brinkhoff), 30. Juli 2020.
- ↑ Geschäftsstelle der Metropolregion Hamburg (Hrsg.): Raumbeobachtungssystem. Statistikportal. Barrierefreie (vereinfachte) HTML- oder Excel-Tabellen für die Jahre 2013 bis 2016/2017. Bevölkerung: Bevölkerungsstand und Bevölkerungsdichte[permanent dead link] (Situazion ai 31 dezëmber 2017), abgerufen am 5. April 2019 (Excel-Datei; 33 kB[permanent dead link]). Anmerkung: Die in der Excel-Tabelle aufgeführte genaue Angabe für die Zahl der Gesamtbevölkerung in der Metropolregion Hamburg lautet 5.360.431. Zur besseren Lesbarkeit des Zahlenwertes und seiner einfacheren Vergleichbarkeit mit den Zahlenwerten der anderen deutschen Metropolregionen innerhalb der oben stehenden Tabelle ist die Zahl hier auf die ganze Tausenderstelle gerundet.
| Europa | |
|---|---|
|
Abcasia • Albania • Andora • Austria • Aserbaigian • Armenia • Belje • Bieloruscia • Bosnia y Herzegovina • Bulgaria • Republica Ceca • Cipre • Croazia • Danimarca • Estonia • Finlandia • Franzia • Germania • Grecia • Georgia • Islanda • Irlanda • Kosovo • Letonia • Liechtenstein • Lituania • Luxemburg • Macedonia dl Nord • Malta • Moldova • Monaco • Montenegro • Norvegia • Paejes Basc • Polonia • Portugal • Riam Unì • Romania • Ruscia • San Marino • Serbia • Slovachia • Slovenia • Spania • Svezia • Svizra • Talia • Turchia • Ucraina • Ungaria • Zità dl Vatican |
Vocabolar dl ladin leterar
mudé
Germania 6 1878 Germania (DeclaraJM, SantaGenofefa1878:1)
gad. Germania Badia Germania grd. Germania fas. Germania
fod. Germania LD Germania
topon.
<(gad. P/P 1966, grd. F 2002; DLS 2002, fas. DLS
2002; DILF 2013, fod. DLS 2002, LD DLS 2002) a) Dopo che la löm dl Cristianejim
â fat sparí les scurités dl’ idolatria en Germania - ti lüsc
todësc - ára nia püch smorjelé i costüms groi de chëra
jënt amanta dla vera Dopo che la lum d’l Cristianesimo
ā fatt sparì les scuritès d’l’ idolatrìa in Germania - in t’ i
lusc’ todesc’ - àla nia puc smorjelè i costumi grŏi de chella jent amante d’la verra DeclaraJM, SantaGenofefa1878:1
(Badia).

Luesc todesc (gad.) Ⓘ Germania Ⓓ Deutschland ◇ a) Dopo che la löm dl Cristianejim â fat sparí les scurités dl’ idolatria en Germania - ti lüsc todësc - ára nia püch smorjelé i costüms groi de chëra jënt amanta dla vera Dopo che la lum d’l Cristianesimo ā fatt sparì les scuritès d’l’idolatrìa in Germania - in t’i lusc’ todesc’ - àla nia puc smorjelè i costumi grŏi de chella jent amante d’la verra DeclaraJM, SantaGenofefa1878:1 (Badia).


