Nordowô Macedoniô

Nordowô Macedoniô (mac. Северна Македонија Sewerna Makedonija, alb. Maqedonia e Veriut) – państwò w Pôłniowi Eùropie na Bałkańsczim Półòstrowie, pòwstałé na skùtk rozpadu Jugòsławie, òbjimającé swòjim teritorium kòl 38% historiczno-geògraficzny òbéńdë Macedoniô. Òd 27 strëmiannika 2020 Nordowô Macedoniô je nôleżnikã NATO.

Repùblika Nordowi Macedonie Република Северна Македонија
Fana Nordowi Macedonie Fana Herb Nordowi Macedonie Herb
Mòtto: Слобода или смрт за Македонија (Wòlnosc lub smierc za Macedoniã)
Himn: Денес Над Македонија Dzysô nad Macedonią
Repùblika Nordowi Macedonie na karce
Spòdlowé pòdôwczi
Òficjalny jãzëk	macedońsczi
Stolëca	Skòpié
Fòrma państwa	repùblika
Prezydeńt	Gòrdana Syłjanowskô-Dawkòwô
Premiéra	Hristijan Mickòsczi
Wiéchrzëzna % wòdë	25 713 km² 1,9%
Lëdztwò (2017)	2 103 721
Dëtk	macedońsczi denar (MKD)
Czasowô cona	UTC +1
Nôrodné swiãto	8 séwnika
Kòd ISO 3166	MK
Internet	.mk
Telefón	+389

Miono

Pò rozpadze Jugòsławie w 1991 roku jedna òd ji repùblików (Socjalisticznô Repùblika Macedonie) ògłosëła samòstójnotã jakno Repùblika Macedonie. Przëczëniło sã to do rozgòrzeniô ze stronë Grecczi, jakô ùwôża sã za jedurną echt erbã stôrożëtny Macedonie. Z pòwòdu kònfliktu o miono, Greckô blokòwa nôleżnictwò Macedonie w midzënôrodnëch institucjach. Dlôte na fòrum Òrganizacje Zjednónëch Nôrodów Repùblika Macedonie òficjalno òsta przëjimniãtô jakno Ùszłô Jugòsłowiańskô Repùblika Macedonie (mac. Поранешна Југословенска Република Македонија Pòraneszna Jugòsłowenska Repùblika Makedonija), znónô téż pòd anielsczim akronimã FYROM (Former Yugoslav Republic of Macedonia).

Pierszô fana samòstójny Macedonie z lat 1991–1992

W 2008 r. to bëło negòcjowóné pòrozmienié, ale Grekòwie zablokòwelë jegò wéńscé w żëcé ë zawetowelë rôczbã Macedonie do Òrganizacje Nordowòatlanticczégò Traktatu (NATO) a téż integracje z Eùropejską Ùnią. W pòsobnëch latach sztrid sã pògòrsziwôł, m.jin. Macedończicë pòzwelë stolëczné latawiszcze i nôwôżniészą aùtostradã mionã Aleksandra Wiôldżégò i zbùdowelë wiele jegò sztaturów. W 2018 r., pò òbjimniãcym stanowiszcza przez nowégò premiérã Macedonie Zorana Zaewa, m.jin. zmienioné òstało miono przédnégò fligerplacu i aùtostradë kraju i zasygnalizowanô òsta wòlô do ùstãpstwów taczich jak dodanié do miona kraju geògraficznégò òpisënkù (np. Nordowô Macedoniô, Nowô Macedoniô abò Górnô Macedoniô).

Drëgô fana Macedonie z lat 1992–1995, zmienionô pò grecczich protestach

W maju 2018 r. premiéra Macedonie Zoran Zaew ògłosył, że doszło do pòrozmieniô z Grecką w sprawie miona państwa, jaczé miałobë zwac sã Repùbliką Ilindeńsczi Macedonie, jednak sprzecyw wedle dogôdënkù wërazëłë òpòzycyjné partie tak w Grecce, jak w Macedonie. 12 czerwińca te samégò rokù premiérowie òbùch krajów – Aleksys Cypras i Zoran Zaew – pòcwierdzëlë òsygnienié pòrozmieniô w sprawie zmianë pòzwë Macedonie na Repùblika Nordowi Macedonie (Република Северна Македонија, Repùblika Sewerna Makedonija), w skródzenim Nordowô Macedoniô (Северна Македонија, Sewerna Makedonija).

11 stëcznika 2019 r. macedońsczi parlament ratifikòwôł dogôdënk z Prespë, zgôdzającë sã na ùprôwczi do kònstitucje, jaczé tikałë sã zmianë miona kraju na Nordowô Macedoniô. Dwa tidzenie pózni, 25 stëcznika, pòrozmienié ratifikòwôł grecczi parlament. Nowé miono kraju, „Repùblika Nordowi Macedonie”, òficjalno weszło w żëcé 12 gromicznika 2019 rokù.

Geògrafiô

Nordowô Macedoniô na tle szerszégò historiczno-geògraficznégò regionu Macedoniô

• Całownô pòwiérzchniô: 25 713 km²
• Lądowô pòwiérzchniô: 24 856 km²
• Pòwiérzchniô wòdów: 447 km²
• Całownô lądowô grańca: 748 km
• Dłużawa sztrądu: ni ma przëstãpù do mòrza
• Dłużawa grańców z pòblësczima państwama: Albaniô 151 km, Bùłgariô 148 km, Greckô 228 km, Kòsowò 159 km, Serbiô 62 km.
• Nôwëższi pónkt: Gòlem Kòrab, 2764 m n.n.m.
• Nôniższi pónkt: rzéka Wardar na grańcë z Grecką, 50 m n.n.m.

Fizycznô kôrta Macedonie

Klimat

Cepło i sëchò òb lato i jeséń, dosc chłodno i snieżësto òb zëmã.

Ùsztôłcenié terenu

Nordowô Macedoniô je przédno górsczim a wiżawnym krajã. Na terenie całégò kraju to dô górsczé rédżi. Nôwëższima òd nich są Kòrab i Szar Płanina. Midzë górama leżą kòtlënë – Priłepskò Pòłe w dolëznie Crny Reczi, Pòłog w dolëznie górnégò Wardaru, Òwcze Pòłe i Kòczansko Pòłe nad Bregałnicą a dolëznë wikszich rzéków – Strumicë, Wardaru i Drinu.

Nôdłëgszą rzéką Nordowi Macedonie je Wardar (320 km dłużawë), jaczégò nôwikszima dopłëwama są Treska, Pczinia, Bregałnica i Crna Reka. Òkróm te na teritorium N. Macedonie to dô jesz Drin i Strumicã. Wardar i Strumica słëchają zlewiszcza Egejsczégò Mòrza, Drin – do zlewiszcza Adriaticczégò Mòrza.

Demògrafiô

Pòpùlacjô

Etniczné grëpë wedle nôrodnégò spisënkù z 2002 r. Żôłti – Macedończicë Apfelzynowi – Albańczicë Zelony – Tërkòwie Mòdri – mieszóné lëdztwò

• jilosc lëdztwa: 2 103 721 (stón na lëpińc 2017 rokù)

• môl na swiece wedle jiloscë lëdztwa: 145.

Etniczné grëpë

• Macedończicë 64,2% (zamieszkiwający wikszosc kraju);
• Albańczicë 25,2% (zamieszkiwający zôpôd kòl grańcë z Albanią);
• Tërkòwie 3,9% (w zacht mniészim stãpieniu jak Albańczicë na zôpadze);
• Romòwie 2,7% (we westrzédnym i nordowim parce kraju);
• Serbowie 1,8%;
• jiny 2,4%.

Jãzëczi

• macedońsczi 66,5%;
• albańsczi 25,1%;
• tërecczi 3,5%;
• romani 1,9%;
• serbsczi 1,2%.

Miészëznowé jãzëczi są w òficjalnym (kòle macedońsczégò) ùżëcym w gminach, w jaczich co nômni 20% mieszkańców nôleżi do gwësny jãzëkòwi miészëznë.

Macedończicë

Religijné grëpë

• prawòsławié 61,6%;
• islam 34,2% (przédno Albańczicë i Tërkòwie);
• bezwëznaniowi 1,9%;
• katolëcyzm 1,9%;
• protestantizm 0,3%;
• Swiôdkòwie Jehowë 0,06%.

Ùrbanizacjô

• mieskô pòpùlacjô: 57,3% (w 2017 r.)
• wikszé miesczé westrzódczi: Skòpié (stolëca) – 611 107 mieszkańców (w 2021 r.)

Ekònomiô

W industrie dominëje przetwórczi przemësł. To dô wielné hëtë, przédno skła a kòpru. Hańdel rozwijô sã z rostã majãtnoscë òbëwatelów.

KPB na persónã w N. Macedonie wënôszô 8,5 tësąca dolarów (mierzoné paritetã nabiwczi sëłë).

Ùdzél w KPB:

• Rolnictwò: 11,9%
• Industriô: 28,2%
• Ùsłëdżi: 59,9%.

Rolnictwò

Rolné zemie w kraju (przédno górsczé wédë) zajimają kòl 40% nadwiérzchnie państwa. W dolëznach rzéków i westrzódgórsczich kòtlënach uprawa zbòżô (pszénica, majs), cëkrowëch rąklów, słuńcowników, bawôłnë i tobaczi. To dô rozwinioną hodowlã warzëwów (pòmidorë, paprika, arbùzë) a wielné sadë (jabłonie (przédno w òkòlim Prespë), krëszczi, brzoskwinie, slëwë). Na pôłniowëch, fùl słuńca ùbiédrzach dolëznów to dô plantacje winogronów. W górach dô pasturską hodowlã òwców.

Góra Kòrab (2764 m n.n.m)

Industriô

Niewiôldżé wëdobëcé brunégò wãgla (blëzë Kùmanowa), czerwieniznë zleżënów chromù, cynkù i òłowiu a antimònu. Produkcjô elektriczny energie przédno w môłëch wòdnëch sztrómòwniach. Przetwórczi przemësł je skùpiony we wikszich gardach (jôdny, tekstilny, metalurgiczny, chemiczny ë drzewny), we Skòpim to dô hëtã żelazła. Jistnieje téż artisticzné rzemiãsło: wërobinë ze strzébra, złota czë drzewa, tëpichë.

Emisjô ceplarnianëch gazów

Prawòsłôwny mònastér swiãtégò Naùma

Emisjô ekwiwalentu ditlenkù wãgla z terenu Socjalisticzny Repùbliczi Macedonie wënisoła w 1990 rokù 14,173 Mt, z cze 11,202 Mt stanowił ditlenk wãgla. W przeliczenim na mieszkańca emisjô wëniosła tedë 5,611 t ditlenkù wãgla, a w przeliczenim na 1000 dolarów KPB 583 kg. Głównym zdrojã emisjów òb nen czas bëła energetika. Pò rozpadze Jugòsławie emisje w repùblice kąsk spadłë, a òd pòłowë lat 90. wichlałë sã, nie òsygającë ale niwiznë z 1990 rokù; mòcni spadłë dopiérze pò 2011. W 2018 emisjô ditlenkù wãgla kòpalnégò pòchôdaniô wëniosła 8,074 Mt, a w przeliczenim na mieszkańca 3,872 t i w przeliczenim na 1000 dolarów KPB 287 kg. Òb ten czas ùrósł ùdzél emisjów z transpòrtu, ale energetika òsta główną wietwią òdpòwiedzalną za emisje.

Turistika

W 2016 rokù nen krôj òdwiedzëło 510 tës. turistów (5,1% wicy jak w pòprzédnym rokù), generëjącë dlô nie przëchòdë ò wôrtnoce 285 mln dolarów. Nôwicy turistów przëjachało z Tërecczi, Serbie, Grecczi, Holandie i Bùłgarie.

Turistowie nôczãscy òdwiédzają Òchrid, Skòpié i Bitolã. Nordowô Macedoniô mô téż wiele nôtërnëch atrakcjów. W kraju to dô trzë nôrodné parczi: Pelister, Galiczica, Mawrowò i różné jinszé nôtërné atrakcje, np. kanión Matka, jezoro Prespa, czë jezoro Berowò.

Pòliticzny system

Apartny articzel: Pòliticzny system Nordowi Macedonie

Nordowô Macedoniô je parlamentarną repùbliką z jednojizbòwim parlamentã – Zéńdzenim Repùbliczi Macedoniô (mac. Собрание на Република Македонија). Krôj je pòdzelony na 80 gminów (општина – òpsztina), z cze 10 gminów wchôdô w skłôd gardu Skòpié.

Główné gardë

Centrum Bitolë

Kaszëbsczé miono	Macedońsczé miono
Bitola	Битола/Bitoła
Gòstiwar	Гостивар/Gòstiwar
Kiczewò	Кичево/Kiczewò
Kùmanowò	Куманово/Kùmanowò
Òchrid	Охрид/Òhrid
Prilep	Прилеп/Prilep
Skòpié	Скопје/Skòpje (stolëca)
Sztip	Штип/Sztip
Tetowò	Тетово/Tetowò
Wełes	Велес/Wełes
Radowisz	Радовиш/Radowisz

Bibliografiô

• Nordowô Macedoniô w „The World Factbook”

Bùtnowé lënczi

Commons: Nordowô Macedoniô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons