Tivari

Tivari (malazezisht: Bar; cirilik: Бар; historikisht në italisht: Antivari) është qytet bregdetar dhe qendër komunale në jug të Malit të Zi. Ai ndodhet në bregun e Detit Adriatik, ndërmjet Buduës dhe Ulqinit, në rrëzë të malit Rumija dhe në afërsi të Liqenit të Shkodrës.

Tivari Бар
Qytet
Flamuri Coat of arms
Tivari
Koordinatat: 42°06′00″N 19°06′00″E
Shteti	Mali i Zi
Komuna	Tivari
Qeverisja
• Type	Kryetar–kuvend komunal
• Kryetar	Dušan Raičević (DPS)
Sipërfaqja
• Total	598 km2 (231 sq mi)
Lartësia	5 m (16 ft)
Popullsia  (2023)
• Total	45.812
Zona kohore	UTC+1 (CET)
• Verë (DST)	UTC+2 (CEST)
Kodi postar	85000
Prefiksi lokal	+382 30
Targat	BR
Faqja zyrtare	bar.me

Tivari është një nga qendrat kryesore portuale, turistike dhe ekonomike të Malit të Zi. Qyteti njihet për portin detar, hekurudhën Beograd–Tivar, Tivarit të Vjetër, ullishtat, Stara Maslinën, plazhet dhe trashëgiminë shumëkulturore të lidhur me periudhat bizantine, mesjetare, veneciane, osmane dhe malazeze.

Në regjistrimin e vitit 2023, komuna e Tivarit kishte 45.812 banorë. Vendbanimi urban i Tivarit kishte 14.823 banorë.

Gjeografia

Tivari ndodhet në bregdetin jugor të Malit të Zi, ndërmjet Detit Adriatik dhe masivit të Rumijës. Komuna ka sipërfaqe 598 km² dhe shtrihet nga bregu adriatik deri në zonën e Liqenit të Shkodrës.

Territori i komunës përfshin bregdetin e Tivarit, qytetin modern pranë portit, Tivarit të Vjetër në rrëzë të Rumijës, vendbanimet bregdetare Sutomore, Čanj, Dobre Vode dhe Utjeha, si edhe zonat e brendshme të Crmnicës dhe të Virpazarit pranë Liqenit të Shkodrës.

Pozicioni i Tivarit është i rëndësishëm për komunikimet detare dhe tokësore. Qyteti lidhet me Podgoricën, Ulqinin, Buduën dhe Cetinën, ndërsa porti dhe hekurudha Beograd–Tivar e lidhin atë me brendësinë e Ballkanit.

Klima është mesdhetare, me dimra të butë dhe vera të ngrohta e të thata. Bregdeti, ullishtat dhe hapësirat përreth Rumijës krijojnë një peizazh të ndërthurur ndërmjet detit, malit dhe zonës liqenore.

Historia

Lashtësia dhe mesjeta

Zona e Tivarit ka gjurmë të hershme banimi. Vendbanimi historik lidhet me emrat Antibarium dhe Antivari, që shpjegohen zakonisht si “përballë Barit”, për shkak të pozitës në anën tjetër të Adriatikut ndaj qytetit italian të Barit.

Tivari i Vjetër përmendet në burime historike që nga shekulli X, ndërsa mendohet se në këtë hapësirë ka ekzistuar një bërthamë më e hershme e fortifikuar që në periudhën e vonë antike. Qyteti u zhvillua si qendër e fortifikuar në një pozitë natyrisht të mbrojtur, në shpatet e Rumijës, larg bregut të hapur.

Në mesjetë, Tivari ishte një nga qendrat më të rëndësishme urbane dhe kishtare të bregdetit adriatik jugor. Ai lidhej me Duklën, Zetën dhe formacionet politike mesjetare të rajonit. Argjipeshkvia e Tivarit pati rol të rëndësishëm në jetën fetare dhe politike të zonës, ndërsa qyteti zhvilloi institucione komunale, tregti, zeje dhe marrëdhënie me qendrat e tjera adriatike.

Sundimi venecian dhe osman

Në periudhën mesjetare të vonë, Tivari kaloi nën ndikimin e familjeve sunduese vendase, të Venedikut dhe të fuqive të tjera rajonale. Nga viti 1443 deri në vitin 1571 qyteti ishte nën sundimin e Republikës së Venedikut, periudhë gjatë së cilës u forcua karakteri i tij adriatik dhe mesdhetar.

Në vitin 1571, Tivari u pushtua nga Perandoria Osmane. Sundimi osman zgjati deri në vitin 1878 dhe la gjurmë të rëndësishme në strukturën urbane, arkitekturën, jetën fetare dhe përbërjen e popullsisë. Në këtë periudhë qyteti kishte xhami, hamame, kulla, shtëpi tradicionale dhe një rrjet të zhvilluar të çarshisë.

Pas Kongresit të Berlinit të vitit 1878, Tivari iu bashkua Principatës së Malit të Zi. Marrja e qytetit pati rëndësi të veçantë për Malin e Zi, sepse i siguroi shtetit dalje të drejtpërdrejtë në det.

Shekulli XX

Në fillim të shekullit XX, qendra moderne e qytetit u zhvillua pranë bregut dhe portit, ndërsa Tivari i Vjetër mbeti bërthamë historike në brendësi. Porti i Tivarit u bë një element kyç i zhvillimit ekonomik dhe strategjik të qytetit.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Tivari u përfshi në operacionet ushtarake në Adriatik. Pas luftës, qyteti u bë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, më vonë e Jugosllavisë.

Në fund të Luftës së Dytë Botërore, në Tivar ndodhi Masakra e Tivarit, një nga episodet më të rënda të dhunës ndaj shqiptarëve të Kosovës në pranverën e vitit 1945. Rekrutë shqiptarë nga Kosova, të mobilizuar nga autoritetet jugosllave dhe të dërguar drejt frontit adriatik, u vranë në Tivar nga njësi jugosllave partizane. Numri i viktimave mbetet objekt debatesh në historiografi, por ngjarja zë vend të rëndësishëm në kujtesën historike shqiptare dhe në studimet për fundin e Luftës së Dytë Botërore në Kosovë e Mal të Zi.

Në periudhën socialiste, Tivari u zhvillua si qendër portuale, industriale, turistike dhe transporti. Hekurudha Beograd–Tivar, e hapur në vitin 1976, e forcoi rolin e qytetit si nyje kryesore ndërmjet Adriatikut dhe brendësisë së Jugosllavisë.

Tërmeti i vitit 1979 shkaktoi dëme të mëdha në qytet dhe sidomos në Tivarit të Vjetër. Pas tërmetit u ndërmorën punime konservimi, restaurimi dhe prezantimi të disa prej strukturave më të rëndësishme historike.

Periudha bashkëkohore

Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, Tivari mbeti një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike dhe portuale të vendit. Porti, turizmi, lidhjet hekurudhore, shërbimet, tregtia dhe bujqësia mesdhetare vazhdojnë të kenë rol të rëndësishëm në zhvillimin e qytetit.

Tivari i Vjetër është përfshirë në listën paraprake të UNESCO-s si një nga lokalitetet më të rëndësishme arkeologjike dhe urbane mesjetare në Ballkan.

Administrimi

Tivari është qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Dušan Raičević, i cili u rizgjodh kryetar i komunës në vitin 2022.

Administrata komunale merret me zhvillimin urban, turizmin, portin, infrastrukturën, mbrojtjen e mjedisit, shërbimet publike, kulturën, sportin dhe bashkëpunimin ndërkombëtar. Për shkak të pozitës bregdetare dhe portuale, planifikimi urban, trafiku, zhvillimi turistik dhe menaxhimi i zonës bregdetare kanë rëndësi të veçantë për komunën.

Demografia

Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Tivarit kishte 45.812 banorë, nga të cilët 22.258 burra dhe 23.554 gra.

Përbërja etnike

Përbërja kryesore etnike e komunës së Tivarit në regjistrimin e vitit 2023 ishte si më poshtë:

Grupi etnik	Numri	Përqindja
Malazezë	19.361	42,26%
Serbë	11.968	26,12%
Boshnjakë	3.901	8,52%
Rusë	2.733	5,97%
Shqiptarë	1.919	4,19%
Myslimanë	1.565	3,42%
Ukrainas	924	2,02%
Të padeklaruar	1.478	3,23%

Gjuha

Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Tivarit ishin malazishtja, serbishtja, rusishtja, boshnjakishtja dhe shqipja.

Gjuha e përdorur zakonisht	Numri	Përqindja
Malazisht	19.686	42,97%
Serbisht	15.987	34,90%
Rusisht	3.014	6,58%
Boshnjakisht	1.835	4,01%
Shqip	1.378	3,01%
Serbokroatisht	657	1,43%
Ukrainisht	529	1,15%
Të padeklaruar	980	2,14%

Feja

Shumica e popullsisë së komunës i përket krishterimit ortodoks, ndërsa komunitetet myslimane dhe katolike kanë gjithashtu prani të rëndësishme historike dhe shoqërore.

Feja	Numri	Përqindja
Ortodoksë	25.208	55,02%
Myslimanë	14.640	31,96%
Katolikë	2.801	6,11%
Ateistë	1.147	2,50%
Të padeklaruar	1.319	2,88%
Të krishterë të tjerë	283	0,62%

Ekonomia

Ekonomia e Tivarit mbështetet në port, turizëm, shërbime, tregti, transport, bujqësi mesdhetare dhe veprimtari të lidhura me detin. Porti i Tivarit është një nga objektet më të rëndësishme ekonomike të Malit të Zi dhe ka rol të madh në transportin e mallrave, logjistikë dhe lidhjet ndërkombëtare.

Turizmi është një sektor tjetër i rëndësishëm. Bregdeti i komunës përfshin plazhe, hotele, vendbanime turistike, marina dhe zona rekreative. Sutomore, Čanj, Dobre Vode dhe Utjeha janë ndër qendrat më të njohura turistike të komunës.

Bujqësia mesdhetare, veçanërisht kultivimi i ullirit, ka traditë të gjatë në zonën e Tivarit. Stara Maslina në Mirovicë, e konsideruar mbi 2.000-vjeçare, është një nga simbolet më të njohura natyrore dhe kulturore të qytetit.

Trashëgimia kulturore

Trashëgimia kulturore e Tivarit është ndër më të pasurat në bregdetin malazez. Tivari i Vjetër është lokaliteti më i rëndësishëm historik dhe arkeologjik i qytetit. Ai shtrihet në një sipërfaqe prej rreth 4,5 hektarësh dhe ruan mbetjet e rreth 600 ndërtesave publike e private, që dëshmojnë faza të ndryshme ndërtimi nga periudhat mesjetare, veneciane dhe osmane.

Ndër monumentet dhe vendet kryesore përmenden:

• Tivari i Vjetër;
• muret, kullat dhe bastionet e qytetit të vjetër;
• Kulla e Sahatit;
• ujësjellësi i Tivarit të Vjetër;
• Kisha e Shën Nikollës;
• Kisha e Shën Gjergjit;
• hamami osman;
• Pallati i Mbretit Nikolla;
• Stara Maslina në Mirovicë;
• Manastiri i Ratacit;
• Xhamia e Omerbashiqëve;
• Kisha e Shën Jovan Vladimirit.

Tivari i Vjetër pasqyron ndërthurjen e ndikimeve bizantine, romane, gotike, veneciane, osmane dhe malazeze. Pas tërmetit të vitit 1979, pjesë të rëndësishme të lokalitetit u hulumtuan, konservuan dhe u përshtatën për vizita kulturore.

Kultura

Jeta kulturore e Tivarit lidhet me trashëgiminë historike të qytetit, me traditat detare, me shumëkulturalizmin e komunës dhe me aktivitetet verore. Në qytet zhvillohen koncerte, ekspozita, veprimtari letrare, shfaqje teatrale dhe manifestime të lidhura me sezonin turistik.

Qendra kulturore, muzeu lokal, Pallati i Mbretit Nikolla dhe hapësirat e Tivarit të Vjetër përdoren për programe artistike, ekspozita dhe aktivitete publike. Trashëgimia e komuniteteve malazeze, shqiptare, boshnjake, myslimane, serbe dhe katolike ka ndikuar në identitetin kulturor të qytetit.

Turizmi

Tivari është një nga destinacionet kryesore turistike të bregdetit jugor të Malit të Zi. Qyteti dhe komuna ofrojnë turizëm bregdetar, kulturor, natyror, fetar dhe sportiv.

Ndër atraksionet kryesore turistike përmenden:

• Tivari i Vjetër;
• Stara Maslina;
• Pallati i Mbretit Nikolla;
• Porti dhe marina e Tivarit;
• Sutomore;
• Čanj;
• Dobre Vode;
• Utjeha;
• Rumija;
• Virpazari;
• Liqeni i Shkodrës;
• plazhi i Veliki Pijesakut;
• manastiret dhe kishat e zonës së bregdetit.

Pozicioni ndërmjet detit, malit Rumija dhe Liqenit të Shkodrës e bën komunën të përshtatshme për turizëm të larmishëm: plazh, ecje malore, vizita kulturore, gastronomi, peshkim, shëtitje me varkë dhe itinerare drejt zonës së Crmnicës.

Transporti

Tivari është nyje e rëndësishme transporti në Mal të Zi. Porti i Tivarit është porta kryesore detare e vendit dhe ka rëndësi për mallrat, tragetet, logjistikën dhe lidhjet me portet e tjera të Adriatikut.

Hekurudha Beograd–Tivar e lidh qytetin me Podgoricën, veriun e Malit të Zi dhe Serbinë. Linja u hap në vitin 1976 dhe mbetet një nga infrastrukturat më të rëndësishme të transportit në Ballkanin perëndimor.

Qyteti lidhet me rrugë me Ulqinin, Buduën, Podgoricën dhe pjesë të tjera të bregdetit. Tuneli i Sozinës ka përmirësuar ndjeshëm lidhjen ndërmjet Tivarit dhe Podgoricës. Aeroportet më të afërta ndërkombëtare janë Aeroporti i Podgoricës dhe Aeroporti i Tivatit.

Sporti

Sporti në Tivar lidhet me futbollin, basketbollin, volejbollin, sportet ujore, atletikën dhe aktivitetet rekreative. Një nga klubet më të njohura të qytetit është KK Mornar Bar, klub basketbolli që ka marrë pjesë në garat malazeze dhe rajonale.

Në futboll, qyteti përfaqësohet nga klube lokale, ndërsa infrastruktura sportive përfshin stadiume, palestra, fusha të hapura dhe objekte për sporte shkollore e rekreative.

Pozicioni bregdetar krijon kushte për sporte detare, not, vela, peshkim sportiv dhe aktivitete të tjera në natyrë. Rumija, Liqeni i Shkodrës dhe bregdeti ofrojnë gjithashtu mundësi për ecje, çiklizëm dhe turizëm sportiv.

Shih edhe

• Mali i Zi
• Ulqini
• Budua
• Liqeni i Shkodrës
• Tivari i Vjetër
• Masakra e Tivarit
• Hekurudha Beograd–Tivar

Lidhje të jashtme

• Faqja zyrtare në internet
• Porti i Tivarit
• Tivari i Vjetër në listën paraprake të UNESCO-s