Wikipedia

Malësia

Malësia e Madhe (“Malësia e madhe”), e njohur thjesht si Malësia (malazezisht: Malesija/Малесија), është një krahinë historike dhe etnografike në veri të Shqipërisë dhe në pjesën lindore-qendrore të Malit të Zi, që korrespondon me zonat malore të nënndarjes gjeografike të Rrethit të Malësisë së Madhe në Shqipëri dhe Komunës së Tuzit në Mal të Zi. Vendbanimi më i madh i zonës është qyteti i Tuzit.

Pamje e maleve në rajon.

Emri

Redakto

Ajo njihet thjesht si Malësia, ose në dialektin gegë, Malcía.[1] Elsie gjithashtu e përshkruan rajonin si pjesë të Alpeve Shqiptare Veriore.[2] Fiset zakonisht quhen “malësorë”, të anglicizuara si “Malissori”[3][4] ose “Malisors”.[5] Një term arkaik i përdorur nga udhëtarët e huaj në vitet 1860 ishte “Malesians”.[6]

Gjeografia

Redakto
Lugina e Cemit në Shqipëri.

Rajoni përfshin pjesë të vargmalit të Bjeshkëve të Nemuna dhe brendësinë e Liqenit të Shkodrës, si dhe luginat e lumit Cemi.

Malësorët jetojnë në veri të Shqipërisë dhe historikisht Malësia e Madhe përfshinte shtatë fise të mëdha, ku gjashtë prej tyre (Hoti, Kelmendi, Trieshi, Koja, Shkreli, Kastrati) kishin shumicë katolike dhe pakicë myslimane, ndërsa Gruda ishte e ndarë pothuajse në mënyrë të barabartë mes dy besimeve.[7] Brenda Malësisë së Madhe ekzistonin edhe shtatë fise të tjera më të vogla.[7] Gjatë kohërave të luftës dhe mobilizimit ushtarak, bajraktari i Hotit njihej nga qeveria osmane si udhëheqës i të gjitha forcave të fiseve të Malësisë së Madhe, të cilat në fund të periudhës osmane zotëronin kolektivisht rreth 6,200 pushkë.[7] Malësia e Vogël me shtatë fise katolike si Shala, Shoshi, Toplana dhe Nikaj, kishte rreth 1,250 familje dhe një forcë prej rreth 2,500 burrash të aftë për luftë.[7] Shoshi kishte një status të veçantë në rajon për shkak të një shkëmbi legjendar të lidhur me Lekë Dukagjinin.[7]

Historia

Redakto

Gjatë periudhës osmane, kur veriu i Shqipërisë ishte pjesë e Sanxhakut të Shkodrës, fiset shqiptare të Malësisë ndonjëherë bashkoheshin me fiset malazeze në luftë kundër osmanëve. Një shembull është viti 1658, kur shtatë fiset e Kuçit, Vasoviqit, Bratonozhiqit, Piperi, Kelmendit, Hotit dhe Grudas u lidhën me Republikën e Venedikut kundër osmanëve.[8]

Ded Gjo Luli.

Në vitin 1757, Familja Bushati e shndërroi sanxhakun në gjysmë-autonomin Pashallëku i Shkodrës. Pas kësaj, fiset shqiptare u rreshtuan në mbështetje të Bushatlinjve.

Pasi Perandoria Osmane humbi luftën malazezo-osmane të viteve 1876–1878, Plava dhe Gucia iu dhanë Malit të Zi, gjë që shkaktoi sulme shqiptare në zonë të organizuara nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit në mbështetje të Perandorisë Osmane.[9]

Më vonë, në fillim të shekullit XX, fiset shqiptare të veriut ndryshuan qëndrim kundër Perandorisë Osmane dhe u ngritën me ndihmën serbe në vitin 1910 dhe me ndihmën malazeze në vitin 1911.[10] Kryengritja e vitit 1911 filloi me Memorandumin e Greçës, të nënshkruar nga përfaqësuesit fisnorë malësorë.[11]

Fiset malësore fituan Betejën e Deçiqit në prill 1911. Kryengritja shqiptare e vitit 1912 çoi në Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë më vonë po atë vit. Më 26 maj 1913, 130 krerë të Grudas, Hotit, Kelmendit, Kastratit dhe Shkrelit i dërguan një peticion Cecil Burneyt në Shkodër kundër përfshirjes së territoreve të tyre në Mal të Zi.[12] Gruda dhe pjesë të Hotit kaluan nën sundimin malazez.

Prek Cali.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, fiset shqiptare veriore ishin kryesisht antikomuniste. Prek Cali udhëhoqi fisin e Kelmendit. Disa prej udhëheqësve lokalë u persekutuan nga regjimi i ri komunist.[13]

Demografia

Redakto

Rajoni banohet nga një shumicë shqiptare, e ndarë midis katolicizmit dhe islamit, ndërsa një komunitet i vogël serbo-malazez është i pranishëm në disa fshatra. Popullsia shqiptare etnografikisht i përket grupit të gegëve.

Në Mal të Zi:

Kultura

Redakto
Kisha katolike në lartësitë e fshatit Selcë.

Për shkak të kulturës së saj të pasur, rajoni malor ka tërhequr më shumë vëmendje nga antropologët, artistët, shkrimtarët dhe studiuesit sesa çdo rajon tjetër i banuar nga shqiptarë. Pikërisht Malësia është rajoni që ka frymëzuar atë që konsiderohet epopeja kombëtare e shqiptarëve, Lahuta e Malcís (“Lahuta e Malësisë”). Autori dhe françeskani Gjergj Fishta kaloi 35 vjet duke kompozuar këtë poemë epike, në të cilën pasqyrohet e gjithë përvoja kulturore etnike shqiptare, si dasmat, funeralet, betejat historike, mitologjia, gjenealogjia dhe e drejta zakonore fisnore. Për lexuesit modernë ajo mbetet po aq e rëndësishme si dokument antropologjik sa edhe si vepër letrare.

Anton Harapi, një nga filozofët më të njohur të krishterë shqiptarë, ia kushtoi kryeveprën e tij Ândrra e Pretashit (“Ëndrra e Pretashit”), fillimisht e titulluar Njerëzit e urtë buzë lumit Cem, popullsisë së Malësisë.

Libri më i vjetër në gjuhën shqipe u shkrua nga prifti katolik malësor Gjon Buzuku.

Etnografia

Redakto

Në vitin 1908, antropologia Edith Durham vizitoi rajonin e Malësisë dhe dokumentoi gjetjet e saj në veprën etnografike High Albania, e cila për gati një shekull mbeti burimi më i besueshëm i informacionit mbi malësorët shqiptarë.

Antropologu shqiptar Kolë Berisha shkroi, ndër libra të tjerë, veprën etnografike me katër vëllime Malcía e Madhe, që trajton periudhën ndërmjet viteve 1900 dhe 1945.

Fiset

Redakto
Bajraktarët shqiptarë (1918).

Robert Elsie i ndau fiset shqiptare sipas rajoneve në studimet e tij. Sipas tij, dhjetë fise i përkisnin Malësisë së Madhe në Alpet Shqiptare Veriore.[14][15][16][17]

Historitë e fiseve përkatëse, dhe rrjedhimisht të gjithë rajonit, janë ndërthurje të ngjarjeve historike dhe gjenealogjive të transmetuara gojarisht.

Personalitete të njohura

Redakto

Shih edhe

Redakto

Referime

Redakto
  1. ↑ Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Lanham: Scarecrow Press. fq. 291. ISBN 9780810873803.
  2. ↑ Elsie, Robert (2015). The Tribes of Albania: History, Society and Culture (në anglisht). I.B.Tauris. fq. 15. ISBN 9780857739322.
  3. ↑ Treadway, John D. (1983). The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908–1914 (në anglisht). Purdue University Press. ISBN 9781557531469.
  4. ↑ Pearson, Owen (2004). Albania in the Twentieth Century, A History: Volume I: Albania and King Zog, 1908–39 (në anglisht). I.B.Tauris. ISBN 9781845110130.
  5. ↑ Gawrych, George (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (në anglisht). London: I.B.Tauris. fq. 30. ISBN 9781845112875.
  6. ↑ Mackenzie, G. Muir; Mackenzie, Georgina Mary Muir; Irby, A. P. (1867). The Turks, the Greeks and the Slavons. Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe (në anglisht). Bell & Daldy. fq. 681. Marrë më 25 dhjetor 2019. the Malesians.
  7. 1 2 3 4 5 Gawrych, George (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (në anglisht). London: IB Tauris. fq. 31–32. ISBN 9781845112875.
  8. ↑ Mitološki zbornik (në serbisht). Centar za mitološki studije Srbije. 2004. fq. 24, 41–45.
  9. ↑ Vuković, Gavro; Tomović, Slobodan (1996). Memoari vojvode Gavra Vukovića (në serbisht). Obod. ISBN 9788630502606.
  10. ↑ Vickers, Miranda (1999). The Albanians: A Modern History (në anglisht). I.B.Tauris. fq. 63–64. ISBN 9781860645419.
  11. ↑ Treadway, John D. (1983). The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908–1914 (në anglisht). Purdue University Press. fq. 78. ISBN 9781557531469.
  12. ↑ Pearson, Owen (2004). Albania in the Twentieth Century, A History: Volume I: Albania and King Zog, 1908–39 (në anglisht). I.B.Tauris. fq. 43. ISBN 9781845110130.
  13. ↑ "Mark Gjomarku: Ja si do ta çlirojmë Shqipërinë nga komunistët". www.shqiptarja.com. Arkivuar nga origjinali më 7 qershor 2014.
  14. ↑ Elsie, Robert (2015). The Tribes of Albania: History, Society and Culture (në anglisht). I.B.Tauris. fq. 15–98. ISBN 9780857739322.
  15. ↑ Recherches albanologiques: Folklore et ethnologie (në frëngjisht). Pristina: Instituti Albanologijik i Prishtinës. 1982.
  16. ↑ Martini, Luigi (2005). Prek Cali, Kelmendi Dhe Kelmendasit. Camaj-Pipaj. ISBN 9994334077. Arkivuar nga origjinali më 4 dhjetor 2013. Marrë më 5 maj 2026.
  17. ↑ "History of Albania" (në anglisht). Lonely Planet. Marrë më 5 janar 2012.

Referime

Redakto
  • Treadway, John D. (1983). The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908–1914 (në anglisht). Purdue University Press. ISBN 9781557531469.
  • Pearson, Owen (2004). Albania in the Twentieth Century, A History: Volume I: Albania and King Zog, 1908–39 (në anglisht). I.B.Tauris. ISBN 9781845110130.
  • Jovićević, Andrija (1923). Малесија (në serbisht). SANU.
  • Slijepčević, Đoko M. (1974). Српско-арбанашки односи кроз векове са посебним освртом на новије време (në serbisht). Iskra.
  • Durham, Mary Edith (2009) [1909]. High Albania (në anglisht). Echo Library. ISBN 9781406828559.
  • Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Scarecrow Press. ISBN 9780810873803.
  • Elsie, Robert (2015). The Tribes of Albania: History, Society and Culture (në anglisht). I.B.Tauris. ISBN 9780857739322.
  • Vickers, Miranda (1999). The Albanians: A Modern History (në anglisht). I.B.Tauris. ISBN 9781860645419.
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Malësia&oldid=3005605"