Gambia
Gambia, si rasmi ahna loo yihaahdo Jamhuuriyadda Gambia,[12][lower-alpha 1] waa dal ku yaal Galbeedka Afrika. Dhanka juqraafiga, Gambia waa dalka ugu yar ee ku yaal qaaradda Afrika;[lower-alpha 2] waxayna xudduud la leedahay Senegal dhinac kasta marka laga reebo qaybta galbeed, oo ay xaddiddo Badweynta Atlaantigga.[13]
Jamhuuriyadda Gambia | |
|---|---|
| Hal-ku-dheg: "Horumar, Nabad, iyo Barwaaqo" | |
| Heesta qaranka: "For The Gambia Our Homeland" | |
Goobta ay Gambia (cagaarka madow) ku taal galbeedka Afrika | |
| Caasimadda | Banjul 13°27′00″N 16°34′30″W / 13.45000°N 16.57500°W |
| aagga caasimadda ugu weyn | Serekunda |
| Luuqadaha rasmiga ah | Ingiriis |
| Luqadaha qaranka | |
| Qaybaha qowmiyadaha (Tirakoobka Dadka iyo Guryaha ee 2024) | |
| Diinta (2024)[3] |
|
| Dadka | Reer Gambia |
| Dawladda | Midaysan jamhuuriyad madaxtooyo |
| Adama Barrow | |
| Muhammad B. S. Jallow | |
| Fabakary Tombong Jatta | |
| Hassan Bubacar Jallow | |
| Sharci-dejinta | Golaha Qaranka |
| Madaxbannaanida | |
• ka timid Boqortooyada Midowday | 18 Febraayo 1965 |
• kala diristii Xiriirka Senegambia | 30 Sebtember 1989 |
| Bedka | |
• Wadarta | 11,300[4] km2 (4,400 sq mi) (159aad) |
• Biyo (%) | 11.5 |
| Dadka | |
• Tiro-koobkii 2024 | 2,422,712[5] (142aad) |
• Cufnaanta | 227/km2 (587.9/sq mi) (51ad) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2026 |
• Wadarta | |
• Qofkiiba | |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2026 |
• Wadarta | |
• Qofkiiba | |
| Qaybsiga (2015) | 35.9[10] sinnaan la'aan dhexdhexaad ah |
| Kobaca (2023) | 0.524[11] hooseeya (170ad) |
| Lacagta | Dalasi (GMD) |
| Saacadda | UTC±00:00 (GMT) |
| Koodhka wicitaanka | +220 |
| Koodhka ISO 3166 | GM |
| Furaha Internetka | .gm |
Dhulkeedu wuxuu ku yaallaa labada dhinac ee marinnada hoose ee Webiga Gambia, kaas oo dhex mara badhtamaha dalka oo ku shuba Atlaantigga. Webiga dalka magaca u bixiyay wuxuu xaddidaa qaabka dheer ee dalka, kaas oo leh baaxad dhul oo gaaraysa 11,300 square kilometres (4,400 sq mi) iyo dad gaaraya 2,422,712 oo qof markii la sameeyay Tirakoobkii 1-dii Maajo 2024[14] kaas oo ah 30.45% kor u kac dadka ah tan iyo 2013. Caasimaddu waa jasiiradda Banjul, oo hore loogu aqoon jiray Bathurst xilligii gumeysiga, taas oo ah aagga caasimadda ee ugu ballaaran dalka.[15] Magaalooyinka labaad iyo saddexaad ee ugu weyn waa Serekunda iyo Brikama. Magaalooyinka kale ee muhiimka ah waa Kanifing iyo Farafenni oo ku yaal bankiga waqooyi, Basse oo ku taal Gobolka Upper River, iyo Soma oo ku taal gobolka lower river.[xigasho u-baahan][16]
Ganacsatada Carabta Muslimiinta ah waxay ganacsi la wadaagi jireen dadka u dhashay Galbeedka Afrika ee deggan Gambia, iyadoo loo marayo nidaam loo yaqaanno ganacsiga dhex-mara Saxaraha, iyagoo isticmaalaya nidaamka wax-weydaarsiga. Intii lagu guda jiray qarniyadii 9-aad iyo 10-aad, Islaamka waxaa Galbeedka Sudan u soo bandhigay ganacsatadii Carabta. Sannadkii 1455, Boortaqiiska waxay noqdeen reer Yurubkii ugu horreeyay ee soo gala Gambia, in kasta oo aysan marnaba ka samaysan ganacsi muhiim ah halkaas. Boqortooyada Ingiriiska waxay samaysatay gumeysi sannadkii 1765.[17] Sannadkii 1965, 200 sano ka dib, Gambia waxay heshay madaxbannaani iyadoo uu hoggaaminayo Dawda Jawara. Jawara wuxuu sii ahaa madaxweynaha, isagoo ku guuleystay dhowr doorasho, ilaa markii uu xukunka ka tuuray Yahya Jammeh inqilaab aan dhiig ku daadan 22-kii Luulyo, 1994.
Adama Barrow waxaa loo doortay madaxweynaha saddexaad ee Gambia bishii Diseembar 2016; Wuxuu kaga guuleystay Yahya Jammeh caawinta isbahaysi ay lahaayeen xisbiyada kale ee mucaaradka siyaasadda.[18] Jammeh bilowgii wuxuu aqbalay natiijooyinka, laakiin haddana wuxuu diiday inuu xafiiska ka dego isagoo sheegay in la khiyaaneeyay, taas oo kicisay xiisad dastuuri ah. Beesha Dhaqaalaha ee Galbeedka Afrika (ECOWAS) waxay sameeyeen faragelin ciidan waxayna ku guuleysteen ka saarista Jammeh laba maalmood ka dib markii uu dhammaaday muddo-xileedkiisii rasmiga ahaa.[19][20][21] Munaasabad dhaarinta ah oo ka dhacday safaaradda Gambia ee ku taal Dakar, Senegal, 19-kii Janaayo 2017, Adama Barrow wuxuu si rasmi ah u noqday madaxweynaha Gambia.
Dhaqaalaha Gambia waxaa inta badan xukuma beeraha, kaluumeysiga, iyo gaar ahaan dalxiiska. Sannadkii 2022, 17.2% dadka waxay ku noolaayeen saboolnimo ba'an, oo lagu qeexay inay ku nool yihiin wax ka yar US$2.15 (2017 PPP) maalintii.[xigasho u-baahan] Gambia waa xubin aasaasi ah oo ka tirsan ECOWAS. Waxay dib ugu biirtay Barwaaqo-sooranka sannadkii 2018 ka dib markii ay markii hore ka baxday 2013.[22] Ingiriisiga waa luqadda rasmiga ah ee keliya ee dalka; waxay noqotay mid si weyn loo isticmaalo intii lagu guda jiray xukunkii Ingiriiska.
Asalka magaca
wax ka badalMagaca "Gambia" wuxuu ka yimid ereyga Mandinka ee Kambra/Kambaa, oo la dhihi karo waa Webiga Gambia. (Waxay kaloo ka timid ereyga muqaddaska ah ee Serer ee gamba,[23] oo ah durbaan laga sameeyay galaas kaas oo la garaaco marka oday Serer ah uu dhinto.)[24] Sahamiyayaashii Boortaqiiska, oo soo gaaray gobolka qarnigii 15-aad, waxay qaateen nooc ka mid ah magacan maxaliga ah, kaas oo markii dambe loo beddelay Gambia intii lagu guda jiray xukunkii gumeysiga Ingiriiska.[25]
Markii ay qaadatay madaxbannaanida sannadkii 1965, dalku wuxuu isticmaalay magaca The Gambia. Ka dib markii lagu dhawaaqay jamhuuriyad sannadkii 1970, magaca dheer ee dalka wuxuu noqday Jamhuuriyadda Gambia.[26]
Gambia waa mid ka mid ah labada dal ee kaliya ee qodobka cayiman ee "the" si rasmi ah loogu isticmaalo magacooda gaaban ee luqadda Ingiriisiga, dalka kale waa Bahamas; si ka duwan Bahamas, qoraalka weyn ayaa loo isticmaalaa qodobka marka la qorayo "The Gambia".[26][lower-alpha 3][27] Sannadkii 1964, waxyar ka hor madaxbannaanida dalka, Ra'iisul Wasaare Dawda Jawara wuxuu u qoray Guddiga Joogtada ah ee Magacyada Juqraafiga ee Isticmaalka rasmiga ah ee Ingiriiska isagoo ka codsaday in magaca the Gambia uu sii haysto qodobka cayiman, qayb ahaan si loo yareeyo jahwareerka kala dhexayn kara Zambia oo iyaduna dhowaan noqotay mid madaxbannaan.[28]
Maamulkii Yahya Jammeh wuxuu u beddelay magaca dheer Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Gambia bishii Diseembar 2015.[29] 29-kii Janaayo 2017 Madaxweynihii cusub ee la doortay Adama Barrow wuxuu magaca dib uogu soo celiyay Jamhuuriyadda Gambia.[30][31]
Tixraacyo
wax ka badal- ↑ National Population Commission Secretariat (2019–2020). "2024 Gambia report by the CIA: Spatial Distribution" (PDF). Gambia Bureau of Statistics. The CIA. Archived from the original on 3 January 2018. Retrieved 29 December 2017.
- ↑ "Population - Total - GBoS". The Gambia Bureau of Statistics. Archived from the original on 11 May 2023. Retrieved 16 February 2025.
- ↑ "The World Factbook: Gambia, The". CIA. Archived from the original on 3 April 2021. Retrieved 7 December 2023.
- ↑ "Gambia, The". Central Intelligence Agency. 28 February 2023. Archived from the original on 3 April 2021. Retrieved 25 February 2023.
- ↑ "The Gambia 2024 Population and Housing Census: Preliminary Report" (PDF). Gambian Bureau of Statistics. August 2024. Archived (PDF) from the original on 22 March 2025. Retrieved 18 June 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (The Gambia)" (in Ingiriisi). International Monetary Fund October, 14 2025. Archived from the original on 12 October 2025. Retrieved 11 February 2026.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (The Gambia)" (in Ingiriisi). International Monetary Fund October, 14 2025. Archived from the original on 12 October 2025. Retrieved 11 February 2026.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (The Gambia)" (in Ingiriisi). International Monetary Fund October, 14 2025. Archived from the original on 12 October 2025. Retrieved 11 February 2026.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (The Gambia)" (in Ingiriisi). International Monetary Fund October, 14 2025. Archived from the original on 12 October 2025. Retrieved 11 February 2026.
- ↑ "GINI index (World Bank estimate) – Data". World Bank. Archived from the original on 21 April 2018. Retrieved 21 April 2018.
- ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). Barnaamijka Horumarinta ee Qaramada Midoobay. 6 May 2025. Archived (PDF) from the original on 6 May 2025. Retrieved 6 May 2025.
- ↑ "About The Gambia". The Gambia Government. Archived from the original on 29 April 2026. Retrieved 2026-04-28.
- ↑ Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A–Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. ISBN 0-7534-5569-2.
- ↑ Tirakoobka Dadka iyo Guryaha ee Gambia ee 2024
- ↑ "Banjul | national capital, The Gambia". Encyclopædia Britannica.
- ↑ the standard (February 11, 2015). "Farafenni named among Africa's booming town".
- ↑ Hughes, Arnold (2008) Historical Dictionary of the Gambia. Scarecrow Press. p. xx. ISBN 0-8108-6260-3.
- ↑ Wiseman, John A. (2004). "The Gambia: Recent History". Africa South of the Sahara 2004 (33rd ed.). Europa. p. 456. ISBN 978-1-85743-183-4.
- ↑ Maclean, Ruth (21 January 2017). "Yahya Jammeh leaves the Gambia after 22 years of rule". The Guardian. ISSN 0261-3077. Archived from the original on 16 May 2017. Retrieved 17 May 2017.
- ↑ "Gambia's Yayah Jammeh confirms he will step down". Al Jazeera. 20 January 2017. Archived from the original on 21 January 2017. Retrieved 21 January 2017.
- ↑ Ramsay, Stuart (22 January 2017). "Former Gambia leader Yahya Jammeh flies into political exile". Sky News. Archived from the original on 12 August 2022. Retrieved 23 January 2017.
- ↑ "The Gambia rejoins the Commonwealth". Archived from the original on 2024-07-28. Retrieved 2022-12-02.
- ↑ Allen Meagher, Andrew Samuel, Baba Ceesay, National Council for the Arts and Culture (Gambia), Historic Sites of The Gambia: Ada Dinkiralu (Mandinka), Bereb-I-Chosan (Wolof), Tarica Tawal (Fula), Nannin (Jola), Soninke Ada (Serehuli), I-Mofan Chosan (Serer): an Official Guide to the Monuments and Sites of the Gambia, National Council for the Arts and Culture, 1998, pp. 1, 24.
- ↑ Mwakikagile, Godfrey (2010). The Gambia and Its People: Ethnic Identities and Cultural Integration in Africa (in Ingiriisi). New Africa Press. p. 141. ISBN 978-9987-16-023-5.
- ↑ Hughes, Arnold; Perfect, David (2006). A political history of The Gambia, 1816-1994. Rochester, NY: University of Rochester Press. pp. 12–14. ISBN 978-1-58046-682-0.
- 1 2 "Constitution of the Republic of the Gambia" (PDF). 1996. Archived (PDF) from the original on 4 February 2016. Retrieved 29 January 2016.
- ↑ Geoghegan, Tom (7 June 2012). "Ukraine or the Ukraine: Why do some country names have 'the'?". BBC News. Archived from the original on 30 January 2020. Retrieved 23 February 2023.
[A]ccording to several authoritative sources, such as the CIA World Factbook, the Times Comprehensive Atlas of the World and the US Department of State, only two countries, the Bahamas and the Gambia, should officially be referred to with the article.
- ↑ Alfa Shaban, Abdur Rahman (19 January 2017). "Why Africa's 'smiling coast' is officially referred to as 'The' Gambia". Africa News. Archived from the original on 11 April 2021. Retrieved 28 November 2020.
- ↑ "La Gambie s'autoproclame 'État islamique'" (in Faransiis). Europe 1. 13 December 2015. Archived from the original on 14 December 2015. Retrieved 14 December 2015.
- ↑ Adegun, Aanu (29 January 2017). "Adama Barrow removes 'Islamic' title from Gambia's name". Naij. Archived from the original on 29 January 2017. Retrieved 31 January 2017.
- ↑ "The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms". Al Jazeera. 28 January 2017. Archived from the original on 31 January 2017. Retrieved 31 January 2017.
- ↑ Mandinka: Kambiya ߞߊߡߓߌߦߊ; Af Wolof: Gámbi, Fula: Gammbi, Serer: Gambi; Af Carabi: غامبيا/جامبيا
- ↑ Cape Verde, Mauritius, São Tomé and Príncipe, iyo Seychelles, oo ah dalka ugu yar Afrika, waa gasiirado.
- ↑ El Salvador, oo Isbaanish ahaan u taagan "Badbaadiyaha", waxay sidoo kale u isticmaashaa qodobka cayiman magaceeda.
<ref> ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. <references group="lower-alpha"/>.