وڪيپيڊيا

ٻين مھاڀاري جنگ

1939ع-1945ع جي عالمي جنگ
(ٻي مهاڀاري جنگ کان چوريل)
ٻي عالمي جنگ
in the
تاريخ1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945[lower-alpha 1]
(6 years, 1 day)
مقامسڄي دنيا
نتيجو
سانچو:Nwr
جنگ ڪندڙ ڌريون
اتحادي محوري طاقتون
سپهہ سالار ۽ رهنما
اتحادين جا مک اڳواڻ:
 محوري طاقتن جا مک اڳواڻ:
نقصان
6 کان 7.5 ڪروڙ فوجي ۽ شهري مارجي ويا سانچو:Nwr


ٻي عالمي جنگ،[lower-alpha 2] يا ٻي مهاڀاري جنگ (1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945)، ٻن اتحادن، اتحادين ۽ محوري طاقتن، وچ ۾ هڪ عالمي تڪرار هو. دنيا جي لڳ ڀڳ سڀني ملڪن ان ۾ سڌي يا اڻ سڌي طرح حصو ورتو، جن مان ڪيترائي بي مثال پيماني تي مڪمل جنگ ۾ شامل ٿيا. جنگ دوران ٽينڪن، جنگي جهازن، وڏين بحري فوجن ۽ آبدوزن اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته شهرن ۽ صنعتي مرڪزن تي وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. جنگ جي آخري مرحلي ۾ انساني تاريخ ۾ پهريون ڀيرو جنگ دوران ايٽمي هٿيار استعمال ڪيا ويا، جڏهن آمريڪا هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ايٽمي بم ڪيرايا. ٻي عالمي جنگ تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارو تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا، جن جي اڪثريت عام شهرين جي هئي. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيمارين ۽ نسل ڪشي جي نتيجي ۾ مارجي ويا، جن ۾ هولوڪاسٽ پڻ شامل هو.

جنگ يورپ تائين محدود نه رهي؛ اها ايشيا، آفريڪا، پئسفڪ سمنڊ، ائٽلانٽڪ سمنڊ، هندي سمنڊ ۽ ٻين سامونڊي علائقن تائين پکڙيل هئي. وڏين طاقتن جون بحري فوجون جنگي جهازن ۽ آبدوزن سان ڊگهيون مهمون وڙهنديون رهيون، جن مان ائٽلانٽڪ جي جنگ خاص طور اهم هئي. اتحادين جي فتح کان پوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي قبضو ڪيو ويو، جڏهن ته جرمن ۽ جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا مقدما هلايا ويا.

ٻي عالمي جنگ جي سببن ۾ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ حل نه ٿيل سياسي ۽ علائقائي ڇڪتاڻ، ورسائي معاهدو، جرمنيءَ ۾ اقتصادي ۽ سياسي عدم استحڪام، يورپ ۾ فاشزم جو عروج ۽ جاپان ۾ فوجيت شامل هئا. پهرين عالمي جنگ کان پوءِ جرمنيءَ تي ورسائي معاهدي تحت علائقائي، فوجي ۽ مالي پابنديون لاڳو ڪيون ويون ۽ ان کان جنگي هرجاڻا پڻ ورتا ويا. جنگ کان پوءِ قائم ٿيل وائمار جمهوريت کي ناڻي واڌ، مهانگائي، بيروزگاري، سياسي انتهاپسندي ۽ ٻين اقتصادي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن سياسي نظام کي ڪمزور ڪيو ۽ ايڊولف هٽلر جي نازي پارٽي سميت شدت پسند تحريڪن جي اڀار لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.[1]

جنگ کان اڳ جي اهم واقعن ۾ 1931ع ۾ منچوريا تي جاپاني حملو، اسپيني گهرو ويڙهه، 1937ع ۾ ٻي چين-جاپان جنگ جي شروعات ۽ جرمني طرفان آسٽريا جو الحاق ۽ سوڊيٽن لينڊ جو الحاق شامل هئا. اوڀر ايشيا ۾ جاپان ۽ چين وچ ۾ وڏي پيماني جي جنگ 1937ع کان جاري هئي، تنهنڪري ڪجهه مؤرخ ٻي عالمي جنگ جي وسيع تر تڪرار جي شروعات ان دور کان ڳڻين ٿا؛ تنهن هوندي به، عام طور ٻي عالمي جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع کان سمجهي وڃي ٿي، جڏهن نازي جرمني، ايڊولف هٽلر جي اڳواڻيءَ هيٺ، پولينڊ تي حملو ڪيو.[2] ان کان پوءِ برطانيا ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. سيپٽمبر جي وچ ڌاري سوويت يونين پڻ پولينڊ تي حملو ڪيو، ۽ مولوٽوف–ربنٽروپ معاهدي تحت پولينڊ کي ٻنهي رياستن وچ ۾ ورهايو ويو.

1940ع ۾ سوويت يونين بالٽڪ رياستن جو الحاق ڪيو ۽ فنلينڊ جي ڪجهه حصن ۽ رومانيا جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، جڏهن ته جرمني ناروي، ڊينمارڪ، بيلجيم، لگزمبرگ ۽ نيدرلينڊز فتح ڪيا. جون 1940ع ۾ فرانس جي زوال کان پوءِ جنگ جاري رهي، جنهن ۾ هڪ پاسي جرمني، جنهن کي هاڻي فاشسٽ اٽلي جي مدد حاصل هئي، ۽ ٻئي پاسي برطانوي سلطنت ۽ برطانوي دولت مشترڪه هئا. ان دوران بلقان، ڀونوچ سمنڊ ۽ وچ اوڀر، اوڀر آفريڪا، فضائي برطانيا جي جنگ، بلٽز ۽ سامونڊي ائٽلانٽڪ جي جنگ ۾ ويڙهه ٿي. 1941ع جي وچ تائين يوگوسلاويا ۽ يونان پڻ محوري طاقتن هٿان شڪست کائي چڪا هئا. جون 1941ع ۾ جرمني سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن سان مشرقي محاذ کلي ويو.

ڊسمبر 1941ع ۾ جاپان ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ آمريڪي ۽ برطانوي علائقن تي حملا ڪيا، جن ۾ هوائي ۾ پرل هاربر پڻ شامل هو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا محوري طاقتن خلاف جنگ ۾ شامل ٿيو. جاپان سامونڊي ڪناري واري چين ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وڏي حصي کي فتح ڪري ورتو، پر پئسفڪ ۾ ان جي اڳڀرائي جون 1942ع ۾ مڊوي جي جنگ دوران روڪي وئي. 1943ع جي شروعات ۾ محوري فوجن کي اتر آفريڪا ۽ سوويت يونين ۾ اسٽالن گراڊ وٽ شڪست ملي. جولاءِ ۾ اٽلي تي اتحادين جي حملي جي نتيجي ۾ فاشسٽ راڄ جو زوال آيو، جڏهن ته پئسفڪ ۽ سوويت يونين ۾ اتحادين جي حملن محوري طاقتن کي سڀني محاذن تي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو.

1944ع ۾ اولهندي اتحادين نارمنڊي وٽ فرانس تي حملو ڪري هڪ نئون محاذ کوليو، جڏهن ته سوويت يونين وچ يورپ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي. جاپان کي پڻ وڏا ڌڪ رسيا، جن ۾ آمريڪا هٿان ان جي بحري فوج جو سخت ڪمزور ٿيڻ، اولهندي پئسفڪ جا اهم ٻيٽ وڃائڻ ۽ برما ۾ شڪستون شامل هيون. يورپ ۾ جنگ جرمني جي قبضي هيٺ علائقن جي آزادي ۽ خود جرمني تي حملي سان پڄاڻيءَ ڏانهن وڌي، جنهن جو انت برلن جي زوال ۽ جرمني جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان 8 مئي 1945 تي ٿيو. تنهن هوندي به، پئسفڪ ۾ جنگ جاري رهي. 6 ۽ 9 آگسٽ تي آمريڪا هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ايٽمي بم ڪيرايا، جنهن کان پوءِ سوويت يونين جاپان جي قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو. جاپان 15 آگسٽ تي پنهنجي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري دستاويز تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي صحيحون ڪيون، جنهن سان ٻي عالمي جنگ باضابطا طور ختم ٿي.

ٻي عالمي جنگ دنيا جي سياسي، اقتصادي ۽ سماجي بناوٽ کي تبديل ڪري ڇڏيو ۽ 20هين صديءَ جي باقي حصي ۽ 21هين صديءَ تائين بين الاقوامي لاڳاپن جا بنياد قائم ڪيا. بين الاقوامي سهڪار کي هٿي ڏيڻ ۽ مستقبل جي تڪرارن کي روڪڻ لاءِ گڏيل قومون قائم ڪيون ويون، جڏهن ته فاتح وڏيون طاقتون—چين، فرانس، سوويت يونين، برطانيا ۽ آمريڪا—ان جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر بڻيون. سوويت يونين ۽ آمريڪا حريف عظيم طاقتن طور اڀريا، جنهن سرد جنگ لاءِ ميدان تيار ڪيو. يورپ جي تباهيءَ کان پوءِ ان جي وڏين طاقتن جو اثر گهٽجڻ لڳو، جنهن آفريڪا ۽ ايشيا ۾ بيٺڪيت جي خاتمي کي تيز ڪيو. ڪيترائي ملڪ، جن جون صنعتون جنگ ۾ تباهه ٿيون هيون، اقتصادي بحالي ۽ واڌ ڏانهن وڌيا.

شروعات ۽ پڄاڻي جون تاريخون

سنواريو

گهڻا مؤرخ ان ڳالهه تي متفق آهن ته ٻي عالمي جنگ 1 سيپٽمبر 1939ع تي جرمنيءَ جي پولينڊ تي حملي سان شروع ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيا ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.[3] پئسفڪ جنگ جي شروعات لاءِ تجويز ڪيل تاريخن ۾ 7 جولاءِ 1937ع تي ٻي چين-جاپان جنگ جي شروعات، يا ان کان به اڳ 18 سيپٽمبر 1931ع تي منچوريا تي جاپاني حملو شامل آهن.[4][5][6][7] شروعات لاءِ ٻين تجويز ڪيل تاريخن ۾ 3 آڪٽوبر 1935ع تي اٽليءَ جو حبشه تي حملو پڻ شامل آهي.[8] برطانوي مؤرخ اينٽوني بيور ٻي عالمي جنگ جي شروعات خالخين گول جي جنگين کي سمجهي ٿو، جيڪي مئي کان سيپٽمبر 1939ع تائين جاپان ۽ منگوليا توڻي سوويت يونين جي فوجن وچ ۾ وڙهيون ويون.[9] ڪجهه ٻيا مؤرخ اسپيني گهرو ويڙهه کي ٻي عالمي جنگ جي شروعات يا ان جي تمهيد سمجهن ٿا.[10][11]

جنگ جي پڄاڻيءَ جي تاريخ بابت پڻ مڪمل اتفاق ناهي. ان وقت عام طور اهو قبول ڪيو ويو هو ته جنگ 15 آگسٽ 1945ع تي جنگبندي (وي-جي ڏينهن) سان ختم ٿي، نه ڪي 2 سيپٽمبر 1945ع تي جاپان جي باضابطا هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان، جنهن سرڪاري طور ايشيا ۾ جنگ ختم ڪئي. جاپان ۽ اتحادين وچ ۾ امن معاهدو 1951ع ۾ صحيح ڪيو ويو.[12] 1990ع ۾ جرمنيءَ جي مستقبل بابت معاهدي اوڀر ۽ اولهه جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد لاءِ رستو هموار ڪيو.[13] جاپان ۽ سوويت يونين وچ ۾ ڪڏهن به باضابطا امن معاهدو صحيح نه ٿيو، جيتوڻيڪ ٻنهي ملڪن وچ ۾ جنگ جي حالت 1956ع جي سوويت-جاپاني گڏيل پڌرنامي سان ختم ڪئي وئي، جنهن مڪمل سفارتي لاڳاپا پڻ بحال ڪيا.[14][15]

پسمنظر

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ جا سبب

پهرين عالمي جنگ جا نتيجا

سنواريو
جينيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ قومن جي انجمن جو اجلاس (1930ع)

پهرين عالمي جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. جنگ جي پڄاڻيءَ تي ٿيل امن معاهدن جي نتيجي ۾ مرڪزي طاقتن جي اهم ملڪن مان هر هڪ پنهنجا علائقا وڃايا. آسٽريا-هنگري، عثماني سلطنت ۽ روسي سلطنت جي ٽٽڻ سان نيون قومي رياستون وجود ۾ آيون.[16]

مستقبل ۾ ٻي عالمي جنگ کي روڪڻ لاءِ پيرس امن ڪانفرنس جي نتيجي ۾ 1920ع ۾ قومن جي انجمن قائم ڪئي وئي. تنظيم جو بنيادي مقصد گڏيل سلامتي، فوجي ۽ بحري هٿيارن جي خاتمي ذريعي هٿياربند تڪرارن کي روڪڻ، ۽ بين الاقوامي تڪرارن کي پرامن ڳالهين ۽ ثالثي وسيلي حل ڪرڻ هو.[17]

پهرين عالمي جنگ کان پوءِ امن پسنديءَ جا جذبا مضبوط هئڻ باوجود ڪيترين ئي يورپي رياستن ۾ غير حاصل ٿيل علائقن جي دعويداري ۽ انتقام پسند قومپرستي اڀري آئي.[18] اهي جذبا خاص طور جرمنيءَ ۾ نمايان هئا، ڇاڪاڻ ته ورسائي معاهدي تحت ان کي وڏا علائقائي، نوآبادياتي ۽ مالي نقصان برداشت ڪرڻا پيا. معاهدي تحت جرمنيءَ پنهنجي ملڪ جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو ايراضي ۽ سمورا سمنڊ پار قبضي وارا علائقا وڃايا، جڏهن ته ٻين رياستن کي جرمنيءَ ۾ شامل ڪرڻ تي پابندي لڳائي وئي، جنگي هرجاڻا مڙهيا ويا ۽ ملڪ جي هٿياربند فوجن جي تعداد ۽ صلاحيت تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.[19]

جرمني ۽ اٽلي

سنواريو

1918–1919ع جي جرمن انقلاب دوران جرمن سلطنت جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جيڪا پوءِ وائمار جمهوريت جي نالي سان مشهور ٿي. ٻن عالمي جنگين جي وچ واري دور ۾ نئين جمهوريت جي حامين ۽ سياسي ساڄي توڻي کاٻي ڌر جي سخت گير مخالفن وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، انٽينٽ جي اتحادي طور، جنگ کان پوءِ ڪجهه علائقائي فائدا حاصل ڪيا؛ تنهن هوندي به، اطالوي قومپرست ان ڳالهه تي ناراض هئا ته اٽليءَ کي جنگ ۾ شامل ڪرائڻ لاءِ برطانيا ۽ فرانس پاران ڪيل واعدا امن ٺاهه ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين بينيٽو مسوليني جي اڳواڻيءَ هيٺ فاشسٽ تحريڪ قومپرست، مطلق العنان ۽ طبقاتي سهڪار واري پروگرام سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪري ورتو. ان نمائنده جمهوريت جو خاتمو ڪيو، سوشلسٽ، کاٻي ڌر ۽ لبرل قوتن کي دٻايو ۽ اٽليءَ کي عالمي طاقت بنائڻ ۽ هڪ ”نئين رومي سلطنت“ قائم ڪرڻ جي واعدي سان جارحاڻي توسيع پسند پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي.[20]

نيورمبرگ ۾ هڪ جرمن نازي سياسي جلسي دوران ايڊولف هٽلر، آگسٽ 1933ع

ايڊولف هٽلر 1923ع ۾ جرمن حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ، نيٺ 1933ع ۾ صدر پال فون هِنڊنبرگ ۽ رائخسٽاگ پاران مقرر ٿيڻ تي جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو. نازين جلد ئي پارلياماني جمهوريت جو خاتمو ڪري ڇڏيو، دنيا جي نظام جي بنيادپرست ۽ نسلي محرڪن تي ٻڌل نئين سر جوڙجڪ جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي جرمنيءَ کي ٻيهر هٿياربند ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.[21] 1934ع ۾ هِنڊنبرگ جي وفات کان پوءِ هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو فوهرر قرار ڏنو. فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ۾، اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ آزاد هٿ ڏنو، جنهن کي اٽلي پنهنجي نوآبادياتي قبضي ۾ آڻڻ چاهيو ٿي. 1935ع جي شروعات ۾ صورتحال وڌيڪ خراب ٿي، جڏهن سار بيسن جو علائقو قانوني طور ٻيهر جرمنيءَ سان شامل ٿيو ۽ هٽلر ورسائي معاهدو رد ڪري ڇڏيو، هٿياربنديءَ جي پروگرام کي تيز ڪيو ۽ لازمي فوجي ڀرتي متعارف ڪرائي.[22]

يورپي معاهدا

سنواريو

برطانيا، فرانس ۽ اٽليءَ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ اپريل 1935ع ۾ اسٽريسا محاذ قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالمگيريت ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ تنهن هوندي به، ساڳئي سال جون ۾ برطانيا جرمنيءَ سان الڳ اينگلو-جرمن بحري معاهدو ڪيو، جنهن اڳوڻين پابندين ۾ نرمي آندي. سوويت يونين، جرمنيءَ جي اوڀر يورپ جي وسيع علائقن تي قبضي جي مقصدن بابت ڳڻتيءَ سبب، فرانس سان گڏيل مدد جو معاهدو تيار ڪيو. تنهن هوندي به، لاڳو ٿيڻ کان اڳ فرانسيسي-سوويت معاهدي کي قومن جي انجمن جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو پيو، جنهن عملي طور ان کي بي اثر بڻائي ڇڏيو.[23] آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي واقعن بابت ڳڻتيءَ سبب، ساڳئي سال آگسٽ ۾ غيرجانبداري قانون منظور ڪيو.[24]

هٽلر مارچ 1936ع ۾ رائن لينڊ کي ٻيهر فوجي علائقو بڻائي ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي ڀڃڪڙي ڪئي، پر مصالحت واري پاليسي سبب کيس تمام ٿوري مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.[25] آڪٽوبر 1936ع ۾ جرمني ۽ اٽليءَ روم–برلن محور قائم ڪيو. هڪ مهيني کان پوءِ جرمني ۽ جاپان اينٽي ڪامنٽرن معاهدو صحيح ڪيو، جنهن ۾ ايندڙ سال اٽلي پڻ شامل ٿيو.[26]

ايشيا

سنواريو

چين ۾ ڪومنتانگ جماعت علائقائي جنگي سردارن خلاف ملڪ کي متحد ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي ۽ 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري نالي ماتر چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادي چيني ڪميونسٽ پارٽي ۽ نون علائقائي جنگي سردارن خلاف گهرو ويڙهه ۾ ڦاسي پئي.[27] 1931ع ۾ وڌندڙ فوجيت پسند جاپاني سلطنت، جيڪا گهڻي عرصي کان چين ۾ اثر رسوخ قائم ڪرڻ جي خواهشمند هئي ۽ جنهن کي سندس حڪومت ملڪ جي ايشيا تي حڪمراني ڪرڻ جي حق ڏانهن پهريون قدم سمجهندي هئي، مڪدن واقعو رٿيو ۽ ان کي منچوريا تي حملي ۽ ڪٺ پتلي رياست منچوڪو قائم ڪرڻ لاءِ جواز طور استعمال ڪيو.[28][29]

چين قومن جي انجمن کي منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ جي اپيل ڪئي. منچوريا ۾ داخل ٿيڻ تي مذمت ٿيڻ کان پوءِ جاپان قومن جي انجمن مان نڪري ويو. ان کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ شنگهائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ تانگگو جنگبندي تي صحيحون ڪيون ويون. ان کان پوءِ چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ چاهار ۽ سوئي يوان ۾ جاپاني جارحيت خلاف مزاحمت جاري رکي.[30] 1936ع جي شيان واقعي کان پوءِ ڪومنتانگ ۽ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جون فوجون جنگبنديءَ تي متفق ٿيون ته جيئن جاپان جي مخالفت لاءِ گڏيل محاذ قائم ڪري سگهجي.[31]

جنگ کان اڳ جا واقعا

سنواريو

ايٿوپيا تي اطالوي حملو (1935ع)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ
بينيٽو مسوليني اٽلي-ايٿوپيا جنگ دوران فوجين جو معائنو ڪندي، 1935ع

ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ هڪ نوآبادياتي جنگ هئي، جيڪا آڪٽوبر 1935ع ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936ع ۾ ختم ٿي. جنگ جي شروعات اٽلي جي بادشاهت (Regno d'Italia) جي هٿياربند فوجن پاران ايٿوپيا جي سلطنت، جنهن کي حبشه پڻ سڏيو ويندو هو، تي حملي سان ٿي، جيڪو اطالوي صوماليلينڊ ۽ ايريٽريا مان شروع ڪيو ويو.[32] جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي نئين قائم ڪيل نوآبادياتي رياست اطالوي اوڀر آفريڪا (Africa Orientale Italiana) ۾ الحاق ڪيو ويو؛ ان سان گڏ هن واقعي قومن جي انجمن جي امن قائم رکڻ واري اداري طور ڪمزوري پڻ ظاهر ڪري ڇڏي. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي تنظيم جا ميمبر هئا، پر انجمن گهڻو ڪجهه نه ڪيو جڏهن اٽلي واضح طور انجمن جي عهدنامي جي آرٽيڪل ڏهين جي ڀڃڪڙي ڪئي.[33] برطانيا ۽ فرانس حملي جي جواب ۾ اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪي نه سگهيون.[34] ان کان پوءِ اٽليءَ آسٽريا کي جرمنيءَ ۾ شامل ڪرڻ واري جرمن مقصد جي مخالفت ڇڏي ڏني.[35]

اسپيني گهرو ويڙهه (1936–1939ع)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسپيني گهرو ويڙهه

جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، تڏهن هٽلر ۽ مسوليني جنرل فرانسسڪو فرانڪو جي اڳواڻيءَ هيٺ قومپرست باغين کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ قومپرستن کي نازين کان وڌيڪ وڏي پيماني تي مدد ڏني: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ زميني فوجي، 6,000 هوائي فوج جا اهلڪار ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.[36] سوويت يونين موجوده اسپيني جمهوريت جي حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪار، جيڪي بين الاقوامي برگيڊون جي نالي سان مشهور هئا، پڻ قومپرستن خلاف وڙهيا. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن بالواسطه جنگ کي پنهنجي جديد ترين هٿيارن ۽ فوجي حڪمت عملين کي ميدان جنگ ۾ آزمائڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939ع ۾ گهرو ويڙهه کٽي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي آمر هو، ٻي عالمي جنگ دوران باضابطا طور غيرجانبدار رهيو، پر عام طور محوري طاقتن ڏانهن مائل رهيو.[37] جرمنيءَ سان سندس سڀ کان وڏي فوجي سهڪار جي صورت رضاڪارن کي مشرقي محاذ تي وڙهڻ لاءِ موڪلڻ هئي.[38]

چين تي جاپاني حملو (1937ع)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي چين-جاپان جنگ
چيني فوجي تائيئرژوانگ ۾ جاپاني شاهي فوج سان وڙهندي، 1938ع

جولاءِ 1937ع ۾ جاپان مارڪو پولو پل وارو واقعو ڀڙڪائڻ کان پوءِ چين جي اڳوڻي شاهي گادي پيڪنگ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ ڪيترن سالن جي ڇڪتاڻ ۽ ننڍن تڪرارن کانپوءِ سڄي چين تي حملي لاءِ جاپاني مهم شروع ٿي.[39] سوويت يونين جلد ئي چين سان چين-سوويت عدم جارحيت معاهدو ڪيو ته جيئن ان کي فوجي سامان جي مدد ڏئي سگهجي، جنهن سان چين جو جرمنيءَ سان اڳوڻو سهڪار عملي طور ختم ٿي ويو.[40]

سيپٽمبر کان نومبر تائين جاپاني فوجن تائي يوان تي حملو ڪيو، ڪومنتانگ فوج سان شينڪو جي ڀرپاسي وڙهيون، ڪميونسٽ فوجن سان پنگشنگ گوان ۾ مقابلو ڪيو ۽ چين جي اترين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪري ورتو.[41][42][43] قومپرست جنرالسيمو چيانگ ڪائي شيڪ پنهنجي بهترين فوج شنگهائي جي دفاع لاءِ موڪلي، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کان پوءِ شنگهائي سقوط ڪري ويو. جاپاني فوجون چيني فوجن کي پوئتي ڌڪينديون رهيون ۽ ڊسمبر 1937ع ۾ گادي نانڪنگ تي قبضو ڪري ورتائون.[44][45][46]

مارچ 1938ع ۾ قومپرست چيني فوجن تائيئرژوانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح حاصل ڪئي، پر مئي ۾ شوژو شهر جو ڪنٽرول آخرڪار وڃائي ويٺيون.[47] جون 1938ع ۾ چيني فوجن پيلو درياهه ٻوڙيو ته جيئن جاپاني اڳڀرائي روڪي سگهجي؛ ان عمل سان مقامي شهري آباديءَ کي تمام وڏو نقصان ٿيو، پر چينين کي ووهان جي دفاع لاءِ تياري ڪرڻ جو وقت مليو. پوءِ به ووهان آڪٽوبر تائين يانگزي درياهه جي ڀرپاسي شديد ويڙهه کان پوءِ جاپاني قبضي ۾ اچي ويو.[48]

جاپاني فوجي فتحون چيني مزاحمت کي ختم نه ڪري سگهيون؛ ان جي بدران چيني حڪومت ملڪ جي اندرئين حصي ڏانهن چونگ چنگ منتقل ٿي ۽ جنگ جاري رکي.[49][50] چيني عوام جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ جاپاني جهازن سيچوان بيسن جي شهرن تي بمباري شروع ڪئي، جنهن ۾ ڏهه هزارين عام شهري مارجي ويا.[51][52]

سوويت-جاپاني سرحدي تڪرار

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سوويت-جاپاني سرحدي تڪرار

1930ع واري ڏهاڪي جي وچ کان پڇاڙيءَ تائين منچوڪو ۾ جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ منگوليا سان سرحد تي وقت بوقت جهيڙا ٿيندا رهيا. ان دور ۾ جاپاني شاهي فوج هوڪوشن-رون واري نظريي جي حمايت ڪندي هئي، جنهن ۾ جاپان جي اتر طرف توسيع تي زور ڏنو ويو هو. 1939ع ۾ خالخين گول ۾ جاپان جي شڪست، جاري ٻي چين-جاپان جنگ ۽ اتحادي نازي جرمنيءَ جو سوويت يونين سان غيرجانبداريءَ ڏانهن وڌڻ سبب هن پاليسيءَ کي جاري رکڻ ڏکيو ٿي پيو.[53] جاپان ۽ سوويت يونين نيٺ اپريل 1941ع ۾ سوويت-جاپاني غيرجانبداري معاهدو صحيح ڪيو، ۽ جاپان بحري فوج پاران اڳتي آندل نانشن-رون نظريو اختيار ڪيو، جنهن جو ڌيان ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن آخرڪار آمريڪا ۽ اولهندي اتحادين سان جنگ ڏانهن وٺي ويو.[54][55]

يورپي قبضا ۽ معاهدا

سنواريو
کاٻي کان ساڄي: چيمبرلين، دالاديئي، هٽلر، مسوليني ۽ چيانو، ميونخ معاهدو صحيح ڪرڻ کان ٿورو اڳ، 29 سيپٽمبر 1938ع

يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحاڻا ٿيندا پئي ويا. مارچ 1938ع ۾ جرمني آسٽريا جو الحاق ڪيو، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان ٻيهر تمام ٿورو ردعمل آيو.[56] ان مان همٿ وٺندي هٽلر سوڊيٽن لينڊ تي جرمنيءَ جي دعوائن لاءِ دٻاءُ وڌايو، جيڪو چيڪوسلواڪيا جو اهڙو علائقو هو، جتي آباديءَ جي اڪثريت نسلي جرمنن جي هئي. جلد ئي برطانيا ۽ فرانس، برطانوي وزيراعظم نيوِل چيمبرلين جي مصالحت واري پاليسيءَ تي هلندي، چيڪوسلواڪ حڪومت جي مرضيءَ خلاف ميونخ معاهدي تحت اهو علائقو جرمنيءَ حوالي ڪرڻ تي رضامند ٿيا، بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي دعوائون نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.[57] ٿوري ئي عرصي کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلواڪيا کي وڌيڪ علائقو هنگريءَ حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پولينڊ چيڪوسلواڪيا جي ٽرانس-اولزا علائقي جو الحاق ڪري ورتو.[58]

جيتوڻيڪ معاهدي سان جرمنيءَ جون ظاهر ڪيل سڀئي گهرجون پوريون ٿي چڪيون هيون، پر هٽلر ذاتي طور ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڪارروائيءَ ۾ سڄي چيڪوسلواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو. پوءِ جي تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي ”جنگ ڀڙڪائيندڙن“ تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939ع ۾ برطانوي بحري برتريءَ کي للڪارڻ لاءِ جرمن بحري فوج جي وڏي ڳجهي واڌ جو حڪم ڏنو. مارچ 1939ع ۾ جرمنيءَ چيڪوسلواڪيا جي باقي حصي تي حملو ڪيو ۽ پوءِ ان کي جرمن بوهيميا ۽ موراويا محافظت ۽ جرمني نواز تابع رياست سلوواڪ جمهوريت ۾ ورهايو.[59] هٽلر 20 مارچ 1939ع تي لٿوينيا کي الٽيميٽم پڻ ڏنو، جنهن تحت ڪليپيڊا علائقو، جيڪو اڳ جرمن ميمل لينڊ هو، جرمنيءَ حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو.[60]

ڊانزگ جو آزاد شهر ۽ پولش لنگهه بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کان پوءِ برطانيا ۽ فرانس پولينڊ جي آزاديءَ جي حمايت جي ضمانت ڏني. جڏهن اٽلي اپريل 1939ع ۾ البانيا فتح ڪيو، تڏهن ساڳي ضمانت رومانيا ۽ يونان کي پڻ ڏني وئي.[61] پولينڊ لاءِ فرانسيسي ۽ برطانوي واعدي کان ٿوري ئي پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ اسٽيل جو معاهدو ڪري پنهنجو اتحاد باضابطا بڻايو.[62] هٽلر برطانيا ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش جو الزام هنيو ۽ اينگلو-جرمن بحري معاهدو ۽ جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان رد ڪري ڇڏيا.[63]

جرمن پرڏيهي وزير يواخيم فون ربنٽروپ (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ جوزف اسٽالن، مولوٽوف–ربنٽروپ معاهدو صحيح ٿيڻ کان پوءِ، 23 آگسٽ 1939ع

آگسٽ جي پڇاڙيءَ ۾ صورتحال بحران ۾ تبديل ٿي وئي، جڏهن جرمني پنهنجون فوجون پولش سرحد ڀرسان گڏ ڪرڻ شروع ڪيون. 23 آگسٽ تي، فرانس، برطانيا ۽ سوويت يونين وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ٽي ڌري ڳالهين جي ناڪاميءَ کان پوءِ، سوويت يونين جرمنيءَ سان عدم جارحيت معاهدو صحيح ڪيو.[64][65] هن معاهدي سان گڏ هڪ ڳجهو پروٽوڪول به هو، جنهن جرمن ۽ سوويت اثر وارن علائقن جي حدبندي ڪئي: لٿوينيا جرمنيءَ لاءِ؛ فنلينڊ، ايسٽونيا، لاتويا ۽ بيسارابيا سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن وچ ۾ ورهائڻ جو بندوبست ڪيو ويو.[66] معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملو ڪرڻ وقت کيس سوويت يونين سان جنگ جو منهن نه ڏسڻو پوندو. ان کان فوراً پوءِ هٽلر 26 آگسٽ تي حملو شروع ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيا پولينڊ سان باضابطا گڏيل امداد جو معاهدو ڪري ورتو آهي ۽ اٽلي غيرجانبدار رهندو، ته هن حملو ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[67]

جرمني برطانيا کي اتحاد جي آڇ ڪئي، شرط اهو هو ته برطانيا جرمنيءَ کي ڊانزگ، پولش لنگهه ۽ سندس اڳوڻيون نوآباديون واپس وٺڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيا جواب ڏنو ته اهو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.[68] 29 آگسٽ تي هٽلر مطالبو ڪيو ته پولينڊ جو هڪ مختيار نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي بحران جي حل لاءِ ڳالهين ۾ حصو وٺي، پر برطانيا ان وقت جي حد کي غيرمعقول قرار ڏنو. 30–31 آگسٽ جي رات برطانوي سفير نيوِل هينڊرسن جرمن پرڏيهي وزير يواخيم فون ربنٽروپ سان ملاقات ڪئي. ربنٽروپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جون گهرجون ڏنيون ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ طرفان انهن جي قبوليت جي آخري مهلت اڳ ئي گذري چڪي هئي.[69]

جنگ جو سلسلو

سنواريو

يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر
جرمن پروپئگنڊا جي هڪ تصوير جنهن ۾ سوپوٽ ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي[70]

1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي فرضي سرحدي واقعا رچائڻ کانپوءِ پولينڊ تي حملو ڪيو.[71] جنگ جو پهريون جرمن حملو ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن جي خلاف ڪيو ويو.[72] برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو الٽيميٽم ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.[lower-alpha 3] فرضي جنگ (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي جي.[73] مغربي اتحادين جرمني جي بحري ناڪابندي پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.[74] جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف يو-بوٽ ويڙهه جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ ائٽلانٽڪ جي جنگ ۾ تبديل ٿي وئي.[75]

8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون وارسا جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف پولش جوابي حملي جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ويهرماخت (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل وارسا تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو[76] ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.[77] 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي آخري وڏي يونٽ 6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان پولش جلاوطن حڪومت قائم ڪئي ۽ هڪ ڳجهو رياستي نظام مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.[78] پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو رومانيا ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ محوري طاقتن خلاف ويڙهه جاري رکي.[79]

جرمني مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو ۽ مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو؛ جڏهن ته سوويت يونين اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو. پولش علائقي جا ننڍا حصا ليتوانيا ۽ سلوواڪيا کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي[80] ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،[81] جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.[82][83][84]

ونٽر وار جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي مينر هيم لائن ۽ ڪاريلين استھمس

پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي بالٽڪ ملڪن کي اهڙن معاهدن تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.[85][86][87] فنلينڊ اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو،[88] ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس ليگ آف نيشنز مان ڪڍيو ويو.[89] عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري سان ختم ٿي.[90]

جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي قبضو ڪري ورتو،[86] گڏوگڏ رومانيا جي علائقن بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي ٻيو ويانا ايوارڊ مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ اتر ٽرانسلوانيا هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.[91] سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان ڏکڻ دوبروجا جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪرائيووا جو معاهدو ٿيو.[92] رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب بادشاهه ڪيرول ٻئين خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل آئن انتونيسڪو جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.[93] ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون[94][95] آهستي آهستي بيهجي ويا،[96][97] ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.[98]

مغربي يورپ (1940–1941)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)
بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، ماجينو لائن (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن

اپريل 1940 ۾، جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو ته جيئن سويڊن کان لوهه جي فراهمي کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا.[99] ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ اتحادين جي مدد جي باوجود، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.[100] ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم نيول چيمبرلين استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي ونسٽن چرچل کي مقرر ڪيو ويو.[101]

ساڳئي ڏينهن، جرمني فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط ماجينو لائن جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن بيلجيئم، نيدرلينڊز، ۽ لڪسمبرگ ڏانهن ڪيو.[102] جرمنن ارڊينز (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،[103] جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.[104][105] نئين بلٽزڪريگ (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ويهرماخت تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.[106]

10 جون تي، اٽلي فرانس تي حملو ڪيو، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.[107] جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي پئرس سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون؛ فرانس کي جرمن ۽ اطالوي قبضي واري علائقن ۾ ورهايو ويو،[108] ۽ هڪ غير مقبوضه حصو وچي حڪومت جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي برطانيه حملو ڪيو ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.[109]

لنڊن جو سينٽ پال ڪيٿڊرل 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري بلٽز کان پوءِ

جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي برطانيه جي جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا ڪيا ويا.[110] فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب برطانيه تي حملي جي تجويز غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي اسٽريٽجڪ بمباري لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي بلٽز چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي[111] ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.[110]

فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه ائٽلانٽڪ جي جنگ ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف يو-بوٽ استعمال ڪندي ڪاميابيون حاصل ڪيون.[112] برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.[113]

نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي غير جانبداري ايڪٽ ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.[114] 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، آمريڪي بحريه جي سائيز ۾ وڏو اضافو ڪيو ويو. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو.[115] ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.[116] ڊسمبر 1940 ۾، صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "جمهوريت جو اسلحو" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ لينڊ ليز پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي حملو ڪيو.[117] آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.[118]

سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي محوري طاقتن جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.[119] نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن هنگري، سلوواڪيا، ۽ رومانيا ان ۾ شامل ٿيا.[120] رومانيا ۽ هنگري بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا واپس وٺڻ هو.[121]

ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941)

سنواريو

جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ريجيا ايروناٽيڪا برطانوي قبضي هيٺ آيل مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل مصر ۾ مداخلت ڪئي. آڪٽوبر ۾، اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.[122] اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.[123]

آفريڪا ڪورپس جو جرمن پانزر III ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941

ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا ۾ اطالوي فوجن جي خلاف جوابي حملا شروع ڪيا.[124] اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. اطالوي بحريه کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ ڪيپ ماٽاپان جي جنگ ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.[125]

اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ هڪ مهماتي فوج موڪلڻ تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، ارون روميل جي آفريڪا ڪورپس هڪ حملو شروع ڪيو جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.[126] هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو.[127]

مارچ 1941 جي آخر تائين، بلغاريه ۽ يوگوسلاويا ٽي طرفي معاهدي تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب يوگوسلاويا ۽ يونان تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.[128] مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ ڪريٽ تي فضائي حملي بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.[129] ان کان پوءِ يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.[130]

مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ شام ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.[131] جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو، جنهن ۾ کين آزاد فرانسيسي فوجن جي مدد حاصل هئي.[132]

سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)
ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ مغربي اتحادي ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ سوويت يونين؛ نيرو: محوري طاقتون

يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو ڪيو.[133] ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.[134]

هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.[135] 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن يوڪرين، بالٽڪ رياستن ۽ بيلاروس جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.[136] تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.[137] نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ ڳالهيون ٿيون ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.[138]

22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، آپريشن باربروسا تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي پنهنجي خلاف سازش جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.[139] هن اچانڪ حملي[140] جا بنيادي هدف بالٽڪ خطو، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي ارخانگيلسڪ-استراخان لائن (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، ڪميونسٽ نظريي کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري رهائشي جاءِ (ليبينسروم) پيدا ڪرڻ،[141][142] ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.[143]

آئنزٽس گروپن جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر ايوان هوروڊ ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي

جيتوڻيڪ ڳاڙهي فوج (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ جوابي حملن جي تياري ڪري رهي هئي،[144] پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي اسٽريٽجڪ دفاع اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي منسڪ، اسموليڪ، ۽ اومان ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي.

نازي پاليسي موجب ويهرماخت کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.[145]

آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن فوجي اعليٰ ڪمان ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل آرمي گروپ سينٽر جي اڳڀرائي کي روڪڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ ٻي پانزر گروپ کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.[146] ڪيف جو حملو تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ ڪرائميا ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين (خارڪوف جي پهرين جنگ) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.[147]

فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي اڀرندي محاذ تي منتقل ڪرڻ[148] برطانيه کي پنهنجي عظيم حڪمت عملي تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.[149] جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف فوجي اتحاد قائم ڪيو[150] ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي ائٽلانٽڪ چارٽر جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.[151] آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار ايران تي حملو ڪيو ته جيئن فارسي ڪوريڊور ۽ ايران جي تيل جي کوهن کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.[152]

10 ڊسمبر 1942 تي لينن گراڊ جي گهيري دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن

آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو لينن گراڊ ۽ سيوستوپول جو گهيرو جاري هو.[153][154] ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو حملو ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.[155] محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت مزاحمتي صلاحيت ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو بلٽزڪريگ وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.[156]

ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل محفوظ دستن (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.[157][158] ان سان گڏ، جاسوسي ڊيٽا مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني ڪوانٽنگ فوج جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ وڏي جوابي حملي شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.[159][160]

پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941)

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پيسفڪ جنگ
جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن

1931 ۾ جاپاني فرضي موڪڊن واقعي، 1937 ۾ آمريڪي گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي' تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي نانجنگ قتل عام کانپوءِ، جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.[117][161][162] 1939 دوران جاپان چانگشا تي پهريون حملو ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.[163] ٻنهي طرفن کان ڪيترن ئي حملن جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو.[164]

چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي جوابي حملو شروع ڪيو. آگسٽ ۾، چيني ڪميونسٽن مرڪزي چين ۾ هڪ حملو ڪيو؛[165] ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن ٽي سڀ پاليسي (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..[166][167] چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.[168] مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر شانگ گاو جي جنگ دوران کين شڪست ملي.[169] سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر چانگشا شهر تي قبضي جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.[170]

يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي ڊچ ايسٽ انڊيز مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.[171] جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي بندش لڳائي ڇڏي.[172][173] ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.[174]

1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.[175] ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.[176] روزويلٽ فلپائن (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.[176]

ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه هيرو هيٽو، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،[177] جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.[178] جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم فوميمارو ڪونوئي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.[179][180] هيرو هيٽو سندس جاءِ تي شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ هيڊيڪي توجو کي چونڊيو.[181] 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي پرل هاربر تي حملي جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.[182] 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.[183] 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.[175] 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.[184] ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛[185][186] جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.[187]

يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي پرل هاربر ۾ آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي تي جاپاني اچانڪ فضائي حملي کان پوءِ سڙي رهيو آهي

جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.[188] دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.[189] 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.[190] انهن ۾ پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن ۽ فلپائن تي حملو، گڏوگڏ گوام، ويڪ ٻيٽ، ملايا،[190] ٿائيلينڊ، ۽ هانگ ڪانگ تي حملا شامل هئا.[191]

انهن حملن سبب آمريڪا، برطانيه، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.[192] جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.[139][193]

محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943)

سنواريو

1 جنوري 1942 تي، اتحادي وڏن چئن[194]—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن گڏيل قومن جو اعلان نامو جاري ڪيو، جنهن ذريعي ائٽلانٽڪ چارٽر جي تصديق ڪئي وئي[195] ۽ محوري طاقتن سان ڪو به ڌار امن معاهدو نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.[196]

1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب عظيم حڪمت عملي تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ وڏي پئماني تي حملي جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ مزاحمتي قوتن کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.[197] نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.[198]

1943 جي شروعات ۾ ڪئسابلانڪا ڪانفرنس ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.[199] جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.[200]

پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943)

سنواريو
1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو

اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي ٿائيلينڊ لڳ ڀڳ پورو برما، ملايا، ڊچ ايسٽ انڊيز، سنگاپور، ۽ راباول فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ سوڪ چنگ قتل عام شامل هو.[201]

فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي موت جي مارچ تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.[202] 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن يانانگ يونگ جي جنگ دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.[203] جاپاني فوجن ڏکڻ چين سمنڊ، جاوا سمنڊ، ۽ بحر هند ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،[204] ۽ آسٽريليا جي شهر ڊارون ۾ اتحادي بحري اڏي تي بمباري ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي چانگشا ۾ فتح هئي.[205] اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.[206]

4 جون 1942 تي مڊوي جي جنگ دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز يو ايس ايس يارڪ ٽائون وٽان گذري رهيا آهن

مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي پورٽ مورسبي تي قبضو ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس ڪورل سمنڊ جي جنگ ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.[207] جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي ڊوليٽل ريڊ کان متاثر هو، اهو هو ته مڊوي اٽول تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ اليوشين ٻيٽن تي قبضي لاءِ به فوج موڪلي وئي.[208] مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ زيجيانگ-جيانگسي مهم شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. [209][210] جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ جاپاني بحري ڪوڊ ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي شاهي جاپاني بحريه تي مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح حاصل ڪئي.[211]

مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان پورٽ مورسبي تي قبضو ڪرڻ لاءِ پاپوا جي علائقي ۾ زميني رستي واري مهم شروع ڪئي.[212] آمريڪن ڏکڻ سليمان ٻيٽن، خاص طور تي گواڊالڪينال ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي راباول تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.[213]

اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ گواڊالڪينال جي جنگ اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس ٻيٽ جي اترئين حصي ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن بونا-گونا جي جنگ ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.[214] جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.[215] 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي.[216] برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.[217] ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان غير منظم فوجن جي داخلائون هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.[218]

اڀرندي محاذ (1942–1943)

سنواريو

وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين مرڪزي روس ۽ ڏکڻ روس ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.[219] مئي ۾، جرمن فوجن ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ ۽ خارڪوف جي ٻي جنگ ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.[220] سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.[221]

جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه اونهاري وارو حملو شروع ڪيو، جنهن جو مقصد قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ ۽ ڪوبان جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن آرمي گروپ سائوٿ کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: آرمي گروپ اي لوئر ڊون نديءَ ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته آرمي گروپ بي وولگا نديءَ ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[222]

فروري 1943 ۾ اسٽالن گراڊ جي جنگ دوران جوابي حملو ڪندڙ ڳاڙهي فوج جا سپاهي

نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت گهٽي جي ويڙهه کانپوءِ لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري سان ٿي،[223] ۽ ماسڪو جي ويجهو رژيف (Rzhev) واري علائقي تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.[224] فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،[225] ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو ڪيو، جنهن سان سوويت شهر ڪورسڪ جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ اڀريل حصو (salient) پيدا ٿي ويو.[226]

مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943)

سنواريو
9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي اٺين فضائي فوج جي بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس جهازن جي بمباري

آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو.[227] نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، آپريشن ڪروسيڊر، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.[228] جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي غازالا لائن جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،[229] جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.[230] انهن خدشن سبب ته جاپان ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ ان ٻيٽ تي حملو ڪيو.[231] ليبيا ۾ محوري طاقتن جي هڪ حملي اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي العلمين وٽ روڪيو ويو.[232] يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي ڪمانڊو دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام ڊائپ ريڊ (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،[233] اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.[234]

آگسٽ 1942 ۾، اتحادي العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا[235] ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيا.[236] ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ پنهنجو حملو شروع ڪيو، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.[237] هن حملي کان ٿوري دير پوءِ فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.[238] هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب ويچي فرانس تي قبضي جو حڪم ڏئي ڏنو؛[238] جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.[238][239] آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون تونس ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ اتحادين فتح ڪري ورتو.[238][240]

جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "بي گهر" ڪرڻ هو.[241] هن مهم جي پهرين حملن ۾ هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.[242]

اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944)

سنواريو
1943 ۾ گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ آمريڪي بحريه جو SBD-5 جاسوسي جهاز

گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ لاءِ موڪليون ويون.[243] ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ، ۽ گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.[244] مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ ڪيرولين ٻيٽن ۾ ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو. اپريل ۾، اتحادين مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو.[245]

سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات مرڪزي روس ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،[246] ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.[247] ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي سسيلي تي حملي پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو.[248]

جولاءِ 1943 ۾ ڪورسڪ جي جنگ دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ ڳاڙهي فوج جا دستا

12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،[249] جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.[250][251] جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل پينٿر-ووٽن لائن سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن اسموليڪ ۽ لوئر نيپر حملي ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.[252]

3 سيپٽمبر 1943 تي، اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو.[253] جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،[254] ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.[255] جرمن خاص دستن پوءِ مسوليني کي آزاد ڪرايو، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ اطالوي سوشل ريپبلڪ جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،[256] جنهن سان اطالوي گهرو ويڙهه شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري جرمنن جي مکيه دفاعي لائن تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.[257]

ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.[258] نومبر 1943 ۾، فرينڪلن ڊي روزويلٽ ۽ ونسٽن چرچل قاهره ۾ چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ تهران ۾ جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.[259] قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي ۽ برما مهم لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،[260] جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.

نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ چانگڊي جي جنگ دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.[261][262][263] جنوري 1944 ۾، اتحادين اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو شروع ڪيو ۽ انزييو ۾ فوج لاهي کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.[264]

27 جنوري 1944 تي، سوويت دستن هڪ وڏو حملو شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي لينن گراڊ واري علائقي مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري جو خاتمو ٿيو.[265] ان کان پوءِ ٿيندڙ سوويت اڳڀرائي کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن آرمي گروپ نارٿ پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن ايسٽونيائي ماڻهن جي مدد حاصل هئي جيڪي قومي آزادي جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب بالٽڪ سمنڊ واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.[266] مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو، يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو، ۽ رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.[267] اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.[268]

ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو،[269] ۽ جلد ئي امپھال ۽ ڪوهيما ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.[270] مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،[270] ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون، تن مائيٽڪينا ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.[271] چين تي جاپان جو ٻيو حملو چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.[272] جون تائين، جاپاني فوجن هينان صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ چانگشا تي نئون حملو شروع ڪيو.[273]

اتحادين جا حملا (1944)

سنواريو
6 جون 1944ع تي ڊي-ڊي جي موقعي تي نارمنڊي تي حملي دوران آمريڪي سپاهي اوماها سمنڊ ڪناري ڏانهن وڌي رهيا آهن

6 جون 1944ع تي (جنهن کي عام طور ڊي-ڊي سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءَ کانپوءِ،[274] مغربي اتحادين اتر فرانس تي حملو ڪيو. اٽليءَ مان ڪيترين ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن ڏکڻ فرانس تي پڻ حملو ڪيو.[275] اهي لينڊنگون ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ جرمن فوجي يونٽن جي شڪست جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، آزاد فرانسيسي فوج جي مدد سان مقامي مزاحمتي قوتن پاران پئرس کي آزاد ڪرايو ويو، جنهن جي اڳواڻي جنرل چارلس ڊي گال ڪري رهيو هو،[276] ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻيءَ تائين مغربي يورپ ۾ جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي هوابرد آپريشن ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي.[277] ان کان پوءِ مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. اٽليءَ ۾ جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائين سبب اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.

22 جون تي سوويت فوجن بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو (آپريشن باگريشن) شروع ڪيو، جنهن جرمن آرمي گروپ سينٽر کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.[278] ان کان ٿوري دير پوءِ، هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج ويسٽولا ندي جي ٻئي پاسي پراگا ضلعي ۾ رڪجي وئي، جڏهن ته جرمنن هوم آرمي (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل وارسا جي بغاوت کي ڪچلي ڇڏيو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.[279] سلوواڪيا ۾ پڻ قومي بغاوت کي جرمنن ڪچلي ڇڏيو.[280] سوويت فوج جي مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي اتي موجود جرمن فوجن جي وڏي حصي کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ رومانيا ۽ بلغاريا ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.[281]

20 آڪٽوبر 1944ع تي ليٽي جي جنگ دوران جنرل ڊگلس ميڪ آرٿر فلپائن ۾ واپس پهچي رهيو آهي

سيپٽمبر 1944ع ۾ سوويت فوجون يوگوسلاويا ۾ داخل ٿيون ۽ يونان، البانيا ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن اي ۽ ايف کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.[282] ان وقت تائين مارشل جوزيف بروز ٽيٽو جي اڳواڻيءَ ۾ ڪميونسٽ پارٽيزن، جن 1941ع کان قبضي خلاف هڪ ڪامياب گوريلا مهم هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر سربيا ۾ سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي راڄڌاني بلغراد آزاد ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سوويت فوجن جرمن قبضي هيٺ هنگري خلاف هڪ وڏو حملو شروع ڪيو، جيڪو فيبروري 1945ع ۾ بوداپيسٽ جي زوال تائين جاري رهيو.[283] بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، ڪيريليائي استهمس ۾ سوويت حملي خلاف فن لينڊ جي سخت مزاحمت سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي ماسڪو جنگ بندي عمل ۾ آئي،[284] جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻن جرمن اتحادين خلاف ليپ لينڊ جنگ وڙهڻي پئي.[285]

جولاءِ 1944ع جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن آسام ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي کين واپس چنڊوين ندي تائين ڌڪي ڇڏيو هو.[286] جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944ع ۾ چيني فوجن سونگ جبل تي قبضو ڪيو ۽ برما روڊ کي ٻيهر کولي ڇڏيو.[287] چين ۾ جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ڌاري چانگشا ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ هينگيانگ شهر تي قبضو ڪيو.[288] ان کان جلد پوءِ هنن گوانگشي صوبي تي حملو ڪيو ۽ نومبر جي پڄاڻيءَ تائين گوئلن ۽ ليوزو ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون.[289] ڊسمبر جي وچ ڌاري هو چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.[290]

پيسفڪ ۾ آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944ع جي وچ ڌاري هنن ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو شروع ڪيو ۽ فلپائني سمنڊ جي جنگ ۾ جاپاني فوج کي فيصلائتي شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم هيڊيڪي توجو کي استعيفا ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا، جتان هو جاپان جي مکيه ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾ آمريڪي فوجن فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ اتحادي بحري فوجن ليٽي خليج جي جنگ ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏين بحري جنگين مان هڪ هئي.[291]

محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945)

سنواريو
فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل يالٽا ڪانفرنس، جنهن ۾ ونسٽن چرچل، فرينڪلن ڊي روزويلٽ، ۽ جوزف اسٽالن شريڪ آهن

16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن آرڊينس (Ardennes) جي علائقي ۽ فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ اينٽورپ جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.[292] اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي، ۽ اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو.[293] 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن يالٽا ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.[294]

فيبروري ۾، سوويت فوجون سائليشيا ۽ پوميرينيا ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا ۽ رائن ندي جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين رور جي اتر ۽ ڏکڻ کان رائن نديءَ کي پار ڪري، جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو.[295] مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ بالاٽون ڍنڍ ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو آخري وڏو حملو شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن ويانا ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ هيمبرگ ۽ نيورمبرگ تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا.

سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو.[296] اٽليءَ ۾، جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا، جڏهن ته اطالوي سوشل ريپبلڪ ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، رائيخسٽاگ تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.[297]

هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر هيري ايس ٽرومين سندس جاءِ ورتي.[298] بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي اطالوي پارٽيزن قتل ڪري ڇڏيو.[299] 30 اپريل تي، هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر (فيورر بنڪر) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ گرانڊ ايڊمرل ڪارل ڊونٽز (رائيخ جي صدر طور) ۽ جوزف گوئبلز (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ فلينسبرگ حڪومت طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي معاهدي تي 7 ۽ 8 مئي تي دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.[300] جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين پراگ ۾ مزاحمت ڪئي.[301] 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران فلينسبرگ ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، برلن پڌرنامي ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.[302]

1945 ۾ منيلا ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار

پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ فلپائن جي دولت مشترڪه جي فوجن فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين ليٽي کي آزاد ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ لوزون تي لٿا ۽ مارچ ۾ منيلا کي واپس ورتائون، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ 100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو. لوزون، مينڊاناؤ، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.[303]

ان دوران، آمريڪي فوج جي فضائي قوت جاپان جي اهم شهرن تي باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.[304]

مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون بورنيو ۾ لٿيون ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر برما ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين رنگون پهچي وئي.[305] چيني فوجن مغربي هونان جي جنگ ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين آئيوي جيما ۽ جون جي آخر تائين اوڪيناوا تي قبضو ڪيو ويو.[306] ان سان گڏوگڏ، آبدوزن جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.[307]

11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا. هنن جرمنيءَ بابت اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي،[308] ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي".[309] هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ عام چونڊون ٿيون، ۽ ڪليمينٽ ايٽلي چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.[310]

جاپاني پرڏيهي وزير مامورو شيگي ميتسو 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي آتم سمپرڻ جي دستاويز تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي

بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.[311] آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بم ڪيرايا. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو ۽ تيزيءَ سان ڪوانٽنگ فوج کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.[312] انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.[313] ڳاڙهي فوج ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو ۽ ڪوريل ٻيٽن تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي پوٽسڊيم پڌرنامي وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.[314] 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.[315] 15 آگسٽ 1945 تي جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.[316]

نتيجا ۽ اثرات

سنواريو
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ جا نتيجا ۽ نازي ازم جا نتيجا
نيورمبرگ ٽرائلز جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن نازي جرمني جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي انسانيت خلاف ڏوهن جا ڪيس هلايا هئا

اتحادين آسٽريا ۽ جرمني ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، مغربي ۽ مشرقي قبضي وارا علائقا باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، مغربي جرمني ۽ مشرقي جرمني جي صورت ۾ سامهون آيا.[317] پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت نيورمبرگ ٽرائلز ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.[318]

جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، سائليشيا، نيومارڪ ۽ پوميرينيا جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،[319] ۽ اوڀر پروشيا کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي جرمني ڏانهن تڙيو ويو،[320][321] جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي سوڊيٽن لينڊ مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين ڪرزن لائن جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،[322] جتان 20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو.[321][323] اتر اوڀر رومانيا،[324][325] اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ بالٽڪ رياستون سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون.[326][327] اٽلي پنهنجي بادشاهت، پنهنجي نوآباتي سلطنت ۽ ڪجهه يورپي علائقا وڃائي ويٺو. [328]

عالمي امن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،[329] اتحادين گڏيل قومن جي تنظيم (United Nations) قائم ڪئي،[330] جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،[331] ۽ 1948 ۾ انساني حقن جو عالمي پڌرنامو اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ وڏيون طاقتون—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر بڻجي ويون. [332] اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ جمهوريه چين جي جاءِ تي عوامي جمهوريه چين کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ ان جي جاءِ تي روسي فيڊريشن کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.[333]

مرڪزي يورپ ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ ڪميونسٽ مشرقي بلاڪ جو قيام

جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت اثر واري دائري ۾ ورهايو ويو. [334] اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، مشرقي جرمني،[335] پولينڊ، هنگري، رومانيا، بلغاريا، چيڪو سلوواڪيا، ۽ البانيا[336] سوويت سيٽلائيٽ رياستون بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ يوگوسلاويا هڪ مڪمل طور تي آزاد پاليسي اختيار ڪئي، جنهن ڪري سوويت يونين سان ڇڪتاڻ پيدا ٿي. [337] يونان ۾ ڪميونسٽن جي بغاوت کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. [338]

دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ نيٽو (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ وارسا پيڪٽ ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. [339] انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي سرد جنگ چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال هٿيارن جي ڊوڙ ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي پراڪسي جنگيون (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. [340]

ايشيا ۾، آمريڪا جاپان جو قبضو سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين ڏکڻ ساخالين ۽ ڪوريل ٻيٽن کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. [341] ڪوريا، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران اتر ۽ آمريڪا پاران ڏکڻ ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ ورهايو ويو. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي ڪوريا جي جنگ شروع ٿي. [342]

چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ چيني گهرو ويڙهه کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ تائيوان ڏانهن هليون ويون. [343] وچ اوڀر ۾، عربن پاران فلسطين جي ورهاست واري منصوبي کي رد ڪرڻ ۽ اسرائيل جي قيام سان عرب-اسرائيل تڪرار ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون نوآباتي سلطنتون بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ آزاديءَ جون تحريڪون (Decolonization) تيز ٿي ويون. [344][345]

جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. [346] اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ صنعتي غير هٿياربندي جي پاليسي اختيار ڪئي. [347] بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. [348][349]

جولاءِ 1944 ۾ بريٽن ووڊس ڪانفرنس ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) ۽ بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ ورلڊ بئنڪ گروپ جو حصو بڻجي ويا. بريٽن ووڊس سسٽم 1973 تائين جاري رهيو. [350] معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ ڪرنسي سڌارن سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي مارشل پلان (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. [351][352] 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" (Wirtschaftswunder) چيو ويندو آهي. [353] اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان جنگي هجانو وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. [354]

اثرات

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري

جاني نقصان

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان
ڊسمبر 1937 ۾ نانجنگ قتل عام دوران جاپاني شاهي فوج هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش

هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.[355][356][357][358] اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%[359] کان 80%[360] هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،[361] ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،[356][362][363] جرمني (60 لک کان 87 لک)[364][363] ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).[356][363]

سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،[365] جرمني (اٽڪل 53 لک)،[366] چين (20 لک کان 30 لک)[367][368] ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.[356][368] جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.[369]

فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.[370] چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.[371] اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.[372]

نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه

سنواريو
آشوٽز ۾ جرمن ايس ايس پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.[373] اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ طبي تجربن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

جنگ کان پوءِ وارن مقدمن ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي جنگي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن ۽ نسل ڪشي ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.[374] نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي هولوڪاسٽ طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين سلاو، 130,000 کان وڌيڪ روماڻي ماڻهن، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.[375][376] جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو.[377]

عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.[378][374] جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ" جي پاليسي.[379][380] نانجنگ قتل عام ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.[381] جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال پڻ ڪيو. [382][383] سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر قتل ڪرڻ جو ذميوار هو.[384][385] ان ۾ ڪيٽين قتل عام پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.[386]

جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي اوشتاسا (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست چيٽنڪس ۽ ڪميونسٽ پارٽيزن پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.[374][387] پولينڊ ۾، يوڪريني باغي فوج پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ وولهينيا قتل عام ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.[388] يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن ELAS ۽ EDES پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.[389][374]

سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت جنيوا ڪنوينشن جي تصديق نه ڪئي هئي.[374] جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.[390][391]

برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ ۾ ايس ايس (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945

جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.[392] سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي گولاگ (gulag) چيو ويندو هو.[384] لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،[374] جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.[385][384] جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.[393] اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.[394]

جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.[395] سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.[396][397]

مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.[374] مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.[398] اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري جنگي ڏوهه هئا يا نه.[399][374]

قبضو

سنواريو
1940ع ۾ پالميري جي ٻيلي ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري

يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي لٽ مار شامل ناهي.[400] اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.[401]

مشرقي پاسي، ليبنسروم (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "سڙيل زمين" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.[402] مغربي حصي جي ابتڙ، نازي نسلي پاليسي سلاوي نسل جي ماڻهن کي "گهٽ درجي جا ماڻهو" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه ڪيا ويا.[403] نازين اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.[404] جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ مزاحمتي گروپ بڻجي چڪا هئا،[405] پر سوويت پارٽيزن[406] ۽ فرانسيسي مزاحمت[407] جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو.

جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل سوويت پارٽيزن. روسي اڪيڊمي آف سائنسز 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.

ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي گڏيل خوشحالي واري دائري جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني بالادستي هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.[408] جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر جاپاني جنگي ڏوهن اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.[409] جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل 4,000,000 barrels (640,000 m3) تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار 50 million barrels (7,900,000 m3) (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.[409]

گهريلو محاذ ۽ پيداوار

سنواريو
جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب

1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.[410]

يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.[411] ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.[411]

ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.[412] جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ ٿڪائيندڙ جنگ (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.[413] اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،[414] اتحادين جي اسٽريٽجڪ بمباري،[415] ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.[416] ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.[417] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين غلام پورهيتن کي استعمال ڪيو.[392][393][374]

ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي
21 جون 1943ع تي پينيمونڊي ۾ هڪ مقرر هنڌ تان V-2 راڪيٽ لانچ ڪيو پيو وڃي

جهازن کي جاسوسي، فائٽر، بمبار، ۽ زميني مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ ايئر لفٽ (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛[418] ۽ اسٽريٽجڪ بمباري (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.[419] فضائي دفاعي هٿيارن ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ راڊار ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي پروڪسيمٽي فيوز جي شروعات شامل هئي. جيٽ جهاز جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.[420]

بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي ايئرڪرافٽ ڪيريئرز ۽ آبدوز جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، پرل هاربر، ۽ ڪورل سمنڊ جي جنگ جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.[421][422][423] ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ مڊ ايٽلانٽڪ گيپ کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.[424] ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.[425] آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان آبدوز دشمن هٿيارن ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ سونار (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ ٽائپ VII آبدوز ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.[426] رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.[427]

نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي ٽرنيٽي ايٽمي تجربي دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي

زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ گڏيل هٿيارن جي لڙائي (ڪمبائينڊ آرمس) ۾ تبديل ٿي وئي. ٽينڪ، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.[428] 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (آرمر) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.[429] جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.[428] ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.[430] مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.[431] پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن ايم جي 34، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.[431] اسالٽ رائفل جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.[432]

گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن اينگما مشين سڀ کان مشهور هئي.[433] پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (ڪرپٽئنالائسز) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.[434] ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "ڌوڪي" (ڊسيپشن) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ آپريشن منسميٽ.[435]

ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر (زيڊ3، ڪولوسس، ۽ ENIAC)، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، مينهٽن پروجيڪٽ تحت ايٽمي هٿيارن جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (ملبري ھاربر)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (آپريشن پلوٽو) شامل آهن.[436] جيتوڻيڪ پينسلين جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.[437]

جرمني ۽ سوويت يونين جي جنگ

سنواريو
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ جو مشرقي محاذ ۽ آپريشن باربروسا

ٻي عالمي جنگ جي نتيجي تي جرمني ۽ سوويت يونين وچ ۾ ٿيل ڊگهي، شديد ۽ انتهائي خونريز جنگ جو وڏو اثر پيو. جون 1941ع ۾ نازي جرمني آپريشن باربروسا تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو. شروعاتي مهينن ۾ جرمن فوجن وڏي تيزيءَ سان اڳڀرائي ڪئي ۽ سوويت يونين جا وسيع علائقا قبضي هيٺ آندا، پر جنگ جلد ختم ڪرڻ وارو جرمن منصوبو ناڪام ٿي ويو. سوويت مزاحمت، ڊگهي رسد واريون لائينون، گوريلا ڪارروايون، وسيع جاگرافي ۽ سخت سياري جرمن فوجن لاءِ وڏيون مشڪلاتون پيدا ڪيون. ان کان پوءِ جرمني آهستي آهستي مشرقي محاذ تي پنهنجي اڳڀرائي وڃائيندو ويو ۽ آخرڪار سوويت فوجون جرمنيءَ جي سرحدن تائين پهچي ويون.[1]

جرمنيءَ جي هٿيارن ۽ جنگي پيداوار سان لاڳاپيل وزير البرٽ اسپيئر پنهنجي يادگيرين ۾ هٽلر جي سوويت يونين بابت حد کان وڌيڪ اعتماد جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، فرانس تي تيز رفتار فتح کان پوءِ هٽلر سوويت يونين خلاف مهم کي نسبتاً آسان سمجهندو هو ۽ آپريشن باربروسا بابت چيو هئائين:[1]

“As compared to war with France, the ‘Operation Barbarossa’ will be a child’s play.”

يعني: ”فرانس سان ٿيل جنگ جي ڀيٽ ۾ ‘آپريشن باربروسا’ اسان لاءِ ٻارن جي راند ثابت ٿيندو.“

پر جرمن اڳڪٿيون صحيح ثابت نه ٿيون. سوويت يونين تي حملي دوران جرمن فوجن کي اهڙين ئي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪي ان کان اڳ نيپولين جي 1812ع واري روسي مهم دوران فرانسيسي فوج لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيا هئا. جرمن فوجون 1941ع جي پڇاڙيءَ تائين ماسڪو جي ويجهو پهچي ويون، پر شهر تي قبضو نه ڪري سگهيون. ڊسمبر 1941ع ۾ سوويت فوجن ماسڪو جي سامهون جوابي حملو شروع ڪيو ۽ جرمن اڳڀرائي روڪي ڇڏي.[1]

برطانوي فوج جي فيلڊ مارشل برنارڊ مونٽگمري سان منسوب هڪ مشهور فوجي چوڻي آهي: “Never march on Moscow”، يعني ”ماسڪو ڏانهن ڪڏهن به فوجي چڙهائي نه ڪجو.“ ساڳيءَ ريت، سوويت مارشل گئورگي ژوڪوف جرمنيءَ جي شڪست جي اهم سببن مان هڪ هٽلر پاران جرمن طاقت جو وڌايل ۽ سوويت صلاحيت جو گهٽ اندازو لڳائڻ قرار ڏنو. اسپيئر جي يادگيرين موجب، جنگ جي آخري دور ۾ هٽلر مبينا طور چيو هو:[1]

“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.”

يعني: ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسريءَ جو آهي، ڇاڪاڻ ته جرمن پاڻ کي ڪمزور قوم ثابت ڪيو آهي.“

ماسڪو ڏانهن جرمن اڳڀرائي

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ماسڪو جي جنگ

سوويت يونين خلاف جرمن حملي جي بنيادي رٿا اها هئي ته سوويت فوجن کي سياري اچڻ کان اڳ فيصلائتي شڪست ڏني وڃي. جڏهن ته سوويت فوجون ڪيترن علائقن مان پوئتي هٽندي صنعتي سامان، خوراڪ ۽ ٻي فوجي استعمال واريون شيون منتقل يا تباهه ڪنديون ويون، جنهن کي ساڙيل زمين جي حڪمت عملي سان جوڙيو وڃي ٿو. جرمن اڳڀرائيءَ سان رسد جون لائينون انتهائي ڊگهيون ٿينديون ويون، جڏهن ته سوويت پارٽيزن پڻ جرمن مواصلاتي ۽ رسدي نظام تي حملا ڪندا رهيا.[1]

1941ع جي آخر تائين جرمن فوجون ماسڪو جي ويجهو پهچي چڪيون هيون، پر شديد سردي، ٿڪاوٽ، رسد جي کوٽ ۽ سوويت مزاحمت سبب انهن جي اڳڀرائي رڪجي وئي. 5 ڊسمبر 1941ع تي سوويت فوجن ماسڪو جي سامهون وڏي جوابي حملي جي شروعات ڪئي، جنهن جرمن فوجن کي شهر کان پري ڌڪي ڇڏيو. ان باوجود جرمني سوويت يونين جي وسيع اولهندي علائقن تي ڪيترن سالن تائين قابض رهيو ۽ سوويت فوجن کي انهن مان گهڻا علائقا 1943ع ۽ 1944ع دوران واپس حاصل ڪرڻا پيا.[1]

لينن گراڊ جو گهيرو

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لينن گراڊ جو گهيرو

جرمن ۽ ان جي اتحادي فوجن لينن گراڊ، موجوده سينٽ پيٽرزبرگ، کي سيپٽمبر 1941ع کان جنوري 1944ع تائين گهيري هيٺ رکيو. جرمن قيادت شهر کي سڌي حملي سان فتح ڪرڻ بدران ان کي الڳ ڪري بک ۽ مسلسل توپخاني توڻي هوائي بمباريءَ ذريعي ڪمزور ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. نازي نسل پرستي تحت هٽلر ۽ نازي قيادت ڪيترن سلاوي ماڻهن کي Untermenschen، يعني ”هيٺئين درجي جا انسان“، سمجهندي هئي.[1]

لينن گراڊ جو گهيرو لڳ ڀڳ 900 ڏينهن جاري رهيو ۽ ان دوران بک، سردي، بمباري ۽ بيمارين سبب شهر جي لکين رهواسين مان تمام وڏي انگ ۾ ماڻهو مارجي ويا. هي گهيرو ٻي عالمي جنگ جي سڀ کان ڊگهن ۽ تباهه ڪندڙ شهري گهيرن مان هڪ هو.[1]

اسٽالن گراڊ جي جنگ

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسٽالن گراڊ جي جنگ

1942ع ۾ جرمني پنهنجي مکيه حملي جو رخ ڏکڻ سوويت يونين ڏانهن ڪيو، جنهن جو مقصد قفقاز جي تيل وارن علائقن تي قبضو ڪرڻ ۽ وولگا درياهه جي اهم مواصلاتي رستي کي ڪٽڻ هو. ان مهم دوران جرمن ڇهين فوج اسٽالن گراڊ، موجوده وولگوگراڊ، ۾ داخل ٿي، جتي شديد گهٽيءَ گهٽيءَ جي جنگ شروع ٿي وئي.

نومبر 1942ع ۾ سوويت فوجن آپريشن يورينس نالي وڏي جوابي حملي ۾ اسٽالن گراڊ جي اتر ۽ ڏکڻ ۾ مقرر نسبتاً ڪمزور رومانوي ۽ ٻين محوري فوجن جون قطارون ٽوڙي ڇڏيون ۽ شهر ۾ موجود جرمن ڇهين فوج ۽ ان جي اتحادي دستن کي گهيري ۾ آڻي ڇڏيو. هٽلر ڇهين فوج کي پوئتي هٽڻ جي اجازت ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ ان کي پنهنجي جاءِ تي بيهي وڙهڻ جو حڪم ڏنو.[1]

رسد، کاڌي، ٻارڻ ۽ گولابارود جي کوٽ سبب گهيري هيٺ جرمن فوج جي حالت تيزيءَ سان خراب ٿي. جنوري 1943ع ۾ هٽلر ڇهين فوج جي ڪمانڊر فريڊرڪ پائولس کي فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏني؛ اهو قدم وڏي پيماني تي ان اميد سان جوڙيو وڃي ٿو ته هو هٿيار ڦٽا ڪرڻ بدران جنگ جاري رکندو. تنهن هوندي به پائولس 31 جنوري 1943ع تي سوويت فوجن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ باقي جرمن دستن 2 فيبروري تائين مزاحمت ختم ڪري ڇڏي. اسٽالن گراڊ جي جنگ ٻي عالمي جنگ جي سڀ کان خونريز جنگين مان هڪ هئي ۽ ان کي مشرقي محاذ جو هڪ اهم موڙ سمجهيو وڃي ٿو.[1]

ڪرسڪ ۽ جرمن پسپائي

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪرسڪ جي جنگ

اسٽالن گراڊ کان پوءِ جرمني مشرقي محاذ تي پنهنجي اڳوڻي جارحاڻي برتري ٻيهر مڪمل طور حاصل نه ڪري سگهيو. جولاءِ 1943ع ۾ جرمن فوجن ڪرسڪ جي جنگ دوران سوويت فوجن خلاف وڏي حملي جي شروعات ڪئي. هن جنگ ۾ وڏي انگ ۾ ٽينڪ، توپخانو، جهاز ۽ لکين فوجي استعمال ٿيا ۽ اها تاريخ جي سڀ کان وڏين زرهي جنگين مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.[1]

جرمن حملي جي ناڪاميءَ کان پوءِ سوويت فوجن لڳاتار وڏيون جارحاڻيون ڪارروايون شروع ڪيون. 1943ع ۽ 1944ع دوران انهن يوڪرين، بيلاروس ۽ ٻين قبضي هيٺ علائقن مان جرمن فوجن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 1944ع جي آپريشن باگريشن جرمن آرمي گروپ سينٽر کي سخت نقصان پهچايو ۽ سوويت فوجن جي وچ ۽ اوڀر يورپ ڏانهن اڳڀرائي تيز ٿي وئي.

1945ع جي شروعات تائين سوويت فوجون جرمنيءَ جي اندر داخل ٿي چڪيون هيون. اپريل ۾ برلن جي جنگ شروع ٿي ۽ گئورگي ژوڪوف سميت سوويت ڪمانڊرن جي اڳواڻيءَ هيٺ فوجن جرمن راڄڌاني کي گهيري ۾ آڻي ورتو. 30 اپريل 1945ع تي هٽلر خودڪشي ڪئي، 2 مئي تي برلن جي جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ 8 مئي 1945ع تي جرمنيءَ جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان يورپ ۾ جنگ ختم ٿي وئي.[1]

جائزو

سنواريو

يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ بلٽزڪريگ، جرمنيءَ جي پاڙيسري ملڪن خلاف فتح وارين مهمن، قبضي هيٺ آيل علائقن کي جرمن راڄ ۾ شامل ڪرڻ، ڪٺ پتلي حڪومتون قائم ڪرڻ ۽ علائقائي بمباري تي ٻڌل هئي. محوري طاقتن جي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ شروعاتي دور جي وڏي پيماني واري سهڪار کان پوءِ، قبضي ڪندڙ اختيارين خلاف آهستي آهستي وڌيڪ مضبوط مزاحمت پيدا ٿي، جيڪا خود جرمنيءَ اندر پڻ وڌڻ لڳي. جرمن ويرماخت لاءِ يورپ ۽ ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي جنگي محاذن تي جنگ جي وهڪري کي وقت جي لحاظ کان ٽن مکيه مرحلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

ٻي عالمي جنگ – يورپ ۾ جنگ ڪندڙ ڌريون ۽ محاذن جون تبديليون، 1939–1945ع (اعليٰ ريزوليوشن نسخو)

ڇهه يورپي رياستون باضابطا طور غيرجانبدار رهيون ۽ سڌيءَ طرح جنگ ۾ شامل نه ٿيون: آئرلينڊ، سوئيڊن، سوئٽزرلينڊ، اسپين، جيڪو تنهن هوندي به محوري طاقتن جي حمايت ڪندو رهيو، پرتگال ۽ ترڪي، جيڪو فيبروري 1945ع تائين غيرجانبدار رهيو. آمريڪي حڪومت، صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ، يورپي جنگ جي شروعات ۾ آمريڪا جي غيرجانبداري جو اعلان ڪيو، پر نومبر 1939ع کان نئين غيرجانبداري قانون ۽ ڪيش اينڊ ڪيري شق جنگ ڪندڙ ملڪن کي آمريڪا مان هٿيار ۽ گولابارود خريد ڪري پنهنجن جهازن ذريعي کڻي وڃڻ جي اجازت ڏني. آمريڪا طرفان سڌي سپلاءِ فيبروري 1941ع ۾ منظور ٿيل لينڊ-ليز قانون تحت ممڪن ٿي. آگسٽ 1940ع ۾ آمريڪي ڪانگريس هڪ وڏي بحري ٻيڙي جي تعمير جي منظوري ڏني، جيڪو ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ ٻنهي ۾ استعمال ٿي سگهي. لينڊ-ليز تحت آمريڪا 1941ع کان صرف سوويت يونين کي ئي 15 ملين ٽن کان وڌيڪ فوجي سامان ۽ ٻارڻ فراهم ڪيو.

بينيٽو مسوليني جي اڳواڻيءَ هيٺ فاشسٽ اٽلي جي بادشاهت جي جنگ ۾ داخلا سان، جيڪو جرمن رائخ جو اتحادي هو، جون 1940ع کان اوڀر ۽ اتر آفريڪا جا ڪجهه حصا ۽ ڀونوچ سمنڊ وارو علائقو پڻ جنگي محاذ بڻجي ويا. اطالوي فوجن اوڀر آفريڪا جي مهم دوران برطانوي صوماليلينڊ تي حملو ڪيو. ساڳئي وقت هلندڙ اتر آفريڪا جي مهم ۾ اٽلي برطانيا جي قبضي هيٺ مصر ۾ داخل ٿيو، پر شڪستن کان پوءِ فيبروري 1941ع کان جرمن آفريڪا ڪور ان جي مدد لاءِ موڪليو ويو. ان فوج گهڻو اڳتي وڌي مصر جي اندر پهتي ۽ اليگزينڊريا، قاهره ۽ سوئز واهه لاءِ خطرو بڻجي وئي. جولاءِ 1942ع ۽ آڪٽوبر/نومبر 1942ع ۾ ال العلمين جون ٻه جنگيون ٿيڻ کان پوءِ اينگلو-آمريڪي فوجون مراڪش ۽ الجزائر ۾ لٿيون (آپريشن ٽارچ)، ۽ تيونس مهم کان پوءِ جرمن ۽ اطالوي فوجن کي مئي 1943ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.

سوويت يونين خلاف جنگ جرمن زميني فوج، وافن-ايس ايس ۽ لفٽ وافه طرفان تباهيءَ جي جنگ طور وڙهي وئي، جنهن جو مقصد اوڀر يورپ کي يورال تائين جرمن آبادڪاريءَ لاءِ نئين جاءِ بڻائڻ ۽ مستقبل جي ”وڏي جرمن سلطنت“ ۾ شامل ڪرڻ هو. ويرماخت ۽ ان جي اتحادين جي شروعاتي تيز اڳڀرائي ماسڪو جي ويجهو تائين پهتي، پر ماسڪو جي جنگ (سيارو 1941–1942ع) ۽ اسٽالن گراڊ جي جنگ (1942–1943ع) ۾ جنگ جو رخ بدلجڻ لڳو. جرمن اڳڀرائيءَ جا سڀ کان اوڀر وارا نقطا لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ ۽ ناريمانوف وٽ وولگا درياهه جي اولهندي ڪناري، ڪئسپين سمنڊ ڀرسان تيريڪلي-ميڪتيب ۽ ڪالمڪ اسٽيپ ۾ واقع ايلستا شهر تائين پهتا. 1942ع جي آپريشن بليو ۽ 1943ع جي آپريشن سيٽيڊل نالي ٻن وڏين جرمن اونهاري وارين جارحاڻين مهمن کان پوءِ ويرماخت آخرڪار شروعاتي برتري وڃائي ويٺي ۽ ڳاڙهي فوج جوابي حملا شروع ڪيا. 1943ع کان 1944ع جي آخر تائين سوويت يونين جا قبضي هيٺ آيل علائقا آهستي آهستي ڳاڙهي فوج ٻيهر حاصل ڪري ورتا. 1944ع جي اونهاري ۾ آپريشن باگريشن جرمنيءَ جي شڪست کي عملي طور ناگزير بڻائي ڇڏيو. ويرماخت پوئتي هٽندي ان وقت جي جرمن رائخ جي اوڀر وارين سرحدن تائين اچي پهتي. ساڳئي وقت اولهندي طاقتن—برطانيا، آمريڪا ۽ ڪئناڊا—يورپ ۾ ٽن محاذن تان حملا ڪيا: سسليءَ تي لهڻ (جولاءِ 1943ع)، نارمنڊي ۾ لهڻ (جون 1944ع) ۽ ڏکڻ فرانس ۾ لهڻ (آگسٽ 1944ع)، جن يورپ ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ کي ويجهو آندو.[439]

آڪٽوبر 1944ع ۾ اولهندي اتحادين آخن واري علائقي ۾ جرمنيءَ جي اولهندي سرحد پار ڪئي، جڏهن ته اوڀر ۾ ڳاڙهي فوج اوڀر پروشيا ۾ جرمن سرحد ٽپي وئي. 1945ع جي سياري واري جارحاڻي مهم دوران ڳاڙهي فوج جون فوجون وسيع محاذ تي اوڊر درياهه تائين پهچي ويون ۽ اپريل جي وچ ڌاري برلن جي جنگ شروع ڪئي. 25 اپريل 1945ع تي ايلبي درياهه وٽ آمريڪي ۽ سوويت فوجون هڪ ٻئي سان ملي ويون. 30 اپريل 1945ع تي هٽلر برلن جي فوهرر بنڪر ۾ خودڪشي ڪئي، ۽ ٻن ڏينهن کان پوءِ شهر ۾ موجود جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا. 8 مئي 1945ع تي فيلڊ مارشل ولهيلم ڪائيٽل ويرماخت جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري دستاويز تي صحيح ڪئي؛ اهڙيءَ طرح يورپ ۾ جنگ ختم ٿي وئي. فتح جو جشن فاتح طاقتن ڪيترين فوجي پريڊن سان ملهايو، جن ۾ 1945ع جي ماسڪو فتح پريڊ ۽ 1945ع جي برلن فتح پريڊ شامل هيون.

ٻي عالمي جنگ – اوڀر ايشيا ۽ پئسفڪ جو جنگي محاذ، 1942ع تائين

ٽي ڌري معاهدو تحت 1940ع کان جرمن رائخ ۽ اٽليءَ جو اتحادي شاهي جاپان 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي حملو ڪري آمريڪي پئسفڪ ٻيڙي جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ آمريڪا جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جي جواب ۾ جرمني ۽ اٽلي پڻ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. سوويت يونين 13 اپريل 1941ع جي سوويت-جاپاني غيرجانبداري معاهدي تحت شروعاتي طور جاپان خلاف غيرجانبدار رهيو.

واشنگٽن ۾ ٿيل آرڪيڊيا ڪانفرنس (ڊسمبر 1941ع/جنوري 1942ع) دوران آمريڪا ۽ برطانيا فيصلو ڪيو ته سڀ کان خطرناڪ دشمن جي حيثيت ۾ جرمنيءَ کي پهريان شڪست ڏني وڃي، جنهن کي ”جرمني پهرين“ واري حڪمت عملي سڏيو ويو. ان باوجود 1942ع کان 1945ع تائين اوڀر ايشيا—چين، برما، برطانوي ملايا، ٿائيلينڊ، فرانسيسي انڊوچائنا ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز—سان گڏ فلپائن ۽ پئسفڪ جي ڪيترن ٻيٽن، جن ۾ نيو گني پڻ شامل هو، تي ڊگهيون جنگيون جاري رهيون. جاپاني فوجون 1942ع جي وچ تائين ڪيترين يورپي نوآبادين ۽ ٿائيلينڊ ۽ فلپائن جهڙن علائقن تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون. جون 1942ع جي شروعات ۾ مڊوي جي جنگ دوران جاپاني شاهي بحري فوج پنهنجن ڇهن وڏن جهاز بردار بحري جهازن مان چار وڃايا، جنهن سان پئسفڪ جنگ جو رخ بدلجي ويو. ان کان پوءِ اتحادي فوجون ٻيٽ کان ٻيٽ اڳتي وڌڻ واري حڪمت عمليءَ سان ننڍن پئسفڪ ٻيٽن تي پڻ قبضو ڪرڻ لڳيون، پر اڪثر تمام وڏي جاني نقصان سان.

اوڀر ايشيا ۾ جنگ جلد ختم ڪرڻ لاءِ نئين آمريڪي صدر هيري ايس ٽرومين جولاءِ 1945ع ۾ هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي هڪ هڪ ايٽمي بم ڪيرائڻ جو حڪم ڏنو. 6 ۽ 9 آگسٽ تي ٿيل ايٽمي بمبارين ۽ 8 آگسٽ 1945ع تي سوويت يونين طرفان جاپان خلاف جنگ جي اعلان کان پوءِ، جنهن جي نتيجي ۾ منچوريا تي سوويت حملو ٿيو ۽ جاپان فوجي وسيلن کان وڌيڪ الڳ ٿي ويو، شهنشاهه هيروهيتو 14 آگسٽ 1945ع تي، فوجي قيادت جي اهم حصن جي مخالفت باوجود، جنگ جاري رکڻ سبب وڌيڪ ايٽمي تباهيءَ جي خطري کي نظر ۾ رکندي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 2 سيپٽمبر 1945ع تي ٽوڪيو خليج ۾ آمريڪي جنگي جهاز ميزوري تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري دستاويز تي صحيح ٿيڻ سان ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي.[440]

ٻي عالمي جنگ کي يورپي تاريخ ۾ هڪ بي مثال انساني ۽ ثقافتي تباهي طور ڏٺو ويو آهي. ايان ڪرشا ان بابت لکيو:

“هيءَ جنگ انسانيت تي تاريخي لحاظ کان بي مثال حملو هئي، روشنيءَ جي دور مان پيدا ٿيل سڀني ثقافتي آدرشن جي تباهي هئي، ۽ اهڙو زوال هو جنهن جو ان کان اڳ ڪو مثال نه هو. اها يورپ جي آرماگيڊن هئي.“[441]

انساني جانين جي تباهيءَ سان گڏ سڄن شهرن جي برباديءَ سبب ڪيترائي تاريخي شهري علائقا ۽ عمارتون هميشه لاءِ ختم ٿي ويون. ان کان پوءِ متاثر يورپي شهرن جي ٻيهر تعمير ٿي، جنهن سبب انهن شهرن جي شهري بناوٽ جنگ کان اڳ واري حالت کان گهڻي بدلجي وئي. جنگ جي متاثرين جو صحيح انگ رڳو اندازي سان بيان ڪري سگهجي ٿو. زميني، سامونڊي ۽ فضائي جنگ دوران 60 ملين کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.[442] اهي اندازا، جن ۾ هولوڪاسٽ، سنتي ۽ روما جي نسل ڪشي، ٻيا اجتماعي قتل، جبري بي دخلي، جبري پورهيو، جنگي ڏوهه ۽ جنگ جا ٻيا نتيجا شامل ڪيا وڃن، 80 ملين تائين پهچن ٿا.

ٻي عالمي جنگ جي نتيجي ۾ سڄي دنيا جون سياسي ۽ سماجي بناوٽون پڻ تبديل ٿي ويون. گڏيل قومون قائم ڪيون ويون، جن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر ٻي عالمي جنگ جون مکيه فاتح طاقتون بڻيون: آمريڪا، سوويت يونين، چين، برطانيا ۽ فرانس. يورپي نوآبادياتي طاقتن برطانيا ۽ فرانس پنهنجا ڪيترائي سمنڊ پار علائقا وڃايا ۽ انهن جون گهڻيون نوآباديون آزاد ٿي ويون. رولف فشر موجب، ”1989ع ۾ برلن ڀت جي زوال ۽ سرد جنگ جي خاتمي سان ئي تاريخ جو اهو دور پڄاڻيءَ تي پهتو، جنهن تي ٻي عالمي جنگ جو گهرو اثر هو.“[443]

سياسي پهلو

سنواريو

جنگي ڏوهه

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ويرماخت جا ڏوهه
سوويت يونين ۾ ويرماخت جي اهلڪارن پاران مبينا پارٽيزنن کي گولي هڻي مارڻ، سيپٽمبر 1941ع

جنگ دوران لاڳاپيل حڪمن تحت جرمن فوجن يهودين، سنتي ۽ روما ۽ اوڀر يورپ جي ماڻهن خلاف وڏي تعداد ۾ جنگي ڏوهه ڪيا. لينن گراڊ جي گهيري دوران ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو بک سبب مري ويا. جرمن گڏيل قيدين جي ڪئمپن ۾ ٽي ملين کان وڌيڪ سوويت جنگي قيدي فوت ٿيا. سندن مناسب رهائش ۽ خوراڪ لاءِ اڳواٽ بندوبست نه ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ ويرماخت جي اعليٰ ڪمان مارچ 1941ع ۾ ئي اهو اندازو لڳائي چڪي هئي ته سوويت يونين تي حملي کان پوءِ 1941ع جي اونهاري ۽ سرءُ ۾ ٻه کان ٽي ملين سوويت فوجي قيد ٿي سگهن ٿا.[444] ويرماخت ڪيترن قيدين کي لاپرواهيءَ سبب يا ارادي طور بک وگهي مرڻ ڏنو؛ ٻيا بيمارين، تشدد، جبري پورهئي يا قتل سبب مارجي ويا.

ڪاتين ڀرسان هڪ اجتماعي قبر کوليندي، مارچ 1943ع

محوري ۽ اتحادي ٻنهي طاقتن جي فوجين جنگ کان متاثر ڪيترن ملڪن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين سان ريپ ڪيا.[445] ويرماخت ۾ 5,349 فوجين کي جنسي ڏوهن جي الزام هيٺ سزا ٻڌائي وئي.[446] تنهن هوندي به ويرماخت جي فوجين پاران حقيقت ۾ ڪيل ريپن جو درست انگ مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي، ڇاڪاڻ ته فوجي قيادت ۾ فوجداري ڪارروائيءَ بابت دلچسپي گهٽ هئي ۽ ذريعا پڻ محدود آهن.[447]

ڳاڙهي فوج جي اهلڪارن پاران جرمن علائقي ۾ اڳڀرائي دوران ٿيل جنسي زيادتين جو درست اندازو پڻ ممڪن ناهي، ڇاڪاڻ ته ان بابت مڪمل ۽ پڪ وارا انگ موجود ناهن.[448] انگ اکر ماهر گيرهارڊ رائخلنگ اندازو لڳايو ته برلن تائين سوويت اڳڀرائي دوران 1.9 ملين جرمن عورتن ۽ ڇوڪرين سان ريپ ٿيو، جن مان 1.4 ملين اڳوڻن اوڀر وارن جرمن علائقن ۾، ڀڄڻ ۽ بي دخلي دوران، ۽ 500,000 سوويت قبضي واري علائقي ۾ هيون.[449] تاريخدانن جهڙوڪ نارمن نيمارڪ موجب متاثر عورتن جو انگ ڏهه هزارين، وڌيڪ امڪان سان لکين ۽ ممڪن طور ٻن ملين تائين ٿي سگهي ٿو.[450]

ڪيٿرين ميرڊييل ڳاڙهي فوج جي اهلڪارن هٿان ريپ جي متاثرين جو انگ ”ڏهه هزارين، ۽ گهڻو امڪان آهي ته لکين جرمن عورتون ۽ ڇوڪريون“ ڄاڻايو آهي.[451] اولهندي اتحادين جي فوجين هٿان جرمن عورتن سان ٿيل ريپن جي مجموعي انگ لاءِ اڃا تائين ڪافي معتبر انگ اکر موجود ناهن.[452]

هڪ چيني ”آرام ڏيندڙ عورت“ کان يانگون ۾ پڇا ڳاڇا، 8 آگسٽ 1945ع

جاپان خاص طور چيني ماڻهن خلاف وڏي بي رحميءَ سان ڪارروايون ڪيون. چين ۾ جاپاني فوجين ڪيترائي جنگي ڏوهه ڪيا، جن ۾ نانڪنگ قتل عام ۽ قيدين تي ظالماڻا طبي تجربا شامل هئا. چيني انگن موجب پنج کان ڏهه ملين چيني عام شهري مارجي ويا. 1937ع ۾ شنگهائي تي بمباري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپاني فتح واري مهم جي شروعاتي اهم مرحلن مان هڪ هئي. 1945ع تائين هن مهم ۾ لڳ ڀڳ 20 ملين ماڻهو مارجي ويا. يونٽ 731 ڪئمپن ۾ قيدين تي وحشي تجربا ڪيا، جن ۾ چيني ماڻهن تي حياتياتي بيمارين جي جراثيمن سان انساني تجربا پڻ شامل هئا. 1932ع کان 1945ع تائين قبضي هيٺ علائقن ۾ جاپاني فوجين عورتن ۽ ڇوڪرين سان ريپ ڪيا.[453] ريپن جو صحيح مجموعي انگ ڪڏهن به طئي نه ٿي سگهيو. رڳو ڪجهه واقعن، جهڙوڪ نانڪنگ قتل عام دوران وڏي پيماني تي ٿيل ريپن، بابت وڌيڪ تفصيلي تحقيق موجود آهي.[454] ڪيترين حالتن ۾ ريپ کان پوءِ عورتن ۽ ڇوڪرين کي قتل ڪيو ويو.[455] جاپاني فوجي عدالتي نظام عام طور اهڙن ڏوهن جي مؤثر جاچ يا ڪارروائي نه ڪئي.

اندازن موجب جاپاني فوج 1932ع کان 1945ع تائين 100,000 کان 300,000 عورتن ۽ ڇوڪرين کي، جن جي عمر گهڻو ڪري 14 کان 25 سال هئي، جبري طور فوجي فاحشه خانن ۾ ”آرام ڏيندڙ عورتون“ (ian-fu) طور رکيو.[456][457] انهن مان لڳ ڀڳ 100,000 جاپاني قبضي هيٺ ڪوريا سان تعلق رکندڙ هيون. ان کان سواءِ چين، انڊونيشيا، ملائيشيا، فلپائن، آسٽريليا ۽ خود جاپان جون عورتون ۽ ڇوڪريون پڻ متاثر ٿيون. انهن عورتن ۽ ڇوڪرين کي روزانو ڪيترن فوجين جي جبري جنسي خدمت ڪرڻي پوندي هئي. جنگ جي پڄاڻيءَ تائين انهن مان وڏي انگ ۾ عورتون بيمارين، تشدد يا بک سبب مري ويون، ۽ جنگ جي آخري هفتن ۾ هزارين ”آرام ڏيندڙ عورتن“ کي قتل ڪيو ويو. جاپان جي جنگي توسيع سان لاڳاپيل پاليسين سبب مارجي ويل عام شهرين جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ ڇهه ملين کان 14 ملين کان وڌيڪ تائين اندازو ڪيو ويو آهي.[458]

ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ 24 جرمن اڳواڻن تي نيورمبرگ جي مکيه جنگي ڏوهارين واري مقدمي ۾ الزام لڳايا ويا، جن مان 12 کي ڦاهيءَ جي سزا ٻڌائي وئي ۽ ٻن کي بري ڪيو ويو. ان کان پوءِ ٿيندڙ ٻارهن نيورمبرگ پويان مقدمن ۾ نازي قيادت جي 185 ماڻهن، ڊاڪٽرن، قانوندانن، صنعتڪارن ۽ ويرماخت جي اعليٰ ڪمان جي آفيسرن تي مقدما هلايا ويا. انهن مان 24 کي موت جي سزا ٻڌائي وئي، جن مان 12 جون سزائون بعد ۾ قيد ۾ تبديل ڪيون ويون، جڏهن ته 35 کي بري ڪيو ويو.

تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سياسي اڳواڻن، فوجين ۽ ٻين ذميوار اختيارين کي جارحاڻي جنگ جي رٿابندي ۽ هلائڻ ۽ انسانيت خلاف ڏوهن لاءِ ذاتي طور ذميوار قرار ڏنو ويو. جنگ کان پوءِ واري جرمني ۾ ڪيترن سياستدانن انهن مقدمن کي فاتحن جو انصاف سڏيو، پر اڄ اهي جديد بين الاقوامي فوجداري قانون جي بنيادي مرحلن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا. ٻين 745 جنگي ڏوهن جي مقدمن ۾، جن ۾ هيمبرگ، ڊاخائو ۽ راسٽاٽ جا مقدما پڻ شامل هئا، گهٽ ۾ گهٽ 677 موت جون سزائون ٻڌايون ويون، جن مان 212 کي بعد ۾ قيد جي سزا ۾ تبديل ڪيو ويو.[459] ايس ايس ۽ ويرماخت جي گهڻن جنگي ڏوهارين تي ڪڏهن به مقدمو نه هليو.

جاپان جي مکيه جنگي ڏوهارين تي ٽوڪيو مقدمن دوران ڏور اوڀر لاءِ بين الاقوامي فوجي ٽربيونل ۾ مقدما هلايا ويا. انهن مقدمن ۾ ست موت جون سزائون، 16 عمر قيد جون سزائون ۽ ٻه ڊگهي مدي واريون قيد جون سزائون ٻڌايون ويون. ٻين مقدمن ۾ 984 موت جون سزائون ٻڌايون ويون، جن مان 920 تي عمل ڪيو ويو؛ 3,716 ماڻهن کي قيد جون سزائون ڏنيون ويون ۽ 1,000 کي بي ڏوهي قرار ڏنو ويو.[460]

جنگ جا نتيجا ۽ جاني نقصان

سنواريو

جاني نقصان

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان
ٻي عالمي جنگ ۾ انساني جاني نقصان

اندازن موجب ٻي عالمي جنگ دوران 65 ملين کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. جنگي ڪاررواين ۾ مارجي ويل فوجين جي ڀيٽ ۾ عام شهرين جو انگ وڌيڪ هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو، جتي لڳ ڀڳ 27 ملين ماڻهو مارجي ويا؛ انهن مان اٽڪل اڌ فوجي هئا، ۽ لڳ ڀڳ ٽي ملين فوجي جرمن جنگي قيد ۾ فوت ٿيا. سوويت جاني نقصان جي انگن ۾ انهن بالٽڪ رياستن جا لڳ ڀڳ 650,000 مارجي ويل فوجي پڻ شامل آهن، جن کي سوويت يونين 1939ع ۽ 1940ع ۾ پنهنجي قبضي هيٺ آندو هو.

عام طور ٻي عالمي جنگ جي فوتگين بابت ڏنل انگ اکر مڪمل طور هڪجهڙي طريقي سان طئي ٿيل ناهن، ۽ مختلف علمي ذريعن ۾ انهن بابت مختلف اندازا ملن ٿا. هيٺ ڏنل جدول، جتي الڳ حوالو نه ڏنو ويو هجي، 2008ع ۾ فوجي تاريخي تحقيقاتي اداري طرفان شايع ڪيل جرمن رائخ ۽ ٻي عالمي جنگ جي ڏهين جلد جي انگن تي ٻڌل آهي. ان ۾ غيرجانبدار رياستون ۽ نوآباديون شامل ناهن. گهڻا انگ لاڳاپيل حڪومتن جي سرڪاري يا نيم سرڪاري اندازن تي ٻڌل آهن. جدول ۾ شامل رياستن جا ڪل جنگي فوتگيون لڳ ڀڳ 66 ملين ٿين ٿيون، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 59 سيڪڙو عام شهري هئا.[461]

ملڪفوجيعام شهريڪل
آسٽريليا30,00030,000
بيلجيم10,00050,00060,000
برازيل[462] 4631,0001,463
بلغاريا32,00032,000
چيني جمهوريت3,500,00010,000,00013,500,000
ڊينمارڪ[463][464]5001,5002,000
جرمني[465]5,318,0001,170,0006,488,000
فنلينڊ89,0002,70091,700
فرانس210,000150,000360,000
يونان20,000160,000180,000
برطانيا[466]270,82562,000332,825
هندستان[467]24,3383,000,0003,024,338
اٽلي240,00060,000300,000
جاپان2,060,0001,700,0003,760,000
يوگوسلاويا[468]410,0001,280,0001,690,000
ڪئناڊا[464]42,0421,14843,190
لگزمبرگ[469]2,9446573,601
مالٽا[470]1,0001,000
نيوزيلينڊ10,00010,000
نيدرلينڊز22,000198,000220,000
ناروي7,5002,50010,000
آسٽريا[463]100,000130,000230,000
فلپائن57,000943,0001,000,000
پولينڊ300,0005,700,0006,000,000
رومانيا378,000378,000
سوويت يونين[471]13,000,00014,000,00027,000,000
اسپين[463][472]4,5004,500
ڏکڻ آفريڪا9,0009,000
چيڪوسلواڪيا[473]20,000310,000330,000
هنگري360,000590,000950,000
آمريڪا407,316407,316

ڳاڙهي فوج جي 5.7 ملين جنگي قيدين مان مجموعي طور 3.3 ملين جرمن قبضي دوران مري ويا. انهن مان گهڻا بک سبب فوت ٿيا، جڏهن ته بيماريون، تشدد، گولي هڻي قتل ڪرڻ يا خاص ڪئمپن ۾ قيد پڻ موت جا سبب هئا. ان جو مطلب آهي ته جرمن قبضي هيٺ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو سوويت جنگي قيدي فوت ٿيا.[474] ان جي ڀيٽ ۾ جرمن قبضي دوران اولهندي اتحادين جي جنگي قيدين جي موت جي شرح گهڻي گهٽ هئي. مثال طور، جرمن قيد ۾ آيل 1.8 ملين فرانسيسي فوجين مان لڳ ڀڳ 50,000، يعني 2.8 سيڪڙو، فوت ٿيا.[475] سوويت قبضي ۾ آيل 3.1 ملين جرمن جنگي قيدين مان 1.1 ملين، يعني لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، فوت ٿيا.[476]

چين ۾ جنگ جاپاني جارحيت سان 1937ع جي وچ ڌاري شروع ٿي چڪي هئي، ۽ اتي لڳ ڀڳ 14 ملين ماڻهو مارجي ويا، جيڪو سوويت يونين کان پوءِ ٻيو وڏو جاني نقصان هو. هندستان ۾ پڻ 1943ع ۽ 1944ع دوران ٻن ملين کان وڌيڪ عام شهري بک وگهي مري ويا،[477] جن مان وڏي اڪثريت بنگال ۾ فوت ٿي، جڏهن جاپاني قبضي هيٺ برما مان چانورن جي درآمد بند ٿي وئي.

جرمن جنگي معذورن ۾ انهن ڪيترن فوجين کي پڻ ڳڻڻ گهرجي، جن کي فرار ٿيڻ جي الزام ۾ سزا ڏني وئي، جيتوڻيڪ اهي ڊپريشن يا ذهني بيماريءَ سبب فوجي خدمت جي قابل نه هئا؛ ان باوجود ”فوجي حوصلي کي برقرار رکڻ“ لاءِ کين سزا ڏني وئي. اهڙا واقعا رڳو جرمنيءَ ۾ نه، پر ٻين جنگ ۾ شامل ملڪن ۾ پڻ ٿيا.

وڏن شهرن تي بمبارين سبب وڏي تعداد ۾ عام شهري مارجي ويا، جن ۾ چونگ چنگ، وارسا، ڪووينٽري، لنڊن، ڪولون، ڊسلڊورف، هيمبرگ، ٽوڪيو، ڊريسڊن ۽ روهر علائقو شامل هئا. اسٽالن گراڊ، بريسلاو ۽ ڪونگسبرگ جي جنگين، لينن گراڊ جي گهيري ۽ خارڪيف کي بکيو رکڻ دوران پڻ وڏي تعداد ۾ عام شهري فوت ٿيا.

پناهگيرن کي کڻي ويندڙ جهازن آرمينيا، ولهيلم گسٽلوف، گويا، اسٽيوبن ۽ ڪيپ آرڪونا جي ٻڏڻ سبب ڏهه هزارين ماڻهو مارجي ويا. 1944–45ع جي سخت سياري، سوويت يونين جي سزا وارين ڪئمپن ۽ جنگ کان پوءِ ٿيل پرتشدد بي دخلين دوران پڻ اڻ ڳڻيا ماڻهو فوت ٿيا، مثال طور سوڊيٽن جرمن، جن جي بي دخلي بينيش فرمانن کان پوءِ ٿي. ڪيترن ماڻهن لاءِ نازي راڄ هيٺ علائقن مان ڀڄڻ ممڪن نه رهيو، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ آمريڪا ۽ سوئٽزرلينڊ، مخصوص وقتن تي پنهنجون سرحدون بند رکيون ۽ پناهگيرن، جن ۾ يهودي پڻ شامل هئا، کي پناهه ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ٻنهي ايٽمي بمبارين سڌي يا اڻ سڌي طرح 1945ع جي پڄاڻيءَ تائين 230,000 کان وڌيڪ ماڻهن جون جانيون ورتيون.[478]

جنگي قيدي ۽ جبري پورهيت

سنواريو
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٻي عالمي جنگ جا جنگي قيدي ۽ جبري پورهيو
بريمن ۾ ويلنٽين آبدوز بنڪر جي تعمير دوران جبري پورهيت، 1944ع

ويرماخت ۽ وافن-ايس ايس جا مجموعي طور 11 ملين اهلڪار جنگي قيدي بڻيا، جن مان 7.7 ملين اولهندي طاقتن ۽ 3.3 ملين سوويت يونين جي قبضي ۾ آيا.

نازي راڄ هيٺ جبري پورهئي لاءِ ست کان يارهن ملين ماڻهن کي جرمن رائخ ۽ قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ ڪم ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. انهن مان ڪجهه ڪارخانن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين سان گڏ ساڳين غيرانساني حالتن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته هڪ ننڍي حصي جون حالتون انهن دستڪارن يا هارين جي خاندانن جهڙيون هيون، جن وٽ اهي ڪم ڪندا هئا. جبري پورهيتن جي نظام جو مکيه ذميوار مقرر ٿيل گائولائيٽر فرتس سائوڪل 1946ع ۾ نيورمبرگ مقدمن دوران موت جي سزا ٻڌائي ويو ۽ ڦاهي ڏني وئي. جنگ کان پوءِ جرمن جنگي قيدين کي پڻ تاواني ادائگين جي حصي طور جبري پورهئي لاءِ استعمال ڪيو ويو، خاص طور سوويت يونين ۾ 1956ع تائين، پر اولهه يورپ ۾ پڻ.[479]

جنگ جي خاتمي کان پوءِ يورپ ۾ 6.5 کان 12 ملين ماڻهو اهڙا هئا، جن کي ”ڊسپليسڊ پرسنز“ سڏيو ويو. انهن ۾ گهڻا آزاد ڪرايل جنگي قيدي، اڳوڻن قبضي هيٺ ملڪن جا جبري پورهيت ۽ حراستي ڪئمپن جا قيدي هئا. کين وطن واپس موڪلڻ يا ٽين ملڪن ۾ آباد ڪرڻ تائين نام نهاد ڊي پي ڪئمپن ۾ رکيو ويو.

مادي نقصان ۽ جنگي خرچ

سنواريو
وارسا بغاوت دوران مارجي ويل پولش فوجي جي قبر، 1944ع

مادي نقصان پڻ تمام وڏو هو.[480] جرمنيءَ ۾ لڳ ڀڳ چار ملين ماڻهن جا گهر تباهه ٿيا، ۽ 400 ملين ڪعبي ميٽر ملبو هٽائڻو پيو. ڪولون ۾، جتي جنگ کان اڳ 750,000 ماڻهو رهندا هئا، جنگ کان پوءِ رڳو لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهو رهجي ويا. ”ملبي واريون عورتون“ صفائي ۽ ٻيهر تعمير جي علامت بڻجي ويون. جرمن رائخ 114,549 چورس ڪلوميٽر علائقو وڃايو، جيڪو 1939ع جي ايراضيءَ جو 24.3 سيڪڙو هو.[481] لڳ ڀڳ 12 ملين جرمن پنهنجا اباڻا علائقا وڃائي ويٺا؛ ڏسو وچ ۽ اوڀر يورپ مان جرمنن جي لڏپلاڻ ۽ بي دخلي (1945–1950). فرانس ۾ ٻه ملين، جاپان ۾ ٽي ملين ۽ سوويت يونين ۾ ڇهه ملين گهر تباهه ٿيا. ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو نقصان جو شڪار ٿيو: جرمنيءَ ۾ 34,000 ڪلوميٽر، جاپان ۾ 50,000 ڪلوميٽر ۽ فرانس ۾ 37,000 ڪلوميٽر.

بعد ۾ فاتح بڻجندڙ طاقتن يالٽا ڪانفرنس جي آخري پروٽوڪول ۾ اندازو لڳايو ته جرمن رائخ يورپ ۾ 20 ارب آمريڪي ڊالرن جو نقصان ڪيو هو. سالياني قومي پيداوار جي مقابلي ۾ نقصان جرمنيءَ ۾ 4.8 ارب ڊالر، يعني 140 سيڪڙو،[482] فرانس ۾ 2.1 ارب ڊالر، يعني 130 سيڪڙو، پولينڊ ۾ 2 ارب ڊالر، يعني 300 سيڪڙو، ۽ سوويت يونين ۾ 12.8 ارب ڊالر، يعني 250 سيڪڙو هو. ان بنياد تي سوويت يونين کي 10 ارب ڊالرن جي تاوان ملڻا هئا.[483]

1942ع ۾ جرمنيءَ جا جنگي خرچ 140 ارب رائخس مارڪ هئا. ان جي مقابلي ۾ رائخ جي آمدني رڳو 69 ارب رائخس مارڪ هئي. باقي رقم نون قرضن ذريعي پوري ڪئي وئي. جنگ جي پڄاڻيءَ تائين جرمن رائخ جا مجموعي جنگي خرچ، جن ۾ لکين فوجين جون پگهارون، جنگي بيوهن جون پينشنون ۽ هٿيارن جي پيداوار جا خرچ شامل هئا، لڳ ڀڳ 156 ارب آمريڪي ڊالر ٿيا. ڀيٽ لاءِ، آمريڪا جا خرچ 206 ارب ۽ برطانيا جا 78 ارب ڊالر هئا. جرمنيءَ جا جنگي خرچ 156 ارب ڊالر ۽ جنگي نقصان 4.8 ارب ڊالر گڏ ڪري 160.8 ارب ڊالر ٿيا.[484]

پڻ ڏسندا

سنواريو

حوالا

سنواريو

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 ٻي عالمي جنگ آرڪائيو ڪيا ويا 2023-11-03 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پهريون، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، حيدرآباد، 2012ع.
  2. ↑ "World War II | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون". dic.sindhila.edu.pk. 2020-01-31 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Weinberg 2005, p. 6.
  4. ↑ Ferris, John; Mawdsley, Evan (2015). The Cambridge History of the Second World War, Volume I: Fighting the War (انگريزي ۾). Cambridge: Cambridge University Press.
  5. ↑ Förster & Gessler 2005, p. 64.
  6. ↑ Ghuhl, Wernar (2007) Imperial Japan's World War Two. Transaction Publishers, pp. 7, 30.
  7. ↑ Polmar, Norman; Allen, Thomas B. (1991) World War II: America at War, 1941–1945. ISBN 978-0-3945-8530-7
  8. ↑ Ben-Horin 1943, p. 169; Taylor 1979, p. 124; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). Asian and African Studies, p. 191.
    For 1941 see Taylor 1961, p. vii; Kellogg, William O. (2003) American History the Easy Way. Barron's Educational Series, p. 236. ISBN 978-0-7641-1973-6.
    There is also the viewpoint that both World War I and World War II were part of the same "European Civil War" or "Second Thirty Years' War": Canfora 2006, p. 155; Prins 2002, p. 11.
  9. ↑ Beevor 2012, p. 10.
  10. ↑ "In Many Ways, Author Says, Spanish Civil War Was 'The First Battle Of WWII'". Fresh Air. NPR. 10 March 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Frank, Willard C. (1987). "The Spanish Civil War and the Coming of the Second World War". The International History Review 9 (3): 368–409. doi:10.1080/07075332.1987.9640449.
  12. ↑ Masaya 1990, p. 4.
  13. ↑ "Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany". usa.usembassy.de. 12 September 1990. اصل نسخو مان 7 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "Why Japan and Russia never signed a WWII peace treaty". Asia Times. Reuters. 15 December 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2018 تي محفوظ ڪيل.
  15. ↑ "Texts of Soviet–Japanese Statements; Peace Declaration Trade Protocol". The New York Times. 20 October 1956. ص. 2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2021 تي محفوظ ڪيل.
  16. ↑ Gilbert, Martin (1994). The First World War: A Complete History. New York City: Henry Holt and Company. ص. 527–532. ISBN 9780805076172.
  17. ↑ Gerwarth, Robert (21 January 2019). "Paris Peace Treaties failed to create a secure, peaceful and lasting world order". The Irish Times (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Ingram 2006, pp. [[[:سانچو:GBurl]] 76–78].
  19. ↑ Kantowicz 1999, p. 149.
  20. ↑ Shaw 2000, p. 35.
  21. ↑ Brody 1999, p. 4.
  22. ↑ Zalampas 1989, p. 62.
  23. ↑ Mandelbaum 1988, p. 96; Record 2005, p. 50.
  24. ↑ Schmitz 2000, p. 124.
  25. ↑ Adamthwaite 1992, p. 52.
  26. ↑ Shirer 1990, pp. 298–299.
  27. ↑ Preston 1998, p. 104.
  28. ↑ Myers & Peattie 1987, p. 458.
  29. ↑ Smith & Steadman 2004, p. 28.
  30. ↑ Coogan 1993: "Although some Chinese troops in the Northeast managed to retreat south, others were trapped by the advancing Japanese Army and were faced with the choice of resistance in defiance of orders, or surrender. A few commanders submitted, receiving high office in the puppet government, but others took up arms against the invader. The forces they commanded were the first of the volunteer armies."
  31. ↑ Busky 2002, p. 10.
  32. ↑ Stanton, Andrea L.; Ramsamy, Edward; Seybolt, Peter J. (2012). Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia. ص. 308. ISBN 978-1-4129-8176-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Barker 1971, pp. 131–132.
  34. ↑ Shirer 1990, p. 289.
  35. ↑ Kitson 2001, p. 231.
  36. ↑ Neulen 2000, p. 25.
  37. ↑ Payne 2008, p. 271.
  38. ↑ Payne 2008, p. 146.
  39. ↑ Eastman 1986, pp. 547–551.
  40. ↑ Paine, Sarah (2012). The Wars for Asia, 1911–1949. Cambridge University Press.
  41. ↑ Tucker, Spencer C. (2009). A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East. ABC-CLIO. ISBN 978-1-8510-9672-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2017 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  42. ↑ Hsu & Chang 1971, pp. 195–200.
  43. ↑ Dorn, Frank (1974). The Sino-Japanese War, 1937–1941. Macmillan.
  44. ↑ Wakabayashi, Bob (2007). The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture. Berghahn Books. ص. 384.
  45. ↑ Levene, Mark and Roberts, Penny. The Massacre in History. 1999, pp. 223–224
  46. ↑ Totten, Samuel. Dictionary of Genocide. 2008, 298–299.
  47. ↑ Hsu & Chang 1971, pp. 221–230.
  48. ↑ Eastman 1986, p. 566.
  49. ↑ Taylor 2009, pp. 150–152.
  50. ↑ Sella 1983, pp. 651–687.
  51. ↑ Mitter, Rana (2013). Forgotten Ally. Houghton Mifflin Harcourt.
  52. ↑ Paine, Sarah. The Wars for Asia. Cambridge University Press. ص. 185.
  53. ↑ Beevor 2012, p. 342.
  54. ↑ Goldman, Stuart D. (28 August 2012). "The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Neeno, Timothy. "Nomonhan: The Second Russo-Japanese War". MilitaryHistoryOnline.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 November 2005 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Collier & Pedley 2000, p. 144.
  57. ↑ Kershaw 2001, pp. 121–122.
  58. ↑ Kershaw 2001, p. 157.
  59. ↑ Davies 2006, pp. 143–144 (2008 ed.).
  60. ↑ Shirer 1990, pp. 461–462.
  61. ↑ Lowe & Marzari 2002, p. 330.
  62. ↑ Dear & Foot 2001, p. 234.
  63. ↑ Shirer 1990, p. 471.
  64. ↑ Shore 2003, p. 108.
  65. ↑ Watson, Derek (2000). "Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939". Europe-Asia Studies 52 (4): 695–722. doi:10.1080/713663077.
  66. ↑ Dear & Foot 2001, p. 608.
  67. ↑ Weinberg 1995, pp. 37–42.
  68. ↑ Kershaw 2001, p. 216.
  69. ↑ Kershaw 2001, pp. 218–219.
  70. ↑ "Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"!". PolskieRadio.pl (پولش ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-03-18 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Evans 2008, pp. 1–2.
  72. ↑ Zabecki, David T. (2015). World War II in Europe: An Encyclopedia. Routledge. ص. 1663. ISBN 978-1-1358-1242-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2019 تي حاصل ڪيل. The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate
  73. ↑ Keegan 1997, p. 35.
    Cienciala 2010, p. 128 مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."
  74. ↑ Beevor 2012, p. 32; Dear & Foot 2001, pp. 248–249; Roskill 1954, p. 64.
  75. ↑ "Battle of the Atlantic". Sky HISTORY TV channel (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 11 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Zaloga 2002, pp. 80, 83.
  77. ↑ Ginsburgs, George (1958). "A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939". The American Journal of International Law 52 (1): 69–84. doi:10.2307/2195670.
  78. ↑ Hempel 2005, p. 24.
  79. ↑ Zaloga 2002, pp. 88–89.
  80. ↑ "Major international events of 1939, with explanation". Ibiblio.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."
  82. ↑ Liddell Hart 1977, pp. 39–40.
  83. ↑ Bullock 1990, pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.).
  84. ↑ Deighton, Len (1979). Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk. Jonathan Cape. ص. 186–187. ISBN 978-0-2240-1648-3. ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."
  85. ↑ Smith et al. 2002, p. 24.
  86. 1 2 Bilinsky 1999, p. 9.
  87. ↑ Murray & Millett 2001, pp. 55–56.
  88. ↑ Spring 1986, pp. 207–226.
  89. ↑ van Dyke, Carl (1997). The Soviet Invasion of Finland. Portland, Oregon: Frank Cass Publishers. ص. 71. ISBN 978-0-7146-4753-1.
  90. ↑ Hanhimäki 1997, p. 12.
  91. ↑ Dear & Foot 2001, pp. 745, 975.
  92. ↑ Haynes, Rebecca (2000). Romanian policy towards Germany, 1936–40. Palgrave Macmillan. ص. 205. ISBN 978-0-3122-3260-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327
  94. ↑ Ferguson 2006, pp. 367, 376, 379, 417.
  95. ↑ Snyder 2010, pp. 118ff.
  96. ↑ Koch 1983, pp. 912–914, 917–920.
  97. ↑ Roberts 2006, p. 56.
  98. ↑ Roberts 2006, p. 59.
  99. ↑ Murray & Millett 2001, pp. 57–63.
  100. ↑ Commager 2004, p. 9.
  101. ↑ Reynolds 2006, p. 76.
  102. ↑ Evans 2008, pp. 122–123.
  103. ↑ Keegan 1997, pp. 59–60.
  104. ↑ Regan 2004, p. 152.
  105. ↑ Liddell Hart 1977, p. 48.
  106. ↑ Keegan 1997, pp. 66–67.
  107. ↑ Overy & Wheatcroft 1999, p. 207.
  108. ↑ Umbreit 1991, p. 311.
  109. ↑ Brown 2004, p. 198.
  110. 1 2 Murray 1983, The Battle of Britain.
  111. ↑ Dear & Foot 2001, pp. 108–109.
  112. ↑ Goldstein 2004, p. 35
  113. ↑ Steury 1987, p. 209; Zetterling & Tamelander 2009, p. 282.
  114. ↑ Overy & Wheatcroft 1999, pp. 328–330.
  115. ↑ Maingot 1994, p. 52.
  116. ↑ Cantril 1940, p. 390.
  117. 1 2 "Major international events of 1940, with explanation". Ibiblio.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2013 تي محفوظ ڪيل.
  118. ↑ Skinner Watson, Mark. "Coordination With Britain". US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ Bilhartz & Elliott 2007, p. 179.
  120. ↑ Dear & Foot 2001, p. 877.
  121. ↑ Dear & Foot 2001, pp. 745–746.
  122. ↑ Clogg 2002, p. 118.
  123. ↑ Evans 2008, pp. 146, 152; US Army 1986, pp. 4–6
  124. ↑ Jowett 2001, pp. 9–10.
  125. ↑ Jackson 2006, p. 106.
  126. ↑ Laurier 2001, pp. 7–8.
  127. ↑ Murray & Millett 2001, pp. 263–276.
  128. ↑ Gilbert 1989, pp. 174–175.
  129. ↑ Gilbert 1989, pp. 184–187.
  130. ↑ Gilbert 1989, pp. 208, 575, 604.
  131. ↑ Watson 2003, p. 80.
  132. ↑ Morrisey, Will (2019). "What Churchill and De Gaulle learned from the Great War". Winston Churchill. Routledge. ص. 119–126. doi:10.4324/9780429027642-6. ISBN 978-0-4290-2764-2. S2CID 189257503.
  133. ↑ Garver 1988, p. 114.
  134. ↑ Weinberg 2005, p. 195.
  135. ↑ Murray 1983, p. 69.
  136. ↑ Förster 1998, p. 26.
  137. ↑ Förster 1998, pp. 38–42.
  138. ↑ Shirer 1990, pp. 810–812.
  139. 1 2 Klooz, Marle; Wiley, Evelyn (1944). Events leading up to World War II – Chronological History. 78th Congress, 2d Session – House Document N. 541. Director: Humphrey, Richard A. Washington, DC: US Government Printing Office. pp. 267–312 (1941). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Sella 1978, p. 555.
  141. ↑ Kershaw 2007, pp. 66–69.
  142. ↑ Steinberg 1995.
  143. ↑ Hauner 1978.
  144. ↑ Roberts 1995.
  145. ↑ Snyder 2010, pp. 176–180.
  146. ↑ Wilt 1981.
  147. ↑ Erickson 2003, pp. 114–137.
  148. ↑ Glantz 2001, p. 9.
  149. ↑ Farrell 1993.
  150. ↑ Keeble 1990, p. 29.
  151. ↑ Beevor 2012, p. 220.
  152. ↑ Bueno de Mesquita et al. 2003, p. 425.
  153. ↑ Kleinfeld 1983.
  154. ↑ Jukes 2001, p. 113.
  155. ↑ Reinhardt 1992, p. 227.
  156. ↑ Milward 1964.
  157. ↑ Rotundo 1986.
  158. ↑ Glantz 2001, p. 26.
  159. ↑ Beevor 1998, pp. 41–42.
  160. ↑ Evans 2008, pp. 213–214.
  161. ↑ "Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941". U.S. Department of State Publication (1983): 87–97. 1983. https://www.ibiblio.org/pha/paw. Retrieved 17 February 2022.
  162. ↑ Maechling, Charles. Pearl Harbor: The First Energy War. History Today. December 2000
  163. ↑ Jowett & Andrew 2002, p. 14.
  164. ↑ Overy & Wheatcroft 1999, p. 289.
  165. ↑ Frank 2020, p. 161.
  166. ↑ Paine, Sarah (2012). The Wars for Asia, 1911–1949. Cambridge University Press. ص. 155.
  167. ↑ Joes 2004, p. 224.
  168. ↑ Fairbank & Goldman 2006, p. 320.
  169. ↑ Hsu & Chang 1971, p. 30.
  170. ↑ Hsu & Chang 1971, p. 33.
  171. ↑ "Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941". US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years. ص. 45–66. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ Anderson 1975, p. 201.
  173. ↑ Evans & Peattie 2012, p. 456.
  174. ↑ Coox, Alvin (1985). Nomonhan: Japan against Russia, 1939. Stanford, California: Stanford University Press. ص. 1046–1049. ISBN 978-0-8047-1835-6.
  175. 1 2 "The decision for War". US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years. ص. 113–127. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  176. 1 2 "The Showdown With Japan Aug–Dec 1941". US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare. ص. 63–96. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ Bix 2000, pp. 399–414.
  178. ↑ Kitano, Ryuichi (6 December 2021). "Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack". The Asahi Shimbun. https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398. Retrieved 8 June 2022.
  179. ↑ Fujiwara, Akira (1991). Shōwa tennō no jūgo-nen sensō. ص. 126, citing Kenji Tomita's diary.
  180. ↑ Bix 2000, pp. 417–420.
  181. ↑ Bix 2000, p. 418.
  182. ↑ Wetzler, Peter (1998). Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan. University of Hawai'i Press. ص. 29, 35. ISBN 978-0-8248-1925-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ Bix 2000, p. 424.
  184. ↑ The United States Replies آرڪائيو ڪيا ويا 29 April 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Investigation of the Pearl Harbor attack.
  185. ↑ Painter 2012, p. 26: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."
  186. ↑ Wood 2007, p. 9، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."
  187. ↑ Lightbody 2004, p. 125.
  188. ↑ Weinberg 2005, p. 310
  189. ↑ Wood 2007, pp. 11–12.
  190. 1 2 Wohlstetter 1962, pp. 341–343.
  191. ↑ Keegan, John (1989) The Second World War. New York: Viking. pp. 256–257. سانچو:Isbn
  192. ↑ Dunn 1998, p. 157. May 1955, p. 155 موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."
  193. ↑ Klooz, Marle; Wiley, Evelyn (1944). Events leading up to World War II – Chronological History. 78th Congress, 2d Session – House Document N. 541. Director: Humphrey, Richard A. Washington, DC: US Government Printing Office. p. 310 (1941). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ Bosworth & Maiolo 2015, pp. 313–314.
  195. ↑ Mingst & Karns 2007, p. 22.
  196. ↑ Shirer 1990, p. 904.
  197. ↑ "The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942". US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare. ص. 97–119. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942". US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare. ص. 266–292. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ "Casablanca – Beginning of an Era: January 1943". US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare. ص. 18–42. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "The Trident Conference – New Patterns: May 1943". US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare. ص. 126–145. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Beevor 2012, pp. 247–267, 345.
  202. ↑ Lewis 1953, p. 529 (Table 11).
  203. ↑ Slim 1956, pp. 71–74.
  204. ↑ Grove 1995, p. 362.
  205. ↑ Ch'i 1992, p. 158.
  206. ↑ Perez 1998, p. 145.
  207. ↑ Maddox 1992, pp. 111–112.
  208. ↑ Salecker 2001, p. 186.
  209. ↑ Schoppa 2011, p. 28.
  210. ↑ [سانچو:GBurl Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.
  211. ↑ Ropp 2000, p. 368.
  212. ↑ Weinberg 2005, p. 339.
  213. ↑ Gilbert, Adrian (2003). The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day. Globe Pequot. ص. 259. ISBN 978-1-5922-8027-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ Swain 2001, p. 197.
  215. ↑ Paine, Sarah (2012). The Wars for Asia, 1911-1949. Cambridge University Press. ص. 174.
  216. ↑ Hane 2001, p. 340.
  217. ↑ Marston 2005, p. 111.
  218. ↑ Brayley 2002, p. 9.
  219. ↑ Glantz 2001, p. 31.
  220. ↑ Read 2004, p. 764.
  221. ↑ Bellamy, Chris (2008). Absolute War.
  222. ↑ Davies 2006, p. 100 (2008 ed.).
  223. ↑ Beevor 1998, pp. 239–265.
  224. ↑ Black 2003, p. 119.
  225. ↑ Beevor 1998, pp. 383–391.
  226. ↑ Erickson 2001, p. 142.
  227. ↑ Milner 1990, p. 52.
  228. ↑ Beevor 2012, pp. 224–228.
  229. ↑ Molinari 2007, p. 91.
  230. ↑ Mitcham 2007, p. 31.
  231. ↑ Beevor 2012, pp. 380–381.
  232. ↑ Rich 1992, p. 178.
  233. ↑ Gordon 2004, p. 129.
  234. ↑ Neillands 2005, p. 60.
  235. ↑ Keegan 1997, p. 277.
  236. ↑ Smith 2002.
  237. ↑ Thomas & Andrew 1998, p. 8.
  238. 1 2 3 4 Ross 1997, p. 38.
  239. ↑ Bonner & Bonner 2001, p. 24.
  240. ↑ Collier 2003, p. 11.
  241. ↑ "The Civilians" آرڪائيو ڪيا ويا 5 November 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)
  242. ↑ Overy 1995, pp. 119–120.
  243. ↑ Thompson & Randall 2008, p. 164.
  244. ↑ Kennedy 2001, p. 610.
  245. ↑ Rottman 2002, p. 228.
  246. ↑ Glantz 1986; Glantz 1989, pp. 149–159.
  247. ↑ Kershaw 2001, p. 592.
  248. ↑ O'Reilly 2001, p. 32.
  249. ↑ Bellamy 2007, p. 595.
  250. ↑ O'Reilly 2001, p. 35.
  251. ↑ Healy 1992, p. 90.
  252. ↑ Glantz 2001, pp. 50–55.
  253. ↑ Kolko 1990, p. 45
  254. ↑ Mazower 2008, p. 362.
  255. ↑ Hart, Hart & Hughes 2000, p. 151.
  256. ↑ Blinkhorn 2006, p. 52.
  257. ↑ Read & Fisher 2002, p. 129.
  258. ↑ Padfield 1998, pp. 335–336.
  259. ↑ Kolko 1990, pp. 211, 235, 267–268.
  260. ↑ Mitter 2014, p. 286.
  261. ↑ Beevor 2012, pp. 268–274.
  262. ↑ Ch'i 1992, p. 161.
  263. ↑ Hsu & Chang 1971, pp. 412–416, Map 38
  264. ↑ Weinberg 2005, pp. 660–661.
  265. ↑ Glantz 2002, pp. 327–366.
  266. ↑ Glantz 2002, pp. 367–414.
  267. ↑ Chubarov 2001, p. 122.
  268. ↑ Holland 2008, pp. 169–184; Beevor 2012, pp. 568–573.
  269. ↑ Lightbody 2004, p. 224.
  270. 1 2 Zeiler 2004, p. 60.
  271. ↑ Beevor 2012, pp. 555–560.
  272. ↑ Ch'i 1992, p. 163.
  273. ↑ Coble 2003, p. 85.
  274. ↑ Rees 2008, pp. 406–407: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ کولڻ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."
  275. ↑ Weinberg 2005, p. 695.
  276. ↑ Badsey 1990, p. 91.
  277. ↑ Dear & Foot 2001, p. 562.
  278. ↑ Zaloga 1996, p. 7: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمنيءَ جي سمورين هٿياربند فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."
  279. ↑ Berend 1996, p. 8.
  280. ↑ "Slovak National Uprising 1944". Museum of the Slovak National Uprising. Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  281. ↑ "Armistice Negotiations and Soviet Occupation". US Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 November 2009 تي حاصل ڪيل.
  282. ↑ Evans 2008, p. 653.
  283. ↑ Wiest & Barbier 2002, pp. 65–66.
  284. ↑ Wiktor, Christian L (1998). Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995. Kluwer Law International. ص. 426. ISBN 978-9-0411-0584-4.
  285. ↑ Shirer 1990, p. 1085.
  286. ↑ Marston 2005, p. 120.
  287. ↑ 全面抗战，战犯前仆后继见阎王 [The war criminals tries to be the first to see their ancestors] (چيني ۾). اصل نسخو مان 3 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  288. ↑ Jowett & Andrew 2002, p. 8.
  289. ↑ Howard 2004, p. 140.
  290. ↑ Drea 2003, p. 54.
  291. ↑ Cook & Bewes 1997, p. 305.
  292. ↑ Parker 2004, pp. xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330
  293. ↑ Glantz 2001, p. 85.
  294. ↑ Beevor 2012, pp. 709–722.
  295. ↑ Buchanan 2006, p. 21.
  296. ↑ Kershaw 2001, pp. 793–829.
  297. ↑ Shepardson 1998
  298. ↑ Glass, Andrew (2016-04-12). "President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945". Politico (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 2025-01-26 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ O'Reilly 2001, p. 244.
  300. ↑ Evans 2008, p. 737.
  301. ↑ Glantz 1998, p. 24.
  302. ↑ Selby, Scott A. (28 July 2021). The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It (انگريزي ۾). Scott Andrew Selby. ص. 8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  303. ↑ Chant, Christopher (1986). The Encyclopedia of Codenames of World War II. Routledge & Kegan Paul. ص. 118. ISBN 978-0-7102-0718-0.
  304. ↑ Long, Tony (9 March 2011). "March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy". Wired. Wired Magazine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  305. ↑ Drea 2003, p. 57.
  306. ↑ Jowett & Andrew 2002, p. 6.
  307. ↑ Poirier, Michel Thomas (20 October 1999). "Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II". U.S. Navy. اصل نسخو مان 9 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2008 تي حاصل ڪيل.
  308. ↑ Williams 2006, p. 90.
  309. ↑ Miscamble 2007, p. 201.
  310. ↑ Miscamble 2007, pp. 203–204.
  311. ↑ Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". International Security, Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.
  312. ↑ Glantz 2005.
  313. ↑ Pape 1993
  314. ↑ Bix 2000, pp. 525–526.
  315. ↑ Bix 2000, pp. 526–528.
  316. ↑ Beevor 2012, p. 776.
  317. ↑ Wettig 2008, pp. 96–100.
  318. ↑ Frei 2002, pp. 41–66.
  319. ↑ Eberhardt, Piotr (2015). "The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality". Geographia Polonica 88 (1): 77–105. doi:10.7163/GPol.0007. https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html. Retrieved 3 May 2018.
  320. ↑ Eberhardt, Piotr (2006). Political Migrations in Poland 1939–1948 (PDF). Warsaw: Didactica. ISBN 978-1-5361-1035-7. اصل نسخو (PDF) مان 26 June 2015 تي محفوظ ڪيل. آرڪائيو ڪيا ويا 26 June 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  321. 1 2 Eberhardt, Piotr (2011). Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) (PDF). Warsaw: Polish Academy of Sciences. ISBN 978-8-3615-9046-0. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  322. ↑ Eberhardt, Piotr (2012). "The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background". Geographia Polonica 85 (1): 5–21. doi:10.7163/GPol.2012.1.1. https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html. Retrieved 3 May 2018.
  323. ↑ Roberts 2006, p. 43.
  324. ↑ Roberts 2006, p. 55.
  325. ↑ Shirer 1990, p. 794.
  326. ↑ Wettig 2008, pp. 20–21.
  327. ↑ Senn 2007, p. ?.
  328. ↑ "Italy since 1945". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  329. ↑ Yoder 1997, p. 39.
  330. ↑ "History of the UN". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  331. ↑ "History of the UN". United Nations. اصل نسخو مان 18 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2010 تي حاصل ڪيل.
  332. ↑ The UN Security Council. اصل نسخو مان 20 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  333. ↑ Kantowicz 2000, p. 6.
  334. ↑ Trachtenberg 1999, p. 33.
  335. ↑ Applebaum 2012.
  336. ↑ Naimark 2010.
  337. ↑ Swain 1992.
  338. ↑ "Greek Civil War". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 28 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  339. ↑ Borstelmann 2005, p. 318.
  340. ↑ Leffler & Westad 2010.
  341. ↑ Weinberg 2005, p. 911.
  342. ↑ Stueck 2010, p. 71.
  343. ↑ Lynch 2010, pp. 12–13.
  344. ↑ Roberts 1997, p. 589.
  345. ↑ Darwin 2007, pp. 441–443, 464–68.
  346. ↑ Dear & Foot 2001, p. 1006; Harrison 1998, pp. 34–55.
  347. ↑ Balabkins 1964, p. 207.
  348. ↑ Petrov 1967, p. 263.
  349. ↑ Balabkins 1964, pp. 208–209.
  350. ↑ "The Bretton Woods Conference, 1944". United States Department of State. 7 January 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 18 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  351. ↑ DeLong & Eichengreen 1993, pp. 190–191
  352. ↑ Balabkins 1964, p. 212.
  353. ↑ Wolf 1993, pp. 29–30, 32
  354. ↑ Genzberger, Christine (1994). China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China. Petaluma, CA: World Trade Press. ص. 4. ISBN 978-0-9631-8643-0.
  355. ↑ Beevor 2012, p. 1.
  356. 1 2 3 4 Hastings 2011, pp. 669–670.
  357. ↑ Aubin, Bernard & Guillerat 2019, p. 147.
  358. ↑ Hanson 2017, p. 470.
  359. ↑ Clodfelter 2017, p. 528.
  360. ↑ Hanson 2017, p. 38.
  361. ↑
  362. ↑ Hanson 2017, p. 487.
  363. 1 2 3 Aubin, Bernard & Guillerat 2019, p. 146.
  364. ↑ Hanson 2017, p. 488.
  365. ↑ Ellman & Maksudov 1994.
  366. ↑ Aubin, Bernard & Guillerat 2019, p. 152.
  367. ↑ Mitter 2013, p. 381.
  368. 1 2 Aubin, Bernard & Guillerat 2019, p. 148.
  369. ↑ Hanson 2017, p. 473.
  370. ↑ Hanson 2017, p. 469.
  371. ↑ Hanson 2017, pp. 472–473.
  372. ↑ Hanson 2017, pp. 474–475, 481–485.
  373. ↑ Pearson, Alexander (19 March 2018). "Color photo of girl at Auschwitz strikes chord". Deutsche Welle. 12 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  374. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Davies 2014.
  375. ↑ Hanson 2017, pp. 474–477.
  376. ↑ Niewyk & Nicosia 2000, pp. 55–60.
  377. ↑ Das Bundesarchiv. "Euthanasie im Dritten Reich". Das Bundesarchiv (جرمن ۾). 21 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  378. ↑ Hanson 2017, pp. 471–472.
  379. ↑ Hanson 2017, pp. 470–472.
  380. ↑ Mitter 2013, pp. 289–290.
  381. ↑ Wakabayashi, Bob (2007). The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture. ISBN 9781-84545-500-2.
  382. ↑ Harris 2002, p. 74.
  383. ↑ Hastings 2011, pp. 428–429.
  384. 1 2 3 Akashi, Davies & Service 2014.
  385. 1 2 Robert Gellately (2007). Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe. Knopf, ISBN 978-1-4000-4005-6 pp. 391-396
  386. ↑ Dimbleby 2022, pp. 81–82.
  387. ↑ Wheeler 2014.
  388. ↑ Portnov, Andrii (16 November 2016). "Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory". openDemocracy. سانچو:ProQuest.
  389. ↑ Clogg 2014.
  390. ↑ Hanson 2017, p. 482.
  391. ↑ Dimbleby 2022, p. 501.
  392. 1 2 Herbert 2014.
  393. 1 2 Kratoska 2015, p. xv.
  394. ↑ Jacob 2018, p. 6.
  395. ↑ Neumann 2013, pp. 553–554.
  396. ↑ Cherry 2013, pp. 556–557.
  397. ↑ Bird, Nicky (October 2002). Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor.
  398. ↑ Hastings 2011, pp. 445–446.
  399. ↑ Grayling 2014, pp. 1–2.
  400. ↑ Liberman 1996, p. 42.
  401. ↑ Milward 1992, p. 138.
  402. ↑ Milward 1992, p. 148.
  403. ↑ Barber & Harrison 2006, p. 232.
  404. ↑ Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 "Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000".
  405. ↑ Cooke, Philip; Shepherd, Ben H. (2020-01-31). European Resistance in the Second World War. Pen and Sword. ص. 24.
  406. ↑ Hill 2005, p. 5.
  407. ↑ Christofferson & Christofferson 2006, p. 156
  408. ↑ Radtke 1997, p. 107.
  409. 1 2 Rahn 2001, p. 266.
  410. ↑ Leith, C. K. (July 1939). "The Struggle for Mineral Resources". The Annals of the American Academy of Political and Social Science 204, Democracy and the Americas: 42–48. http://www.jstor.org/stable/1021443. Retrieved 26 January 2024. "... mineral raw materials ... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power. ... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.".
  411. 1 2 Harrison 1998, p. 3.
  412. ↑ Compare: Wilson, Mark R. (2016). Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II. American Business, Politics, and Society (reprint ڇاپو). Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ص. 2. ISBN 978-0-8122-9354-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2019 تي حاصل ڪيل. By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy' ..
  413. ↑ Harrison 1998, p. 2.
  414. ↑ Bernstein 1991, p. 267.
  415. ↑ Griffith, Charles (1999). The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II. Diane Publishing. ص. 203. ISBN 978-1-5856-6069-8.
  416. ↑ Overy 1994, p. 26.
  417. ↑ BBSU 1998, p. 84; Lindberg & Todd 2001, p. 126.
  418. ↑ Tucker & Roberts 2004, p. 76.
  419. ↑ Levine 1992, p. 227.
  420. ↑ Klavans, Di Benedetto & Prudom 1997; Ward 2010, pp. 247–251.
  421. ↑ Tucker & Roberts 2004, p. 163.
  422. ↑ Bishop, Chris; Chant, Chris (2004). Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft. Wigston, Leics: Silverdale Books. ص. 7. ISBN 978-1-8450-9079-1.
  423. ↑ Chenoweth, H. Avery; Nihart, Brooke (2005). Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines. New York: Main Street. ص. 180. ISBN 978-1-4027-3099-3.
  424. ↑ Sumner & Baker 2001, p. 25.
  425. ↑ Hearn 2007, p. 14.
  426. ↑ Burcher & Rydill 1995, p. 16.
  427. ↑ Burns, R. W. (September 1994). "Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943". IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology 141 (5): 343–355. doi:10.1049/ip-smt:19949918. https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918.
  428. 1 2 Tucker & Roberts 2004, p. 125.
  429. ↑ "The Vital Role Of Tanks In The Second World War". Imperial War Museums. 5 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  430. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "EncWWII_108".
  431. 1 2 Cowley & Parker 2001, p. 221.
  432. ↑ Sprague, Oliver. "The AK-47: the worlds favourite killing machine" (PDF). controlarms.org. ص. 1. 14 November 2009 تي حاصل ڪيل.
  433. ↑ Ratcliff 2006, p. 11.
  434. ↑ Macintyre, Ben (10 December 2010). "Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory". The Times. London. ص. 27.
  435. ↑ Rowe, Neil C. "Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare". Air University. 15 November 2009 تي حاصل ڪيل.
  436. ↑ "The Scientific and Technological Advances of World War II". The National WWII Museum.
  437. ↑ Gaynes, Robert (May 2017). "The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use". Emerging Infectious Diseases 23 (5): 849–853.
  438. ↑ Vgl. Ian Kershaw: Höllensturz. Europa 1914 bis 1949. DVA, München 2016, S. 476–486.
  439. ↑ ڏکڻ آفريڪي، آسٽريلوي، نيوزيلينڊي، هندستاني، پولش، برازيلين، مراڪشي، الجزائرين ۽ تيونسي فوجن پڻ ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي جنگين ۾ حصو ورتو. فرانس ۽ اٽلي آڪٽوبر 1943ع کان باضابطا طور اتحادين جي پاسي اچي ويا.
  440. ↑ Spencer C. Tucker: Japan, Surrender of (August 15, 1945). In: Ders. (Hrsg.): World War II. The Definitive Encyclopedia and Document Collection (= Encyclopedia of World War II). Band 2. ABC-CLIO, Santa Barbara (Kalifornien) 2016, ISBN 978-1-4408-4594-9, S. 900 f.
  441. ↑ Ian Kershaw: Höllensturz. Europa 1914 bis 1949. DVA, München 2016, S. 474.
  442. ↑ Vgl. Antony Beevor: Der Zweite Weltkrieg. München 2014, S. 11.
  443. ↑ Rolf Fischer: Zweiter Weltkrieg. Köln 2014, S. 297.
  444. ↑ Christian Streit: Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941–1945. Bonn 1997 [1978], S. 76, mit Nachweisen; Rüdiger Overmans: Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945. In: Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939–1945. Zweiter Halbband: Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung. Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes herausgegeben von Jörg Echternkamp. Deutsche Verlags-Anstalt, München 2005 (= Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/2), ISBN 3-421-06528-4, S. 729–875, hier S. 804 f.
  445. ↑ Birgit Beck: Massenvergewaltigungen als Kriegsverbrechen. In: Wolfram Wette, Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): Kriegsverbrechen im 20. Jahrhundert. Primus, Darmstadt 2001, ISBN 3-89678-417-X, S. 406–418, hier S. 409.
  446. ↑ Birgit Beck: Wehrmacht und sexuelle Gewalt. Sexualverbrechen vor deutschen Militärgerichten 1939–1945. Schöningh, Paderborn 2004, ISBN 3-506-71726-X, S. 326 f.
  447. ↑ Birthe Kundrus: Nur die halbe Geschichte. Frauen im Umfeld der Wehrmacht zwischen 1939 und 1945 – Ein Forschungsbericht. In: Die Wehrmacht. Mythos und Realität. Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes herausgegeben von Rolf-Dieter Müller und Hans-Erich Volkmann. R. Oldenbourg Verlag, München 1999, ISBN 3-486-56383-1, S. 719–735, hier S. 734.
  448. ↑ Silke Satjukow: Besatzer. »Die Russen« in Deutschland 1945–1994. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2008, ISBN 978-3-525-36380-5, S. 45.
  449. ↑ Barbara Johr: Die Ereignisse in Zahlen. In: Helke Sander und Barbara Johr (Hrsg.): Befreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigungen, Kinder. A. Kunstmann, München 1992, ISBN 3-88897-060-1, S. 58.
  450. ↑ Norman M. Naimark: Die Russen in Deutschland. Die Sowjetische Besatzungszone 1945 bis 1949. Ullstein, Berlin 1997, ISBN 3-548-26549-9, S. 169 f.
  451. ↑ Catherine Merridale: Iwans Krieg. Die Rote Armee 1939–1945. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-10-048450-9, S. 348.
  452. ↑ Barbara Johr: Die Ereignisse in Zahlen. In: Helke Sander und Barbara Johr (Hrsg.): Befreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigungen, Kinder. A. Kunstmann, München 1992, ISBN 3-88897-060-1, S. 61.
  453. ↑ Recherche International e. V. (Hrsg.): Unsere Opfer zählen nicht – Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg. Assoziation A, Berlin/Hamburg 2005, ISBN 3-935936-26-5.
  454. ↑ Widespread Incidents of Rape. In: Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing, Chapter X.
  455. ↑ A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing. In: Dagong Daily, Wuhan edition. 7. Februar 1938. Military Commission of the Kuomintang, Political Department: A True Record of the Atrocities Committed by the Invading Japanese Army. Juli 1938.
  456. ↑ Daniela Rechenberger: Keine Opfer? Keine Täter? Zur Darstellung der „Comfort Women-Problematik“ in den japanischen Medien. In: Antje Hilbig, Claudia Kajatin, Ingrid Miethe (Hrsg.): Frauen und Gewalt. Würzburg 2003, S. 105–115, Anmerkungen S. 106.
  457. ↑ Kazuko Watanabe: Trafficking in Women’s bodies, then and now. The issue of military “comfort women”. In: Women’s studies quarterly 27 (1999), New York, S. 19–31, Anmerkungen S. 21. Recherche International e. V. (Hrsg.): Unsere Opfer zählen nicht – Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg. Assoziation A, Berlin/Hamburg 2005, ISBN 3-935936-26-5, S. 219–225.
  458. ↑ H. A. Winkler: Geschichte des Westens. München 2011, S. 1069 (6 Mill.). Gerhard Schreiber: Der Zweite Weltkrieg. 5. Auflage. München 2013, S. 84 (14 Mill.).
  459. ↑ سوويت قبضي واري علائقي ۽ پولينڊ ۾ جنگي ڏوهارين خلاف هلندڙ مقدما هن انگ ۾ شامل نه آهن.
  460. ↑ Rolf Fischer: Zweiter Weltkrieg. Köln 2014, S. 296.
  461. ↑ Rolf-Dieter Müller (Hrsg.): Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Band 10: Der Zusammenbruch des Deutschen Reiches 1945. Halbband 2: Die Folgen des Zweiten Weltkrieges. Deutsche Verlags-Anstalt, München 2008, ISBN 978-3-421-04338-2, Die Menschenverluste im Zweiten Weltkrieg (Karte mit Grafik/Tabelle), ohne Seitenangabe, hinteres Vorsatzblatt (= letzte Doppelseite vor Buchrückseite). Dort angegebene Quellen: Der Große Ploetz 2008; Oxford Compendium; Overmans, Deutsche militärische Verluste; Mourik, Bilanz.
  462. ↑ لڳ ڀڳ 1,000 سامونڊي عملي جا ماڻهو ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ٽارپيڊو ٿيل برازيلين واپاري جهازن جا مسافر (1942ع)، ۽ اٽليءَ ۾ اتحادين جي پاسي وڙهندڙ 25,000 کان وڌيڪ اهلڪارن واري Força Expedicionária Brasileira جا 463 مارجي ويل فوجي (1944–45ع). ذريعا: Hernâni Donato: Dicionário dos Batalhas Brasileiras. 1996, ISBN 85-348-0034-0, S. 214 und Der Große Ploetz. Freiburg i. B. 2008, S. 1329.
  463. 1 2 3 Der Große Ploetz. Freiburg i. B. 2008, S. 843.
  464. 1 2 مارجي ويل عام شهري سامونڊي عملي جا ماڻهو هئا: Der Große Ploetz. Freiburg i. B. 2008, S. 843.
  465. ↑ انهن ۾ 1,306,186 گم ٿيل فوجي پڻ شامل آهن. ذريعو: Der Große Ploetz. Freiburg i. B. 2008, S. 839. مارجي ويل ۽ گم ٿيل فوجين جا ڪل انگ MGFA (2012ع) مطابق.
  466. ↑ عام شهرين مان گهڻا بمبارين جا شڪار هئا. ڏسو: I. Kershaw: Höllensturz. Europa 1914 bis 1949. München 2015, S. 473.
  467. ↑ انهن ۾ 1943–44ع دوران بنگال ۾ بک سبب مارجي ويل ٻن ملين کان وڌيڪ ماڻهو شامل آهن؛ هيٺيون حصو ڏسو.
  468. ↑ Dunja Melcic (Hrsg.): Der Jugoslawien-Krieg. Handbuch zu Vorgeschichte, Verlauf und Konsequenzen. Wiesbaden 2007, S. 187. Melcic nennt 1,027 Millionen jugoslawische Kriegstote im Zweiten Weltkrieg.
  469. ↑ Peter M. Quadflieg: „Zwangssoldaten“ und „Ons Jongen“. Eupen-Malmedy und Luxemburg als Rekrutierungsgebiet der deutschen Wehrmacht im Zweiten Weltkrieg. Aachen 2008, ISBN 978-3-8322-7078-0.
  470. ↑ 1941–42ع دوران 3,000 کان وڌيڪ اطالوي ۽ جرمن هوائي حملن جي نتيجي ۾.
  471. ↑ 1939–40ع ۾ سوويت يونين پاران ضم ڪيل رياستن جا نقصان پڻ سوويت مجموعي ۾ شامل آهن: ايسٽونيا 144,000، لاتويا 209,000 ۽ لٿوينيا 302,000 مارجي ويل فوجي. انگ: Karl-Volker Neugebauer (Hrsg.): Grundkurs deutscher Militärgeschichte. Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes. Bd. 2. Oldenbourg, München 2007, ISBN 978-3-486-58845-3, S. 435.
  472. ↑ División Azul جا مارجي ويل ۽ گم ٿيل رضاڪار، جيڪي ويرماخت جي 250هين انفنٽري ڊويزن طور 1941ع کان 1943ع تائين سوويت يونين خلاف جنگ ۾ شامل هئا.
  473. ↑ سانچو:Literatur
  474. ↑ Christian Streit: Keine Kameraden: Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941–1945. Neuausgabe. Bonn 1997, ISBN 3-8012-5023-7, S. 10 und 244 ff.
  475. ↑ Rüdiger Overmans: Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945. In: Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939–1945. Band 9. Zweiter Halbband: Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung. Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes, hrsg. von Jörg Echternkamp. DVA, München 2005 (= Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. Band 9/2), S. 729–875, hier S. 770.
  476. ↑ Albrecht Lehmann: Gefangenschaft und Heimkehr. Deutsche Kriegsgefangene in der Sowjetunion. C.H. Beck, München 1986, ISBN 3-406-31518-6, S. 29. Laut Gerhard Schreiber (Der Zweite Weltkrieg. 5. Aufl., 2013, S. 121) waren es nur 12 %.
  477. ↑ Johannes H. Voigt: Indien im Zweiten Weltkrieg. DVA, Stuttgart 1978, S. 304.
  478. ↑ Vgl. a. Der Große Ploetz. Freiburg i. B. 2008, S. 871.
  479. ↑ → 1945ع کان پوءِ جرمن جبري پورهيت
  480. ↑ Vgl. zum Folgenden Jörg Echternkamp: Die 101 wichtigsten Fragen – Der Zweite Weltkrieg. C.H. Beck, München 2010, S. 141 f. und 146 f.
  481. ↑ Otto Dann: Nation und Nationalismus in Deutschland 1770–1990. München 1993, S. 402.
  482. ↑ ڀيٽ لاءِ: 2011ع ۾ جرمنيءَ جي وفاقي جمهوريه جو سرڪاري قرض جي ڊي پي جو 79 سيڪڙو هو.
  483. ↑ Ralf Berhorst: Der Preis des Friedens. In: Der Zweite Weltkrieg – Teil 2. 1943–1945. Geo Epoche Nr. 44, Hamburg 2010, S. 128.
  484. ↑ انگ هلندڙ سال جي جنوري سان لاڳاپيل آهن. (مٽاسٽا جي شرح سانچو:Wechselkurs تي: 1 USD = سانچو:Wechselkurs EUR).

ذريعا

سنواريو

وڌيڪ مطالعو

سنواريو

خارجي لنڪس

سنواريو

سانچو:World War II سانچو:WWII history by nation سانچو:Western world سانچو:Eastern world

نوٽ

سنواريو
  1. ↑ جيتوڻيڪ ٻيون مختلف تاريخون پڻ ٻي عالمي جنگ جي شروعات يا پڄاڻيءَ جي تاريخ طور تجويز ڪيون ويون آهن، پر هي اهو عرصو آهي جنهن جو سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنو ويندو آهي.
  2. ↑ جنهن کي اڪثر WWII يا WW2 جي مخفف سان پڻ لکيو ويندو آهي.
  3. ↑ برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو. فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ٻين_مھاڀاري_جنگ&oldid=405127" تان ورتل