Bir şeyi belirli sınıflara ve takımlara ayırma, düzenleme anlamlarına gelen tasnif kavramı, terimsel manada ilimleri özelliklerine göre sıralamak demektir. İslâm düşünce tarihinde hicrî ikinci asırdan itibaren bir gelenek halini alan ilimler tasnifi, eğitim-öğretimde metodolojik kolaylık sağlamak ve ilimler arasındaki ortak bağları kurmak gibi iki temel amaca hizmet etmiştir. Birçok ilmî disiplinle ilişkisi bulunan mûsikî de bu hiyerarşide dinî, riyâzî (matematiksel), felsefî, tâlimî ve ahlâkî ilimlerin bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Söz konusu tasnif amaçları doğrultusunda her ilmin, kendi iç yapısını (...) sistematik bir şekilde inceleyebilmek için de bir sınıflandırmaya ihtiyaç duyulduğu görülmektedir. Bu yaklaşım, o ilmin bütüncül yapısının kavranmasını sağlamaktadır. Türk mûsikîsi tarihi araştırmalarının en önemli yazılı kaynaklarından olan güfte mecmuaları için de benzer bir sınıflandırma elzemdir. Zira henüz terminolojisi oluşturulmamış, kavramları netleştirilmemiş ve kapsamı belirlenmemiş bir temel kaynağın, mûsikî tarih yazımı hususunda ilim dünyasına katkı sağlaması pek mümkün değildir. Güfte mecmuası, bestelenmiş veya bestelenmek üzere yazılmış manzumelerin asgarî düzeyde makam kaydı düşülerek kaydedildiği eserler derlemesidir. Söz konusu mecmualar, repertuvarının yüzde elliden fazlasını ilâhî, durak, naat, nefes, tesbîh, tevşîh gibi dinî beste türlerinden ya da dinî muhtevalı güftelerden oluşturduğunda ise dinî güfte mecmuası adını alır. Ancak bu mecmuaların dağınık, şahsî ve heterojen yapıları; sayıca oldukça ciddi bir yekûn oluşturmaları ve genellikle araştırmaya dönük nesneler olarak algılanmamaları, hak ettikleri değeri yeterince görememelerine yol açmıştır. Bu durum müzikoloji alanında ciddi bir boşluk meydana getirmiştir. İşte anılan boşluğu gidermek, güfte mecmualarını işlevsel bir veri kaynağına dönüştürebilmek amacıyla tarihsel müzikoloji ve arşiv taraması yöntemleriyle iki yüzden fazla dinî güfte mecmuası incelenmiştir. Her bir esere tam bir kimlik kazandıran yedi eksenli bir tasnif modeli geliştirilmiştir. İlgili model; muhtevası, amacı, tertip şekilleri, içerdiği beste türlerinin bileşimi, beste kimliği, icra unsurlarının varlığı ve fiziksel/tarihsel kimliği gibi boyutları ele alarak mecmuaların çok yönlü yapısını ortaya koymaktadır. Böylece ele alınan bir yazma, oldukça detaylı bir analize tabi tutulabilecektir. Bu çok boyutlu modelin en önemli çıktılarından biri de isimlendirme sorununa getirilen analitik ve nicel temelli çözümdür. Mevcut literatürdeki muğlaklığı ortadan kaldırmak için bir mecmuanın beste türü yoğunluğunu esas alan bir isimlendirme protokolü hazırlanmıştır. Bu teklif, bir eserin içeriği ve repertuvarı göz önünde bulundurularak onu tanıtıcı bir adla anmayı tavsiye etmektedir. Örneğin ilâhî mecmuası, tesbîh mecmuası; ilâhî ve şarkı mecmuası veya naat ve durak mecmuası gibi. Bu yolla repertuvarının yüzde yetmişinden fazlası tek bir türe ait olan on bir farklı mecmua çeşidi tespit edilmiştir. Mevlid mecmuası, şuğul mecmuası, terâvih tertibi mecmuası bunlardan bazılarıdır. Çalışmada geliştirilen tasnif ve isimlendirme protokolü, ilgili mecmuaların bilimsel bir disiplin içerisinde ele alınmasını sağlayacak etkin bir araç sunmaktadır. Bu doğrultuda, yazma eser kütüphaneleri başta olmak üzere güfte mecmuaları konusuna eğilen kişilerce teklif edilen sistemin benimsenmesi, mevcut katalogların güncellenmesi ve yeni keşfedilen yazmaların bahsi geçen standartlarda tanımlanması önerilmektedir. Hasılı çalışma söz konusu temeli oluşturmak üzere atılmış en ciddi adımlardandır. (shrink)

Hz. Peygamber’in vefatından sonra Müslümanlar arasında başta imâmet olmak üzere çeşitli meselelerde ihtilaflar meydana gelmiştir. Özellikle Hz. Osman’ın öldürülmesi ve ardından Cemel ve Sıffîn savaşlarıyla devam eden süreç, Müslümanların kendi içinde gruplara ayrılmasının ve çeşitli fırkalara bölünmesinin temelini teşkil etmiştir. Bu bağlamda ortaya çıkan ilk fırkalardan biri İbâdiyye olmuştur. Abdullah b. İbâd’a nispetle İbâdiyye diye anılan bu fırka, varlığını günümüze kadar da devam ettirmiştir. Bununla birlikte İbâdiyye üzerinde yeterli çalışmaların yapıldığını ve her açıdan objektif bir şekilde ele alındığını söylemek mümkün (...) değildir. Muhalifleri tarafından parça-bütün ilişkisi kurularak Hâricîlerin alt kollarından biri şeklinde tasnif edilen İbâdiyye, genellikle bu şekildeki bir tanımlamayı kabul etmemiş ve Hâricîlik tabirinin zihinlerde uyandırdığı olumsuz anlamdan uzak durmaya çalışmıştır. Kendilerini de esasen Sıffîn Savaşı’ndaki Hakem Olayı ile birlikte Hz. Ali’nin ordusundan ayrılan ve Muhakkime denilen grubun devamı olarak görmüştür. Bu noktada mezhebin daha iyi anlaşılması ve değerlendirilmesi noktasında İbâdiyye’nin kendi kaynaklarından hareketle görüşlerinin ortaya konulması oldukça önemlidir. Dolayısıyla bu çalışmada, 6./12. asırda Kuzey Afrika’da yaşamış İbâdî âlim Ebû Amr Osman b. Halîfe el-Mârağnî es-Sûfî’nin Risâletü’l-fırak adlı eseri konu edilmiştir. Eserde ilk olarak İbâdiyye’nin kendi içindeki ayrışmalara yer verilmiş ve bu bağlamda altı alt fırkadan bahsedilmiştir. Söz konusu fırkalar, klasik İslâm Mezhepleri Tarihi kaynaklarında İbâdiyye’nin alt kolları olarak zikredilen fırkalardan tamamen farklıdır. İbâdiyye’den sonra da Hâricî fırkalara geçilmiştir. Bu fırkalardan genel anlamda bahsedilip ayrıntıya girilmemiş ve burada mutedil bir Hâricîlik algısı oluşturulmaya çalışılmıştır. En sonunda da Mârika, Mürcie, Kaderiyye ve Sebbâbiyye/Şîa şeklinde İslâm tarihinde ortaya çıkan mezheplere yer verilmiştir. Genellikle Ehl-i sünnet tarafından Hâricîler için kullanılan Mârika ismi, burada ters bir mantık yürütülerek Ehl-i sünnet hakkında kullanılmıştır. Muhakkime’den İbâdiyye’nin Vehbiyye kolu ise hak fırka olarak kabul edilmiştir. Böyle bir kabul eserin amacını, üslubunu ve metodunu doğrudan etkilemiştir. Bu çalışmada Osman es-Sûfî’nin hayatı, ilmî kişiliği ve yaşadığı dönem hakkında bilgi verilmiş, ardından Risâletü’l-fırak’ta uyguladığı fırka tasnif metodu ve bu tasnifin nitelikleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın amacı, Osman es-Sûfî bağlamında İbâdiyye’nin diğer İslâm mezheplerine dair yaklaşımını ve onlar arasında kendilerini nerede konumlandırdığını ortaya koymaktır. Ayrıca 6./12. asır İslâm düşünce dünyasının İbâdiyye tarafından nasıl algılandığı, hangi mezheplerin tekfir edilip uzak durulduğu ve tekfire konu edilen meselelerin neler olduğu gibi hususlar da çalışma kapsamına girmektedir. (shrink)

Din-ahlâk ilişkisi din felsefesinin en önemli konularından biridir. Bu çalışmada din ve ahlâk arasındaki ilişki İslâm erdem etiği üzerinden değerlendirilmiştir. Bu kapsamda öncelikle ben ve ötekiyle ilişkili konumlarına göre on temel erdem önerilmiştir. On temel erdemden doğruluk, bilgelik, ölçülülük ve cesaret olmak üzere dört tane temel erdem başlangıç erdemleri; samimiyet sevgi, saygı ve güven şeklinde dört tane orta erdem süreç erdemleri ve son olarak da duyarlılık ve cömertlik şeklinde iki tane üst erdem sonuç erdemleri olarak isimlendirilmiştir. Sonra bu erdemlerin İslâmî (...) arka planı incelenmiştir. Bu incelemeden hareketle adalet, hikmet, iffet, şecaat, ihlâs, muhabbet, takvâ, îmân, merhamet ve ihsan şeklinde on temel İslâmî erdem önerilmiştir. Ayrıca İslâmî erdemlerin insanî erdemlerin anlamlarını zenginleştirdiği ve geliştirdiği görülmüştür. Sonuç olarak din ve ahlâkın birbirlerinden bağımsız ama birbirleriyle bağlantılı olduğuna, dolayısıyla aralarındaki ilişkinin özgür bir uyumluluk olduğuna ulaşılmıştır. (shrink)

Kur’an tefsirleri muhteva, metot, yararlandığı malzeme, odaklandığı meseleler, hitap ettiği okur kitlesi ve dil kullanımı gibi çeşitli açılardan benzerlik ve farklılık göstermektedir. Tefsirler bu kesişim ve ayrışım noktaları göz önünde bulundurularak sınıflandırılmıştır. Tefsirleri tasnif etme işinde kronolojik seyre tabi olmak diğerlerine nispetle daha az riskli bir çaba olarak görülebilir. Zira tefsirleri tematik başlıklar halinde kategorize etmek yahut tefsirlerin metodunu merkeze alarak sınıflandırmak öznel değerlendirmelerden hareket eden yapısı hasebiyle tenkitleri ve spekülatif yorumları da beraberinde getirebilir. Tasnif, basit bir kategorize (...) işinden ziyade zihinsel öncüllerin devreye girdiği bir süreçtir. Bu makalede John Wansbrough’un (öl. 2002) Kur’an tefsirlerine yönelik tasnifi incelenmektedir. İslam tefsir geleneğinde üretilen kavramları kullanmaktan ısrarla kaçınan yazarın, Kutsal Kitap tefsir literatüründen adlandırmalara yer vermesi tenkide açık bir meseledir. Rivâyet ve dirâyet kavramlarının yerine haggadic ve halakhic terimlerinin kullanımı, tefsir türlerinin tasnifinde etkileşim yahut intihal olgusunu ihsas ettirmesi bakımından araştırılmaya değer bir konudur. Her iki gelenekte tefsirin teşekkülüne dair tarihsel verilerin ortaya konması ve kültürel alışverişlerde hâkim unsurun tespiti sayesinde, İslam tefsir türlerinin tasnifinde orijinallik iddiası yahut intihal söylemi açığa çıkacaktır. Bu yazı, iki kültür arasında etkileşimin yaşandığı çeşitli sahalardan veriler sunmak suretiyle Wansbrough’un İslam tefsir geleneğine dair iddiasındaki çelişkileri ortaya koymayı hedeflemektedir. (shrink)

Tanrı’nın varlığı kanıtlama (isbât-ı vâcib) kelâm ilminin diğer tüm meselelerin kendisine dayandığı en başta gelen gayesidir. Kelâmcıların özelliği inşa ettikleri bir bilgi teorisi ekseninde bunu ortaya koymaya çalışmalarıdır. Kelâmda mevcut, ma’dum, kadîm, muhdes, cevher, araz gibi ontolojik kavramların daha genelde bilinenler (malumat) kümesinin unsurları olmasından da anlaşılacağı üzere kelamcılar Tanrı’nın varlığı konusunu bilgiye konu olmak bakımından ele almaktadırlar. Bu durum kelâmcılara göre Allah’ın varlığının bilgisine (marifetgullah) ulaşmanın bir epistemoloji meselesi olduğunu ortaya koyar. Bu makalede Mu’tezile kelamında önemli bir yeri olan (...) Kādî Abdülcebbâr’ın (ö. 415/1025) Tanrı’nın varlığını benimsediği bilgi teorisi ekseninde nasıl ispat etmeye çalıştığı ortaya konulacaktır. Bu doğrultuda makalede öncelikle Kādî’nin bilgiyi nasıl tanımladığı ve bu tanımında kendisinden önceki kelâmcılardan benzeşip farklılaştığı yerler ele alınacaktır. Ardından Kādî’nin bilgi edinme kaynaklarını “zorunlu” ve “iktisabi” bilgi türleri kapsamında nasıl tasnif ettiği ele alınacaktır. Son olarak Kādî’nin Tanrı’nın varlığını ortaya koyduğu bilgi teorisini ekseninde akli delilere dayalı olarak nasıl ispat etmeye çalıştığı ele alınacaktır. (shrink)

Bu çalışma erken dönemde ortaya çıkan ircâ ve i‘tizâl düşünceleri arasındaki ilişkiyi, kişi ve fırkalar bağlamında incelemektedir. İki düşünce sistemi imana dair konularda muhalif görünse de benzer saiklerle hareket etmiş ve Emevî sonrası h. 2. ve 3. asırlarda ortaya çıkan itikadî-siyasî sorunlar karşısında benzer bir tutum sergilemişlerdir. Çalışma erken dönemde henüz kurumsal bir yapıya kavuşmadan önce ircâ ve i‘tizâl akideleriyle irtibatlı olduğu düşünülen fırkaları kapsamakta olup, şahıs temelinde bir inceleme niteliği taşımamaktadır. Bu yönüyle Gaylâniyye, Fadliyye, Şebîbiyye, Şemriyye ve Sâlihiyye gibi (...) Kaderî Mürciîlerin yanında Cehmiyye, Neccâriyye ve Vâkıfiyye gibi fırkların ircâ ve i‘tizâl bağlantılarını incelemektedir. Klasik fırak literatüründe farklı şekillerde tasnif edilen bu fırkaların katı tasnif anlayışına eleştiri getirerek erken dönem kelâmî gelişmelerdeki esnekliğin vurgulanması çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Mu‘tezile’nin kurumsallaşmadan önce daha geniş bir entelektüel çevreyle etkileşim içinde olduğu vurgulanmak suretiyle erken dönemde ircâ ve i‘tizâlin keskin çizgilerle ayrılmadığı, birçok düşünürün iki geleneğin etkisiyle özgün yaklaşımlar geliştirdiği değerlendirilmektedir. Sünni makâlât geleneğinde ircâ ve i‘tizâl arasındaki ilişkinin karşıtlık yönü ön plana çıkarken bu ikisi arasındaki etkileşim geri planda kalmıştır. Çalışmada Eş’arî fırak eserlerinin yanında Mutezile tabakât kitaplarından yararlanılmıştır. Bunun yanında van Ess ve Watt gibi Batılı araştırmacıların alternatif değerlendirmeleri ile kişi ve fırka temelli yerli çalışmalar da konuya zenginlik katmıştır. Bu münasebetle yöntem olarak klasik kaynaklar ile modern literatür karşılaştırmalı biçimde değerlendirilerek içerik analizi yapılmıştır Sonuç olarak ircâ ve i‘tizâl doktrinlerinin erken dönemde toplumsal birlik, adalet ve sorumluluk ilkeleri etrafında benzer saiklerle hareket ettikleri tespit edilmiştir. Bu münasebetle erken dönemde ircâ ve i‘tizâl arasındaki ilişkinin yalnızca karşıtlık değil, etkileşim ve geçişkenlik bağlamında değerlendirilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır. (shrink)

Tasavvur-tasdik ayrımı, Fârâbî ile birlikte İslâm düşünce geleneğinde gerek mantık gerekse bilgi teorisi bağlamında önemli bir yer edinmiştir. Bu çerçevede, hem tasavvurların hem de tasdiklerin kazanımlı (mükteseb) ve kazanıma dayanmayan (gayr-i mükteseb) şeklinde tasnif edildiği görülmektedir. Ancak Fahreddin er-Râzî, başta el-Muḥaṣṣal olmak üzere el-Erbaʿîn, el-Âyâtü’l-beyyinât ve el-Meʿâlim gibi eserlerinde bu genel kabulden ayrılarak, tüm tasavvurların kazanıma dayanmaksızın, zorunlu biçimde meydana geldiğini savunmuştur. Râzî bu görüşünü iki temel argüman üzerinden temellendirmektedir: Bunlardan ilki, Menon paradoksunun yeniden formüle edilmesi; ikincisi ise tam (...) tanımın gerek teorik gerekse pratik düzeyde imkânsızlığına dair ileri sürdüğü iddialardır. Menon paradoksu, bilgi edinme sürecinin imkânını sorgulayan bir epistemolojik açmaz ortaya koyar. Bu bağlamda, ya bilenin bilgiye hâlihazırda sahip olduğu ya da bilinmek istenen şeye dair hiçbir veriye sahip olmadığı varsayımı kabul edilmelidir. Her iki durumda da bilgi kazanma süreci anlamını yitirmektedir. Râzî’ye göre, elde edilmek istenen bir tasavvur ya önceden bilinmekte ya da hiçbir surette bilinmemektedir. İlk durumda, bilinen bir şeyin tekrar elde edilmesi anlamsız olduğundan; ikinci durumda ise, talep edilen şeye dair mutlak bir bilinemezlik söz konusu olduğundan tasavvurun kazanımı imkânsızdır. Diğer taraftan, tanımın imkânını sorgulayan ikinci delilde Râzî, tanımlanmak istenen şeyin mahiyetine ulaşmak için onun zâtî bileşenlerine dair bilgi sahibi olmanın çeşitli felsefi ve mantıksal sorunlara yol açtığını ileri sürer. Bu iki temel argüman üzerinden Râzî, bilgi sürecinin ilk aşamasını oluşturan tasavvurların kazanıma dayalı olmadığını ortaya koyar. Buna bağlı olarak, tasavvurlara dayanan tasdiklerin ve tasdiklere bağlı iradî fiillerin de özünde kazanımlı olamayacağı sonucuna ulaşır. Başka bir ifadeyle, et-Tefsîr’de dile getirdiği “İnsan, irade hürriyetine sahipmiş gibi görünse de aslında zorunludur” görüşünün arka planında, tasavvurların zorunlu meydana gelişi yönündeki bu temel varsayım yer alır. Bunu destekler nitelikte Râzî, argümanı el-Meṭâlib’in dokuzuncu bölümünde yer alan “İman ve küfrün kulların kalbinde meydana gelmesinin ancak Allah’ın yaratmasıyla mümkün olduğunu gösteren deliller” başlığı altında ve el-Erbaʿīn’de “Kulların fiillerinin yaratılmış olup olmadığı”na ilişkin başlık altında yeniden sunar. Ne var ki, özellikle irade hürriyetini epistemolojik zeminde reddetmesi nedeniyle, bu yaklaşım, Mu‘tezilî düşüncenin temel ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Bu yüzden, İbn Ebî’l-Hadîd, et-Taʿlîḳ ʿale’l-Muḥaṣṣal, Şerḥu’l-Âyâti’l-beyyinât ve Ziyâdâtü’n-Naḳżeyn gibi eserlerinde Râzî’nin bu görüşünü eleştirel bir bakışla ele almıştır. İbn Ebî’l-Hadîd’in eleştirileri, öncelikle tasavvurların kazanımlı olmadığının ne anlama geldiğini sorgulamakla başlar. Ona göre, genel olarak bilinen (eş-şuʿūr fî’l-cümle) şeylerin tanım aracılığıyla tam olarak bilinmesi (eş-şuʿūr et-tāmm) mümkündür. İkinci olarak, Râzî’nin gündeme taşıdığı Menon paradoksunu aşmak adına, bilen öznenin bilgiye ‘talep olmaksızın’ ulaşabilmesini mümkün kılan alternatif bir kazanım modeli önermektedir. Buna ek olarak, İbn Ebî’l-Hadîd, başta İbn Sînâ olmak üzere birçok İslâm düşünürünün benimsediği yönler (cihetler) anlayışını Râzî’nin görüşlerine karşı bir alternatif olarak sunar. Bu teoriye göre, özne, bilinen yönlerinden hareketle onun mahiyetine ulaşabilir. Râzî’nin ikinci delili olan tam tanımın imkânsızlığına yönelik eleştirisinde ise İbn Ebî’l-Hadîd, mahiyetin zâtî unsurları ile mahiyetin kendisi arasındaki farkı vurgular. Mahiyete dair bilginin ya faal aklın feyziyle ya da zâtî unsurlarından birinin bilinmesiyle mümkün olabileceğini savunur. (shrink)

Emir Ali Şîr Nevâî, gerek şairliği gerekse devlet kademesinde yürüttüğü görevlerle önde gelen bir şahsiyettir. Timurlular’ın (1370-1507) üst düzey yöneticilerinden sayılan bir ailenin mensubu olarak Nevâî, babasının çevresi dolayısıyla çocukluk yıllarından itibaren devlet erkânı ve ilim çevreleriyle temasta bulunmuş ve erken yaşlarda ilim ve siyaset öğrenmiştir. Nevâî, dönemin ilim merkezlerinden Herât, Şirâz, Meşhed, Sebzevâr, Buhârâ ve Semerkant gibi şehirlerde aldığı kapsamlı eğitimle dinî ilimler, edebiyat, felsefe ve sanat gibi alanlarda derin bir bilgi birikimine sahip olmuştur. Eğitimini tamamladıktan sonra, Sultan Hüseyin (...) Baykara’nın (1470-1506) emriyle siyasete atılmış, çeşitli idarî görevler üstlenmiş ve nihayet vezirlik makamına kadar yükselmiştir. Nevâî, vezirlik görevi sırasında Nizâmülmülk (ö. 485/1092) ve Hâce Reşidüddin Hemedânî (ö. 718/1318) gibi büyük vezirlerin icraatlarından ilham alarak yönetim anlayışının merkezine ilim ve kültürü yerleştirmiştir. Onun himayesinde, dönemin toplumsal ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak çok sayıda câmi, medrese, kütüphane, hastane, tekke ve zâviye inşa edilmiştir. Bunun yanı sıra, düzenlediği ilim ve sanat meclisleriyle âlimler, şairler, sanatçılar ve düşünürleri bir araya getirmiştir. Bu meclisler, dönemin entelektüel ve kültürel hayatının önemli merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Nevâî’nin desteğiyle tıp, felsefe, astronomi, tefsir, tarih, edebiyat, hat ve musikî gibi birçok alanda değerli eserler ortaya konmuştur. Bu eserler, İslâm medeniyetinin entelektüel mirasına önemli katkılar sağlamıştır. Nevâî, özellikle kitap sanatları ve musikî alanındaki etkisiyle dikkat çekmektedir. Ünlü musikîşinâs Abdülkâdir-i Merâgî’nin (ö. 838/1435) dolaylı öğrencisi sayılan Nevâî, gerek ilim gerek sanat olarak musikîye ilgi göstermiş ve hem nazarî hem de amelî boyutlarıyla ilgilenmiştir. Onun sanatçılara sağladığı himaye, dönemin musikî sanatına ve icracılarına büyük bir itibar kazandırmıştır. Nevâî’nin teşvikleri sayesinde, Horasan bölgesi 15. yüzyılda musikînin çeşitli dallarında uzmanlaşmış birçok üstadın yetiştiği bir merkez hâline gelmiştir. Nevâî’nin musikîye yönelik ilgisi yalnızca destek ve teşvikle sınırlı kalmamış, aynı zamanda bu alandaki teorik bilgi ve uygulamalarını eserlerine de yansıtmıştır. Bu makalede öncelikle Emir Ali Şîr Nevâî’nin hayatı, eserlerini ve sanat hamiliğini genel hatlarıyla ele alınmıştır. Bununla birlikte onun özellikle musikî alanındaki bilgisi ve katkılarını değerlendirdirilmiştir. Çalışmada Nevâî’nin musikî ile ilişkisi “teşvik ve himaye”, “kültür ve musikî meclisleri”, “tasnif ve bestekârlık” ve “telif” olmak üzere dört başlık altında incelenmiştir ve böylece onun musikî ilmine ve sanatına katkıları üzerinde durulmuştur. (shrink)

Bu çalışma, “bütün” (cumle) ifadesinin Takıyyuddîn İbn Teymiyye’ye (ö. 728/1328) ait metinlerde yer alan kullanım biçimlerini ve oluşturduğu anlam öbeklerini, yetkinlik ve tamam kavramlarına dair açılımları dışarıda tutarak irdelemeyi, ilgili anlamlara yönelik kavrayış biçimlerini örneklemeyi ve netice verdiği evren ve Tanrı tasavvurunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu amacın tahkikini yapı-söküm ve alt metin okuma yöntemine müracaat ederek kendi sınırları dâhilinde desteklemeyi hedefleyen çalışma, İbn Teymiyye düşüncesine yeni bir perspektif sunmakta; İbn Teymiyye düşüncesinin daha önce açığa çıkarılmamış birçok yönüne kavramsal bir ışık (...) tutmaktadır. Çalışmada ilk önce bütün ile “parça” (cuz’) kavramları ve bu kavramların kendisiyle koşullandığı “gereksinme” (iftiḳār/iḥtiyāc) kavramı üzerinde durulmaktadır. Bütünün özel bir telif içerip içermeyeceği, bütünün parçaların toplamına eşit olup olmadığı ve gereksinimin öncelik-sonralık-birliktelik nosyonları temelinde aldığı sebep-sonuç ve koşul-koşullanan boyutlarının oluşturduğu farklı bütün türleri tasnif edilmektedir. Ardından, bütünün mekânsal içerim yönünden kazandığı anlama değinilmektedir. Burada parçaların özel bir telife sahip olup olmaması üzerinden bir taksime gidilmektedir. Bunu, bütünün zamansal içerim yönü takip etmekte ve bütün, bir arada durumu ve sıralı durumu olmak üzere iki cihetten ele alınmaktadır. Daha sonra bütün, zihinsellik ve dışsallık bakımından ele alınmaktadır. Bunu müteakip doğallık ve yapaylık nitelikleri çerçevesinde oluşan bütün incelenmektedir. Bu iki nitelik arasındaki farklılık madde-form ve bileşim yönlerinden çözümlenmektedir. Son olarak, bütün, tekil hakikat ve türsel hakikat yönünden irdelenmekte, tekillik ve türsellik yönünde yapılan irdelemenin bizi nasıl bir evren ve Tanrı kavramıyla karşı karşıya bıraktığı saptanmaktadır. Bu Tanrı, tekil hakikatleri bakımından sürekli değişen bir nitelikler bütününü ifade etmektedir. Bu kavrayışın, sahip olduğu her bir fiil momentinde bir öncekinden farklı ve hâdis bir varoluşa bürünen yegâne kadim Tanrı hakikatine götürdüğü tespit edilmektedir. Tanrı ile evren arasında hem zamansal içerimli hem de konum ve cihet itibarıyla mekânsal içerimli bir bütünlük vardır. Tanrı bütününde oluşan en ufak bir değişim, evren bütününde de bir değişimi gerektirmektedir. Evren bütününde oluşan en ufak bir değişim, Tanrı bütününde olana benzer şekilde, tekil evren hakikatinin değişimini gerektirmektedir. Bu değişim itibarıyla ân içindeki evren bütünü, cevher ve arazlardan oluşan tüm parçalarıyla birlikte, geçmişteki evren bütünü ve evrenin tekil hakikati değildir. Buna koşut olarak ibadet edilmesi, korkulması, sevilmesi ve üzerine düşünülmesi gereken ân içindeki Tanrı bütünü de tüm gerek nitelikleriyle birlikte, geçmişteki Tanrı bütünü ve onun tekil hakikati değildir. (shrink)

Biyolog ve doğa bilimci olan Richard Dawkins, yeni ateizmin en önemli temsilcilerinden biridir. Varoluşsal sorulara Tanrı ve dinden bağımsız cevaplar üreten Dawkins, yeni ateizmin argümanlarını tüm dünyada popüler hale getirmiştir. Dawkins ateistik argümanlarını savunmak için bilim, felsefe ve mantığı bir araç olarak kullanmıştır. Bu durum onun birçok mantık hatası yapmasına neden olmuştur. Bu çalışma Dawkins’in en çok yaptığı informel mantık hatası argumentum ad homineme odaklanmaktadır. Makalenin özgün taraflarından biri daha önce çalışılmamış olan bu konuyu ele almasıdır. Ayrıca makalenin teorik kısmını (...) oluşturan birinci bölümde literatürdeki tasniflerden farklı olarak daha açıklayıcı olduğu düşünülen yeni bir tasnif önerilmiş ve önerilen her bir alt tür için çıkarım biçimleri formülize edilmiştir. Makalenin uygulama kısmını oluşturan ikinci bölümde ad hominem Dawkins’in yeni ateistik argümanlarına uygulanmıştır. Bunun neticesinde Dawkins’in kişi karalama mantık hatasının dindara ve ilahiyatçıya yönelik olduğu, kişi karalamanın ötesinde Tanrı’yı da hedef aldığı tespit edilmiş ve bu kapsamda yeni türler önerilmiştir. Dindar karalama mantık hatası için argumentum ad religiosum, ilahiyatçı karalama mantık hatası için argumentum ad theologum ve Tanrı karalama mantık hatası için argumentum ad deum türleri önerilmiş, önerilen yeni türler tanımlanmış ve çıkarsama biçimleri formülize edilmiştir. Makalede yöntem olarak literatür analizi kullanılmıştır. (shrink)

Gālî fırkalar içinde tasnif edilen Nusayrîlik’te mezhebe kabul süreci “Dini Eğitim” (ينيدّلا ميلعتّلا) kapsamın da değerlendirilmiştir. Bâtınî bilginin, mezhebe özgü sırların, duaların ve uygulamaların öğretildiği bu eğitim süreci muayyen vakitlerin tayin edildiği sistematik ve planlı bir eğitim ile tamamlanmaktadır. Bu eğitim sürecini tamamlamamış bireylerle paylaşılmayan mezhebi sır (Ma’nâ–Isim–Bâb), yalnızca dini eğitim sürecine kabul edilmiş, ergenlik çağına ulaşmış ve aldığı eğitimi başkalarıyla paylaşmaya cağına dair güven duyulan erkek çocuklara aktarılmaktadır. Birey bu eğitim sürecinde belirtilen aşa maları usulüne uygun bir şekilde (...) tamamladığında iman sahibi bir Nusayrî olarak kabul edilir ve bâtınî ilmin zikredildiği meclislerde bulunabilir. Şeyh ile mürid arasında manevi bir bağın tesis edilmesi il kesine dayanan bu eğitim süreci, Şurbu’s-Sâr (sâr’ın içilmesi), ta‘lîk (bağlanma), ve tefaḳḳuh (derin bilgi edinimi) olarak adlandırılan aşamalardan oluşmaktadır. Şeyh ile mürid arasında kurulan bu manevi bağ, mecazi olarak evlilik akdine benzetilmiş ve bu bağa ilişkin düzenlemeler, evlilik hukukunun temel prensipleri esas alınarak şekillendirilmiştir. Kitabu’l-havî fî ilmi’l-fetavî, Kitabu’l-meşyeha ve et-Ta’lîmü’d dînî’de bu eğitim süreci ile ilgili ayrıntılı bilgiler yer almaktadır. Bu makale, Nusayrî mezhebine kabul sürecini, klasik Nusayrî literatüründe yer alan veriler doğrultusunda detaylı bir şekilde incelemeyi he deflemektedir. (shrink)

Deizm başından beri kendini ana akım dinî kabullere karşı heterodoks dinî bir kimlik olarak konumlandırmış, felsefe ve teolojinin temel düşünce üretim alanları olan Tanrı tasavvurları, Allah-âlem ilişkisi, din-bilim ilişkisi, kötülük meselesinden kaynaklı ahlakî tartışmalarda geleneksel kabullere aykırı görüşler ileri sürmüştür. Bu yönüyle deizm, dinin kendi içinden bir eleştirisidir. İngiltere’de deizmin babası olarak isimlendirilen E. Herbert of Cherbury’nin deizmin beş ilkesi bu eleştirinin en başat örneğidir. Ona göre; 1. Yüce bir Tanrı vardır, 2. Bu yüce Varlığa ibadet edilmelidir, 3. Erdem ibadetin (...) yarattığı bir değer olduğu için din ve ahlak arasında doğrudan bir ilişki vardır, 4. İnsanlar zayıf yaratıldıkları için tövbe ihtiyacındadırlar; bu da Tanrı’yla iletişime açıklık demektir, 5. Ölümden sonraki hayatta ceza ve mükâfat vardır. Deizmin iddiaları zaman içinde değişikliğe uğramıştır. Bu değişimi, farklı deizm iddialarını tasnif eden ve eleştiren Samuel Clarke’ta görmek mümkündür. Bununla birlikte, deistler şu konularda ortak fikre sahiptirler: imanın kurtarıcılığına karşı bilginin kurtarıcılığı esastır; kurumsal dinî yapılar reddedilmelidir; akıl ve insan doğası yüceltilmelidir; ahlak akılla temellendirilebilir; (vahyin imkânını kabul eden deistlere göre) vahyin doğrusu ile aklın doğrusu uyum içinde olmalıdır. Türkiye’de deistler dini reddetmekten daha çok onun akılla uyumunu talep etmekte, hurafelerden arındırılmasını ve radikal söylemlerden temizlenmesini istemektedirler. Kurumsal dinî otorilerin yerine, insanın aklına ve doğasına yaslanan doğruları önermektedirler. Bu doktrin temeline ek olarak Türkiye’de deizm ilginç veriler ve sonuçlar üretmektedir. Türkiye’de muhafazakâr bir yönetim iş başındayken deizmin artış kaydetmesi çok çarpıcıdır. Kamusal alanda dinin daha fazla görünür olmasına rağmen, deizmin ve sekülerleşmenin artması, din-siyaset ilişkisinin çok sıkı kurulduğu ülkelerde dine yabancılaşma gibi bir sonucun ortaya çıktığı tezini bir kez daha doğrulamış görünmektedir. Bu çalışma deizmin farklı iddialarını dikkate alarak ve Türkiye’de lise öğrencileri arasında yapılan araştırmalara dayanarak şu sonuçları okuyucuyla paylaşmaktadır: Mezhep farklılığının tetiklediği şiddet, radikal söylemler, buyurgan din dili, mitolojik anlatımlar genç zihinleri geleneksel olarak tevarüs ettikleri birikimi yeniden değerlendirmeye itmektedir. Kendilerini dinin dışında konumlandırmak istemeyen bu zihinler, yeni bir dini kimliği tercih etmektedirler. Bu kimlik bugün artık heterodoks bir kimlik olarak kendini göstermektedir. Bu aynı zamanda sekülerleşmiş bir ortodoksinin ortaya çıktığının da açık göstergesidir. (shrink)

Bu makale, Yalçın Koç’un düşünce sistematiğinde merkezî bir kavram olarak konumlanan “nazariyat”ı, kavramın köken anlamı ve Türk-İslâm düşüncesindeki yerini dikkate alarak, onto-epistemik bir çözümleme çerçevesinde yeniden inşa etmektedir. Çalışmanın temel iddiası, nazariyatın Batı dillerindeki “teori/kuram” kavrayışından ayrışarak, dili ve aklî tasnifleri aşan, “yüzü hakîkâte dönük tefekkür” niteliği taşıdığıdır. Bu ayrım, Koç’un fikriyat (logia) eleştirisi eşliğinde açımlanır: Fikriyat, zamanı ve olguları dilsel-zihinsel kurgular içinde sabitleyen bir indirgeme olarak tanılanırken, nazariyat bu kurgusal sınırların ötesine yerleşen görme/seyr imkânı olarak temellendirilir. Böylece “hak” ile (...) “hakîkât” arasındaki ayrım, yalnızca olgusal gerçeklikle yetinmeyen, “hak olan”da “hakîkâtin izi”ni arayan bir düşünme ölçütü hâline gelir. Nazariyatın işleyişi, Koç’un dört cihet şeması üzerinden açıklanır: “bu/bu”, “bu/o”, “o/bu” ve “o/o”. Bu şema, nazarın (bakış/seyr) doğurduğu manzaraların dereceli bir hiyerarşisini verir. “Bu yoluyla bu” sözde bir bakma olarak yalnızca olgusal gerçekliklere götürür; “bu/o” ve “o/bu”, fikriyat yahut nazariyata dair fikriyatı çoğaltarak hakîkâtin izine kısmen yaklaşsa da, nihai ölçüyü vermez. Zirve nazar olan “o yoluyla o”, hak olanda hakîkâtin izini doğrudan idrâk etmeye matuftur ve Koç’un nazariyat tasavvurunda ölçü koyucu bir konuma sahiptir. Bu yapı, hem fikriyatın dil-akıl sınırlarına bağlı çoğul perspektiflerini hem de nazari seyrin gayr-i nisbî ufkunu aynı anda görünür kılar. Sonuç kısmı, bu nazari çerçevenin epistemolojik ve ontolojik sonuçlarını iki hat üzerinde toplar. Birincisi, nazariyat fikriyatın tasnif edici dil rejimini aşarak basit manzaranın doğrudan idrâkini mümkün kılar; bu, gönül/nefse dayalı aşkın idrâkle irtibatlandırılır. İkincisi, Koç’un Türk-İslâm tefekkür mirasını—özellikle birlik ilkesini—çağdaş felsefî tartışmalarla yeniden buluşturma girişimine kurucu bir zemin sağlar. Böylelikle nazariyat, yalnızca kavramsal bir ayrım değil; hak ile hakîkâti tefrik eden, idrâki dönüştüren ve felsefî eleştiriyi kendi kadim kaynaklarıyla irtibatlandıran bir yöntem önerisidir. Çalışma, Koç’un ilgili eserleri ve güncel ikincil literatür ışığında bu önerinin kapsamını ve imkânlarını tartışarak, ileride yapılacak disiplinlerarası uygulamalara bir başlangıç zemini sunar. (shrink)

Anadolu Selçuklu Dönemi medrese mimarisi, özellikle kapılar ve giriş kemerleri bakımından dikkat çekici bir çeşitlilik ve estetik derinlik sunmaktadır. Bu çalışma, giriş kemerleri geçmeli olarak tasarlanmış on altı Anadolu Selçuklu medresesini incelemektedir. Yapılar; özgünlüklerini büyük ölçüde korumaları, geçmeli kemer örneği içermeleri ve belgelenebilir nitelikte olmaları kriterlerine göre seçilmiştir. Tipolojik değerlendirmeler, kemer formu, geçme tekniği, taş işçiliği ve süsleme özellikleri gibi mimari ölçütler temelinde yapılmıştır. Anadolu Selçuklu mimarisinde cephelerin ön plana çıkarılması, bu alanlarda detaylı işçilik ve sanatsal zenginliğin öne çıkmasına olanak (...) sağlamıştır. Bu bağlamda, kapı yapısında önemli bir unsur olan giriş kemerleri ayrıntılı şekilde incelenmiş; işlevsel ve tipolojik yönleriyle ele alınmıştır. Geçmeli kemerlerde işçiliğin daha özenli olduğu ve geometrik detayların vurgulandığı görülmektedir. İncelenen kemerler, tasarım ve düzenleme özellikleri doğrultusunda kapıyla olan ilişkileri açısından değerlendirilmiş; üslup ve işlev yönünden çözümlenmiştir. Ayrıca, kemerlerin dönemsel karşılaştırmaları yapılarak gelişim süreçleri, etkileşimleri ve farklı coğrafi bölgelerden aldıkları etkiler analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında yapıların giriş kemerleri detaylı biçimde çizilmiş, fotoğraflanmış ve benzerlikleri ile farklılıkları gruplandırılarak ortaya konulmuştur. Bu süreçte, kemer formları, malzeme kullanımı ve süsleme teknikleri üzerinde özellikle durulmuştur. Renkli taş işçiliği, Anadolu Selçuklu mimarisinin en belirgin özelliklerinden biridir. Bu çalışmada, kemerlerdeki renkli taş uygulamaları estetik, yapısal ve üslup bağlamında ele alınmıştır. Geçmeli kemerlerde renkli taş kullanımının yalnızca dekoratif değil, aynı zamanda yapısal bütünlüğü destekleyici bir işlev üstlendiği tespit edilmiştir. Literatür taraması ve yayın analizi, çalışmanın temel yöntemini oluşturmuş; elde edilen veriler doğrultusunda kemerler tasnif edilip tipolojik olarak sınıflandırılmıştır. Bu çalışma, mevcut literatürde yer almayan yeni tanımlamalar ve sınıflandırma önerileri sunarak, özellikle kemerlerin işçilik teknikleri, geometrik düzenlemeleri ve bölgesel üsluplar arasındaki farklılıkların detaylı analizini içermektedir. Böylece, önceki çalışmalarda yeterince ele alınmamış olan Anadolu Selçuklu Dönemi geçmeli kemerlerinin yapısal ve estetik özgünlükleri kapsamlı bir biçimde ortaya konmuş; literatürdeki bu eksiklik giderilmiştir. Çalışma, Anadolu Selçuklu Dönemi’ne ait giriş kemerlerinin dönemsel gelişimini ortaya koymanın yanı sıra, ilk kez çözümlenen kemerleri kapsamına dahil etmektedir. Ayrıca, daha önce yapılmış sınıflandırmalarla karşılaştırmalı değerlendirmeler yaparak, kemerlerin işçilik teknikleri ve üslup farklılıkları üzerine yeni tanımlamalar sunmaktadır. Ayrıca, renkli taş işçiliğinin mimarideki rolünü ve bu uygulamaların dönemin sanat anlayışına yansımalarını göstermesi açısından dikkat çekicidir. Sonuç olarak, çalışma, Anadolu Selçuklu medreselerinin mimari kimliğini daha iyi anlamaya ve bu yapıların sanat tarihi içindeki yerini değerlendirmeye yönelik anlamlı bir adım niteliğindedir. (shrink)

Bu çalışmada, Türkiye’de 1963 ile 2012 yılları arasında din psikolojisi alanında yapılan ve hala devam eden yüksek lisans ve doktora tezlerine ilişkin analizler yer almaktadır. Bunun yanında din psikolojisinin Türkiye’de akademide yer alışına dair kısa bir tarihçe vardır. Bu çalışmanın amacı, din psikolojisi doktora tezlerine ilişkin bir bibliyografya oluşturarak, araştırmacılara ve lisansüstü öğrencilerine bir katalog sunmaktır. Ayrıca, tezlere ait verilerin analizleriyle, yapılacak yeni çalışmalara yol göstermek amaçlanmıştır. Yöntem olarak literatür taraması yapılmış, farklı kurumların katalogları taranmış ve alandaki akademisyenlerle görüşülmüştür. Elde (...) edilen bilgiler doğrultusunda tezler, yüksek lisans ve doktora tezleri olarak tasnif edilmiş ve yazar referans alınarak alfabetik sıraya göre dizilmiştir. Tez başlıklarının içerdikleri konular tespit edilmiş ve bu veriler analiz edilmiştir. (shrink)

İçinde bulunduğumuz çağda dijitalleşmenin olumlu ve olumsuz yönleri ile hayatı tümüyle kuşatmış olması hemen herkesin tecrübe ettiği bir gerçektir. Bu gerçek, dijitalleşme konusunu birçok alan açısından olduğu gibi din, özelde de din eğitimi ve din hizmetleri alanında da ele almayı gerekli kılmaktadır. Bu düşünceden hareketle bu çalışmada dijital çağda din hizmetlerinin dijital platformlara taşınması fikrinin ve bu konuda neler yapılabileceği sorusunun farklı bir ülke örneği üzerinden incelenmesi amaçlanmıştır. Çeşitli ülkeler arasında Almanya, din hizmetlerinde dijitalleşme konusunda incelenmeye değer bir örnek olarak (...) görünmektedir. Nitekim Almanya’nın, dijitalleşme alanındaki gelişmeleri, bununla ilişkili toplumsal değişimleri ve dijitalleşmenin günümüz insan hayatında teşkil ettiği yeri yakından takip ettiği ve hizmetlerinin önemli bir kısmını dijital platformlara taşımış olduğu görülmektedir. Bu doğrultuda bu çalışmada konu, Almanya Protestan Kilisesi örneklemi üzerinden incelenmiştir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada doküman incelemesi yolu tercih edilmiştir. Kilise’nin resmi internet sayfasındaki ve sayfada referans verdiği bağlantı adreslerindeki içerikler doküman olarak alınmış ve elde edilen veriler betimsel yolla analiz edilmiştir. Çalışmada Almanya Protestan Kilisesi’nin dijital din hizmetlerinde yeni medyanın birçok aracını kullanmakta olduğu tespit edilmiş olup bunlar; web siteleri, sosyal medya platformları, dijital iletişim platformları, YouTube kanalları, akıllı telefon uygulamaları, podcastler, sesli kitaplar ve sanal gezi şeklinde sekiz başlıkta tasnif edilmiştir. Kilise’nin bu platformlarda 12 çeşit din hizmeti sunduğu tespit edilmiş olup bunlar da yoğunluklarına göre şu kategorilerde sunulmuştur: Dua hizmetleri (11), İncil okumaları/İncilden kesitler (8), dini/sosyal/kültürel/aktüel içerikler (7), kültür, sanat ve müzik (7), sohbet/söyleşi (7), manevi danışmanlık/rehberlik (4), ibadetlere/ayinlere katılım (3), vaazlar (3), inanç temalı yazılı dini iletiler (1), online kilise kütüphanesi (1), sanal gezi (1), papazlara erişmek/dini-manevi sorular yöneltmek (1). Kilisenin yürüttüğü dijital din hizmetlerinde özellikle genç kuşağı yeni bir dil ile, kullandıkları araçlar ve sosyalleştikleri dijital alanlarla kazanma çabası; sıkça yer verilen dua hizmetleri ile kendi dünyasında yalnızlık ve bunalım yaşayan insanları psikolojik ve manevi açıdan destekleme çabası; insanların dinden, kutsal metinden güç almasının ve maneviyatının yükseltilmesinin sağlanması en dikkat çekici yönleridir. Kilisenin geleneksel din hizmetlerinin yanı sıra kültür, sanat ve müzik, sohbet/söyleşi, sosyal/kültürel/aktüel içerikler kategorilerindeki hizmetleri ile toplumun birçok kesimine geniş bir konu çeşitliliği ile hitap ettiği görülmüştür. Bu tür program formatlarında çoğunlukla günlük hayattan seçilen konular üzerinden bir çeşit örtük müfredatla dine de temas edilmesi, dinin esasında hayatın tümünü kuşattığını göstermesi bakımından dikkat çekici bir başka boyuttur. Çalışmanın sonunda konu, ülkemiz açısından Diyanet İşleri Başkanlığı’nın hizmetlerine dönük olarak değerlendirilerek birtakım önerilerde bulunulmuştur. (shrink)

İslam düşünce tarihinin erken dönemlerine kadar uzanan selef olgusunun aksine Selefîlik, son birkaç asırda varlığını hissettiren bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. İslam’ın selef nesline dayalı bir biçimde anlaşılması ve yaşanması ülküsünü güden Selefîlik, ortaya çıkışının ardından araştırma ve tartışmalara konu edinilerek birbirinden farklı anlama ve yorumlama çabalarına maruz bırakılmıştır. Bu doğrultuda Selefîliğin selef olgusuyla yani sahâbe, tâbiîn ve tebe-i tâbiîn ile ilişkisi; ehl-i hadis, Hanbelîlik, Ehl-i Sünnet, Vehhâbîlik, ıslahat hareketleri, radikal akımlar hatta Haricîlikle benzer ve farklı yönleri analiz edilmiştir. Ayrıca (...) Selefîliğin Ahmed b. Hanbel, İbn Teymiyye ve Muhammed b. Abdilvehhâb ile bağlantısı; tarihlendirilmesi, tanımlanması ve tasnif edilmesi, bu anlama ve yorumlama çabalarının mihverini oluşturmuştur. Her ne şekilde olursa olsun Selefîlik, özellikle içerisinde bulunduğumuz asırda araştırmacıların dikkatini çekmiş ve son dönemlerde ortaya çıkan dinî-siyasî akımlardan belirgin bir şekilde ayrılacak düzeyde yoğun analizlere tabi tutulmuştur. Ülkemize ek olarak dünyanın büyük bir kısmında Selefîlikle ilgili yayın faaliyetlerinin artarak devam ediyor olması, bu durumun en önemli göstergesidir. Böylece Suûd yarımadasında ortaya çıkarak başta İslam ülkeleri olmak üzere dünyanın büyük bir kısmında yayılım gösteren Selefîlik, her bölgede aynı etki düzeyine sahip olmasa da ilgi açısından başta Türkiye olmak üzere birçok ülkenin dikkatini çekmiştir. Bu durumun neticesinde Selefîlik, son yılların önemli tartışma konularından biri konumunda bulunmakta ve oldukça farklı mecralarda araştırma konusu olarak varlığını sürdürmektedir. Çoğunlukla makale veya tebliğ konusu şeklinde ele alınan Selefîlik, tez ve kitap çalışmalarında da kendisine yer bulmaktadır. Son yılların yazın faaliyetine bakıldığında Selefîlik konusunu ele alan sempozyumların ve özel sayıların da yayımlandığı görülür. Diğer yayın türlerine nazaran Selefîlik konusunu ele alan özel sayıların konuyu daha derli toplu ve konsantre bir şekilde etüt ettiği belirtilmelidir. Özel sayılar, Selefîlik olgusunun belirli ve daha dar bir alanda ayrıca mukayeseli bir biçimde ele alınmasını sağlamaktadır. Bize bu imkânı sağlayan yayınlardan biri de İstanbul Müftülüğü’nün hakemli resmî yayın organı olan Din ve Hayat Dergisinin Selefîlik özel sayısıdır. Derginin 2023 yılının Temmuz ayında yayımlanan 47. sayısı, Selefîlik konusuna hasredilmiştir. Bu sayıda farklı uzmanlık alanlarına sahip 19 akademisyen tarafından Selefîlikle ilgili muhtelif konuları içeren makaleler kaleme alınmıştır. Özel sayı olması nedeniyle kendine özgü hususiyetleri barındıran bu yayın faaliyeti, Selefîlik olgusunun farklı yönleriyle analizi açısından önem taşımaktadır. Bu nedenle makalemizde Din ve Hayat Dergisi Selefîlik özel sayısında yer alan makaleler, inceleme konusu yapılmıştır. Böylece bu özel sayı üzerinden Türk ilahiyat akademyasının Selefîlik birikim ve anlayışının günümüzde geldiği nokta, imkânlar dâhilinde ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu amaçla makalemizde Selefîlik olgusunun ilgili metinler üzerinden etraflı ve karşılaştırmalı analizine odaklanılmıştır. İlgili analiz faaliyetinin gerçekçi sonuçlara ulaşması adına Selefîlik araştırmalarının en sorunlu yönleri olan tanımlama, tarihlendirme, ilişkilendirme ve konumlandırma gibi hususlar ön planda tutulmuştur. Böylece hem Selefîlik araştırmalarının önümüze çıkardığı sorun alanlarına dikkat çekilmiş hem de bu sorunlara dönük bazı çözüm önerilerinde bulunulmuştur. Tüm bu girişimlerin oldukça yakın bir zamanda kaleme alınan metinler üzerinden gerçekleştirilmiş olması ayrıca önemlidir. Nitel araştırma yaklaşımına dayalı olarak yürüttüğümüz çalışmamızda doküman analizi yöntemi benimsenmiştir. Söz konusu doküman analizi, metinler üzerinde derinleşme ve mukayeseli kaynak kritiği şeklindeki usûl ilkeleriyle somutlaştırılmıştır. İlgili metinlerin kapsamlı ve mukayeseli analizi neticesinde Selefîlikle ilgili araştırmalarda görülen bazı sorunların günümüzde devam ettiği ve bu sorunların tanımlama, tarihlendirme ve ilişkilendirme gibi hususlar etrafında şekillendiği tespit edilmiştir. (shrink)

Bu makale, müfredi ile müsennâsı farklı olan kelimelerden olan telkîbî müsennânın alfabetik-genel sözlüklerde bir madde olma problemini el-Mu’cemu’l-vasît örneği üzerinden incelemektedir. Lugavî müsennâ olarak adlandırılan müfredi ile müsennâsı farklı olan isimler, müstakil eserler yoluyla derlenmiş ve tasnife tabi tutulmuştur. Telkîbî Müsennâ bu sınıflardan biri olup müfredi dışındaki iki ayrı ismi birlikte ifade eden isimlere karşılık gelmektedir. Bu tür müsennâların manalarına müfretlerinden ulaşılamayacağı için birer sözlük maddesi olması doğal bir beklentidir. Bu araştırmada söz konusu beklentinin genel sözlüklerde karşılanıp karşılanmadığı el-Muʽcemu’l-vasît örneğinde (...) araştırılmaktadır. Araştırma, gramatik-lugavî müsennâ ayrımı, telkîbî müsennânın literatürdeki yeri ve telkîbî müsennânın belirleyici özelliklerinden oluşan teorik çerçevenin ardından el-Muʽcemu’l-vasît’teki verilerin nicel olarak değerlendirilmesi şeklinde uygulanmıştır. İki adımdan oluşan veri toplama işleminin ilk adımında derlemelerdeki kelimeler bir araya getirilerek bir dağarcık oluşturulmuş ve kelimeler anlam ilgisi bakımından sınıflandırılarak listelenmiştir. İkinci adımda ise oluşturulan dağarcıktaki kelimelerin el-Muʽcemu’l-vasît maddelerindeki varlığı araştırılmıştır. Araştırma sonunda telkîbî müsennâların el-Muʽcemu’l-vasît maddelerindeki varlığının oldukça düşük olduğu ortaya çıkmıştır. (shrink)

Bilişsel Psikoloji başlığıyla bu yazıda değerlendirmeye konu olan eser, alanın önde gelen isimlerinden biri olan John Best tarafından kaleme alınmıştır. Bilişsel psikoloji, ikinci dünya savaşından sonra bilgisayar teknolojisi ve bilgi işlem teorileri alanında yaşanan gelişmelere paralel olarak gelişmiş bir alandır. Bu alanın temel hedefi, zihinsel süreçleri, davranışların altta yatan nedenlerinden yola çıkarak incelemektir. Değerlendirmeye konu olan eser, bu bağlamda, bilişsel psikoloji ile akademik düzeyde ilgilenenlere yönelik alternatif bir kaynak sunmak üzere telif edilmiştir. Değerlendirmemizde eserin konu ve amacı, dil ve üslubu, (...) yöntem ve içeriği gibi alt başlıklar üzerinden sistematik bir inceleme yapılacaktır. Eserde müellifin takip ettiği tasnif, üslup ve yöntem dikkate alındığında söz konusu eserin özellikle ders kitabı olarak öğrencilere ve bilişsel psikoloji ile akademik düzeyde ilgilenen kişilere hitap ettiği anlaşılmaktadır. (shrink)

Güfte mecmûaları, Türk Mûsikîsi tarihinin en önemli kaynaklarındandır. Güfte mecmûaları eserlerin sadece güfteleri hakkında değil, o eserlerin formları, usûlleri, makam ve bestekârları hakkında da bilgi verdiği gibi, Türk mûsikîsi târihi ve kültürü yönüyle derlendikleri ve yazıldıkları dönemin de bir bakıma aynası olma görevini yapar.‎ Bu mecmûalar genel anlamda güfte mecmuaları şeklinde isimlendirilmiş olsa da ihtiva ettiği konuları itibariyle dînî ve dindışı şeklinde ayrıma da tabi tutulmuştur. Zamanla yapılan incelemeler neticesinde ise şiir mecmûası, şarkı mecmûası, ilâhî mecmûası vb. başlıklarla tasnif (...) edilmiştir. Güfte mecmûalarının türlerinden biri olan ilâhî mecmûaları da tertib edildiği dönemdeki tekkelerin mûsikî târihi, edebiyat, sanat ve kültür târihi açısından önemli bilgiler verdiği gibi tekkelerin mûsikîsi ile alakalı eserlerin günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Bu çalışmamızda İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesinde TY 4116 no’da kayıtlı Tekirdağlı eş-Şeyh el-Hâc Hâfız Mehmed Rifʿat’ın “Ebhe’n-neğamât fî terennümâti’l-ilâhiyyât” ‎isimli güfte mecmuasında bulunan ilâhî formundaki eserlerin makâm, usul, bestekâr, güftekâr, nota durumu, eserlerde geçen tarikat isimleri ve güftelerin farklı besteleri yönüyle analizleri yapılmıştır. (shrink)

Hüseyin Atay’ın akademik çabasının merkezinde, insanı, içine doğduğu geleneğin tahakkümüne karşı akıl ve Kur’an’a dayanarak özgürleştirme ve özgünleştirme amacı bulunmaktadır. Onun temel motivasyonunu, Müslümanların içinde bulunduğu mevcut durumdan rahatsız olması ve bu duruma bir çözüm üretme amacı oluşturmaktadır. O, bu çabasıyla mevcut Müslüman düşünce geleneğinin hak ve hakikat zeminine dayanıp dayanmadığını tahkik ve tespit etmeyi hedeflemektedir. Söz konusu tahkik sürecinin metodolojisini din ile kültür ayrımı oluşturmaktadır. Bu bağlamda Atay’ın halkın, ulemanın ve Kur’an’ın dini şeklinde yaptığı tasnif, geleneksel din anlayışları (...) içerisinde meşrulaşan yanlışların tespiti ve ayıklanmasına imkân sağlayacak niteliktedir. Ona göre Kur’an, akla, ilme, fıtrata, yaşamın farklı boyutlarında insanın karşılaşabileceği problemlere çözüm sunan bir din getirmektedir. Bu yapısıyla Kur’an, insanlara akıl ve fıtrat temelinde iradi davranışlarını şekillendirmesi için doğru-yanlış, maruf-münker, sevap-günah kavramları ile belirlenmiş bir ahlak önerisinde bulunmaktadır. Akıl ile din arasında tam bir mutabakat olduğunu kabul eden Atay’ın din anlayışının sacayağını bilgi, iman ve ahlak oluşturmaktadır. Ona göre İslam’ın getirdiği tüm iyilikler ve güzellikler din, dil, renk, etnik köken, coğrafya farkı gözetmeksizin herkesi kuşatacak şekilde adalet ve hakkaniyete, hukuk ve ilkeye göre davranmayı gerektirmektedir. Kur’an’ın amacının, insan ve onun mutluluğu olduğunu belirten Atay, insanın kendini gerçekleştirmesi ve mutluluğu elde etmesinin iki boyutu olduğunu belirtmektedir. Bu boyutlardan ilki, birey olarak insanın yetkinleşmesi; ikincisi ise toplum içinde hem cinsleri ile olan ilişkisinde adalet temelinde kendi varlığını gerçekleştirebilmesidir. Atay, birey olarak insanın yetkinleşmesini, kendi varlığını borçlu olduğu yaratıcıyı bilmesi, tanıması, O’nun dışında hiçbir varlık önünde eğilmemesi ve kendisini özgür kılan Allah’ın verdiği onuru korumasına bağlamaktadır. Toplumsal boyutta insanın yetkinleşmesinin ise yaşamsal fonksiyonlarını gerçekleştirmek ve ihtiyaçlarını gidermek amacıyla insanın hem cinsleriyle ve doğayla kurduğu ilişkide adalet ilkesine uygun davranmasıyla mümkün olacağını belirtmektedir. Bu çalışma Hüseyin Atay’ın, Kur’anî ilkelerden hareketle “İslam” kelimesi üzerine bina ettiği ahlak anlayışını irdelemeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede, Atay’ın bireysel ve toplumsal boyutuyla ahlaki özne olan insanın yapıp etmelerine yön veren, ahlakın kesişim noktasını oluşturan bilgi ve iman arasındaki ilişkiye dair görüşleri, Kur’an’da insan doğasına uygun bir formda sunulan ahlakî kök değerler çerçevesinde ele alınmıştır. (shrink)

İslam literatüründe gerek akademik merakın bir sonucu olarak gerekse de belli bir fikrî ve mezhebî kimlik açısından tenkît gayesi ile İslam toplumu içerisinde ortaya çıkan itikâdî fırkaları ve görüşleri biraraya getirme ve belli şekilde tasnif etme faaliyeti erken dönemlerden itibaren Müslüman âlimlerin ilgi duyduğu uğraşlardan biri olmuştur. Özellikle İslam ümmetinin 73 fırkaya bölüneceğini ifade eden hadisin referans alınmasıyla bu tasnifler daha sistematik ve şematik bir şekle bürünmüştür. Fırka tasnifleri gerek kullandıkları fırak malzemesi, gerekse de fırkaları tasnif ederken takip (...) ettikleri metot ve usul bakımından birbirinden çoğu zaman farklılaşan girişimlerdir. Bu da aralarındaki kaynaklık ilişkisi, benzerlikler ve farklılıklardan hareketle belli geleneklerin varlığına dair tespit ve öneriler yapılmasını mümkün kılmaktadır. Hususen İslam’ın ilk yedi asrında vücuda getirilen ve farklı türde eserler içerisinde karşımıza çıkan fırka tasniflerini inceleyen bu çalışma fırkaları tasnif etme faaliyetinin mahiyetini ve tarihsel gelişim çizgisini tespit etmeye çalışmakta, tasnifleri takip edilen metot, kapsam, üslup ve biçim bakımından kendi içinde kategorize ederek fırka tasniflerine dair bütüncül bir tasvir ortaya koymaya çalışmaktadır. Ayrıca ulaşabildiği fırka tasniflerini metodu, biçimi, muhtevası gibi yönlerden analiz ederek ve aralarında mukayeseler yaparak fırka tasnif gelenekleri önermektedir. __. (shrink)

Sosyal hayatta insanların mutluluk ve üzüntülerini paylaştıkları çeşitli yollar bulunmaktadır. Mutluluğun paylaşıldığı yollardan biri de tebriklerdir. Bir başarı elde eden ya da sevinç kaynağı başka bir durum yaşayan kişilere yönelik sözlü ya da yazılı olarak tebrikler sunmak birçok kültürde yaygın bir vakıadır. Arap kültüründe de sevinç kaynağı olan durumlarda tebrikleşmeler sürekli olarak yapılmıştır. Özellikle birey ya da devlet hayatında önemli olan fetih, yeni bir göreve başlama, evlilik, doğum, hac vs. konularında tebriklerin yapıldığı ve edebi nitelikleri sayesinde bu tebriklerin edebiyat kitaplarında (...) yer edindikleri görülmektedir. Bu çalışmada klasik Arap edebiyatı kaynakları taranarak yazılan tebrikler tespit edilmeye çalışılmış ve incelenmiştir. Tebrikler konularına göre tasnif edilmiş, her bir konuda yazılan tebriklerden birer, ikişer örnek verilerek Arap edebiyatında yazılan tebriklerin ana hatları çizilmeye çalışılmıştır. (shrink)

Bu makale, Ebu’l-Muʿîn en-Nesefî’nin peygamberliğin aklî olarak gerekçelendirilmesine yönelik ortaya koyduğu rasyonel argümanlarını ele almaktadır. Makale, tartışmaya en-Nesefî’nin peygamberlik kavramından ne anladığını ele alarak başlar ve onun tarafından kavramın lügavî, felsefî ve kelâmî anlamlarına dair sunulan görüşler tasnif edilir. Ardından, en-Nesefî’de nübüvvetin, aklî açıdan mümkün ve Allah’ın hikmeti açısından vâcib olmak üzere, iki farklı kategorik açıdan ele alınışı işlenir. En-Nesefî nübüvvetin hem aklen mümkün oluşuna hem de onun Allah’ın hikmeti gereği gerekli oluşuna dair birçok argüman sunar. İnsan aklının bilgiye (...) ulaşma kapasitesinin sınırlı oluşu, dini bilginin açık ve sarih bir şekilde ortaya konulmasının gerekliliği ve yine gelecek nesiller için bu bilginin korunmasına ve depolanmasına duyulan ihtiyaç peygamberlik müessesesinin makul, mümkün ve gerekli oluşuna dair çok değerli iç görüler sunar. En-Nesefî’ye göre “yıldızların ilmi veya bilgisi” ve tıp bilimine dair insanlığın sahip olduğu malumat, yine insanların yaşamlarını devam ettirebilmeleri için gerekli olan kimi sanat ve zanaatkarlığa dair önemli bilgilerin öğrenilip bu güne aktarılmış olması peygamberlik müessesesinin tarihte gerçekleşmiş bir vakıa olduğunu gösteren aklî çıkarımlardandır. Dahası en-Nesefî’ye göre insanlar arasındaki ilk dil de bir peygamber tarafından öğretilmiş ve diğer diller bu ilk dilden türemiştir. Makalenin ikinci kısmı, en-Nesefî’nin nübüvvet iddiasında bulunan birinin iddiasının geçerli olup olmadığına dair sunduğu kriterler ya da kıstaslar üzerine yoğunlaşır. En-Nesefî peygamberlik iddiasında bulunan birisinin iddiasını temellendirmesinin en etkili yolunu mucize olarak görür. Ardından mucizenin tanımına ve onun kelâmî ve felsefî gelenekler içerisinde nasıl anlaşıldığına dair bazı açıklamalar yapar ve mucizenin sıhhatine dair şartları tartışır. Örneğin mucizeler, becerilerini mükemmelleştirmek için yıllarını harcamış sihirbazlar tarafından gerçekleştirilen illüzyonlardan veya sihir numaralarından ayrılır. Bu kişiler, el çabukluğu kullanarak olağanüstü görünen numaralar sergileyebilirler çünkü onlar göz yanılması sayesinde izleyicileri aldatmaya yönelik zengin bir deneyim ve uzmanlığa sahiptirler. Bununla birlikte, daha yakından incelenip derinlemesine düşünüldüğünde, illüzyon numaralarının ardındaki nedenler keşfedildikçe, hilelerinin gizemi ve gücü yavaş yavaş azalır. Fakat, mucizeler araştırıldıkça ve üzerine düşünüldükçe giderek daha kesin ve güçlü hale gelirler. Sonuç olarak en-Nesefî’ye göre sadece entelektüel bir Tanrı anlayışı ya da inancı kişiyi din tarafından müjdelenen mutluluğa ulaştırmak için yeterli değildir. Kişinin dünya üzerindeki varlığını tatmin edici bir anlama (hikmet) bağlayabilmesinin, yine hem bu dünyaya hem de öbür dünyaya dair menfaatlerinin farkında olup onları elde etmeyi öğrenmesinin yegâne yolu peygamberlik müessesesidir. Özetle, bu makale, en-Nesefî’de nübüvvet kavramının kapsamlı bir analizini ortaya koyarak ve onun nübüvveti destekleyen rasyonel argümanlarını tartışarak, İslam düşüncesinde nübüvvet kavramının ve nübüvvete getirilen aklî savunuların daha derin bir şekilde anlaşılmasına katkıda bulunmayı ve yapılacak olan muhtemel modern aklî savunuların hangi hususlara odaklanması ya da mecralara yönelmesi gerektiğinin ipuçlarını ortaya koymayı hedeflemektedir. (shrink)

Milletler kültürel, ekonomik, siyasi ve askeri alanlarda birbirleri ile ilişki içerisindedir. Milletlerin dillerinin bu ilişkiden bağımsız olması ve etkiye kapalı olması düşünülemez. Diller arası etkileşim, kelime ve söz alışverişi dilin doğal yapısının bir gereğidir. Dolayısıyla diller birbirleriyle kelime alışverişi içinde olmuşlardır. Türkçe de tarih boyunca diğer dillerden kelime almış, onlara kelime vermiştir. Türkçenin kelime alışverişi yaptığı dillerin başında Arapça gelmektedir. Bu çalışmada Karaman ve Konya yöresi ağızlarında kullanılan ve Arapça ile irtibatlı olduğu düşünülen bazı kelimeler üzerinde durulmuştur. Kelimelerin seçilmesi ve (...) derlenmesi sürecinde öncelikle literatür taraması yapılmış ve söz konusu yörelerin ağızları üzerinde yapılan çalışmaların sözlük kısımları detaylıca irdelenmiştir. Literatür taramasıyla derlenen kelimeler bazen yapılandırılmış görüşme bazen de yarı yapılandırılmış görüşme yöntemiyle ilk ağızlardan teyit edilmiştir. Bu sayede kelimelerin kullanımları ile ilgili örnek cümleler kayda geçirilmiş ve kullanıldıkları yörelere işaret edilmiştir. Derleme sürecinde tespit edilen kelimeler tür bakımından isim, fiil, sıfat, zarf ve zamir şeklinde tasnif edilmiştir. Tamamının makalenin hacmini aşacağı görüldüğünden bunların ayrı çalışmalarda ele alınması gerekmiştir. Bu bakımdan bu çalışmada Karaman ve Konya yöresi ağızlarında kullanılan ve Arapça kökenli olduğu düşünülen sıfat, zarf ve zamir türündeki kelimeler ele alınmış, isim ve fiillerin başka çalışmalarda irdelenmesi planlanmıştır. Kelimeler başta Derleme Sözlüğü’nde (Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü) yer alan bilgilerle karşılaştırılmış, kimi kelimelerin Derleme Sözlüğü’nde yer almadığı görülmüş ve bu kelimelerin sözlüğe eklenmesi teklif edilmiştir. Çalışmada Derleme Sözlüğü’nde bulunan 22, Derleme Sözlüğü’nde bulunmayan 15 kelime olmak üzere toplamda 37 kelime ele alınmıştır. (shrink)

Muhyiddîn el-Kâfiyecî (öl. 879/1474), on beşinci yüzyıl Saruhanoğulları, Osmanlı ve Memlüklü alimlerindendir. Yüzden çok eser yazmıştır. Makale Kâfiyeci’nin hayatı ve eserlerini araştırır. Yazdığı eserler, onun, Arap dili, Arap grameri, belagat, tarih metodolojisi, hadis ve usulü, tefsir ve usulü, fıkıh ve usulü, kelâm, tasavvuf, dil felsefesi, semantik, metafizik meseleler, geometri, optik ve astronomi gibi konularda uzmanlaştığını göstermektedir. Kâfiyeci en önemli eserlerini Arap dili ve mantık sahalarında yazmıştır. Eserleri içerisinde yaptığı linguistik çözümlemeler, onun yetkin bir dil alimi olduğunu göstermektedir. Kâfiyeci eserlerini yazarken (...) linguistik, mantıki, ilmi ve felsefi bir yöntem kullanmıştır. Araştırmada, Kâfiyeci’nin, hayatı boyunca en az yüz on iki eser yazdığı tespit edilmiştir. Bu eserlerden, doksan altısının adı belirlenmiştir. Kâfiyeci’nin eserleri konularına göre şöylece tasnif edilebilir: Arap Dili ve Dil Felsefesi: Şerḥu’1-i‘râb ‘an Ḳavâ‘idi’l-i‘râb, el-Unmûzec fî baḥsi’l-isti‘âre, Şerḥu’l-isti‘âre, Risâle fî Kâne Zeydun Ḳâimen, Risâle fî Zeydun Ḳâimun, Risâle fi’l-mebâḥisi’l-mute‘alliḳa bi Emmâ, Nuzhetu’l-mu‘rib fi’l-Meşrıḳ ve’l-Maġrib, Nuzhetu’l-aṣhâb fî mes’eleti’l-kuhl, Remzu’l-esrâr, en-Niseb li ehli’l-edeb, el-İşrâḳ fî meratibi’ṭ-ṭıbâk, Ḥâşiye ‘ale’l-Muṭavvel, Risâle fî “men” eş-şartiyye. Mantık: et-Terġîb fî keşfi rumûzi’t-Tehẕîb. Tarih Metodolojisi: el-Muḫtaṣaru’l-mufîd fî ‘ilmi’t-târîḫ, en-Naṣru’l-ḳâhir ve’l-fetḥu’ẓ-ẓâhir. Akâid ve Kelâm: Envâru’ṣ-Ṣa ‘âde, Şerḥu’l-‘Aḳâidi’l-‘Aḍuḍiyye, Hâşiye ‘alâ Şerḥi’l-‘Aḳâidi’l-‘Aḍuḍiyye, Şerḥu’l-Mevâḳıf, Telḫîsu Şerḥi’l-Mevâḳıf, el-Hidâye li beyâni’l-ḫalḳ ve’t-tekvîn, Risâle fî beyâni’l-mu‘cizât, Nehru’l-hayât fî ma‘rifeti’ṣ-ṣıfât, ‘İlmu’l-kumûn ve’l-burûz, Risâle fî Kavlihi Teâlâ “Lâ ye’menu mekr Allâhi ille’l-kavmu’l-hâsirûn” [A‘râf, 7/99]. Kur’ân, Kırâat ve Tefsir Bilimleri: Şerḥu’l-İsti‘âẕe ve’l-Besmele, Ḥâşiye ‘ale’l-Keşşâf, Şerḥ fî muḥâkemât beyne’l-mutekellimîn ‘ale’l-Keşşâf, Ḥâşiye ‘alâ Tefsîri’l-Beyḍâvî, eẓ-Ẓafer ve’l-ḫalâṣ, et-Teysîr fî ḳavâ‘idi ‘ilmi’t-tefsîr, Risâle fî ‘ilmi’t-tefsîr ve vucûhi’l-ḳırâat, Keşfu’n-niḳâb li’l-aṣḥâb ve’l-aḥıbbe fî ‘icâzi’l-Ḳur’ân, et-Temhîd fî şerḥi’t-taḥmîd, Ḳarâru’l-vecd fi şerḥi’l-ḥamd, el-İlmâ‘ bi ifâdeti Lev li’l-imtinâ‘ fî ḳavlihi Te‘âlâ “Lev kâne fîhimâ âlihetun illallâh le fesedetâ” [Enbiyâ, 21/22], Cevâb ‘an suâl fî ḳavlihi Te‘âlâ “Ve’n-Necmi iẕâ hevâ” [Necm, 62/1], Nuzhetu’l-iḫvân fî tefsi¬ri ḳavlihi Te‘âlâ “Yâ Lûṭu İnnâ Rusülü Rabbike” [Hûd, 11/81], Neylu’l-merâm fi tefsîri ḳavlihi Te‘âlâ “Ve Mâ Rabbuke bi Ẓallâm” [Fussilet, 41/46], el-Bişâra fî ḳavlihi Te‘âlâ “Fe’tû bi sûratin min mislih” [Bakara, 2/23], Nuzhetu’l-aṣḥâb, el-Ġurratu’l-vâḍıḥa fî tefsîri’l-Fâtiḥa, Zeḫîratu’l-ḳaṣr fî tefsiri Sûrati’l-‘Aṣr. Hadis Bilimleri: Muḫtaṣar fî ‘ulûmi’l-ḥadîs, Menbe‘u’d-durer fî ‘ilmi’l-eser, Ḫulâṣatu’l-‘aḳvâl fî ḥadîsi “İnneme’l-a‘mâlu bi’n-niyyât”. Fıkıh, Usûl ve Fetva: Risale fî mesʹeleti’l-istisnâʹ, Ḥâşiye ‘ala şerḥi’l-Hidâye, Vecîzu’n-niẓâm fî ıẓhâri mevâridi’l-aḥkâm, el-Feraḥ ve’s-surûr fî beyâni’l-meẕâhîbi’l-erba‘ati fi’l-‘uṣûr, Neşâtu’ṣ-ṣudûr fî şerḥi Kitâbi’l-Feraḥ ve’s-surûr, et-Taḥrîr lima zukira fi’d-Dureri’l-manẓûm, Muhâveratu’l-fıḳhiyye, Risâle fi’stiḳbâli’l-Ḳıble, Telḫîṣu’l-Câmi‘i’l-kebîr ve’l-Mecma‘, Kitâbu’t-Teẕkira/Risâle fi’l-vaḳf, Ravḍatu’ẓ-ẓahira en-nâfi‘a fî’d-Dünya ve’l-Âḫira, Kitâbu’l-muḫtasar fî ‘ilmi’l-istibdâl, er-Remz fî ‘ilmi'l-istibdâl, el-Kâfî fî beyâni’ṣ-ṣaffi’ṭ-ṭavîli’l-mustaḳîm, Risâle fî ṭabaḳâti’l-butûn li beyâni’l-vaḳf ‘alâ evlâdi’l-evlâd, el-İḥkâm fî ma‘rifeti’l-Eymân ve’l-aḥkâm, Ferâid baḥri’l-fevâiḍ. Siyasetname, Adap ve Ahlak: Niẓâmu ḳalâidi’l-‘ıḳyân, Seyfu’l-kuḍât ‘ale’l-buġât, Seyfu’l-mulûk ve’l-ḥukkâm el-murşid lehum ilâ sebîli’1-Haḳḳ ve’1-aḥkâm, Seyfu’l-ḥaḳḳ ve’n-nuṣra ‘alâ riḳâbı ehli’l-baġy ve’l-fitne, ed-Durratu’l-‘âliyetu’l-ġâliye. Metafizik, Tasavvuf ve Felsefe: el-Kâfî eş-şâfî, Kitâbu’r-ravḥ fî ‘ilmi’r-rûḥ, Kitabu’r-raḥme fî beyânı aḥvâli ‘alemi’l-berzâḫ, en-Nuzhe fî ravḍati’r-rûḥ ve’n-nefs, Neşâtu’l-bişâra bi’l-işâra fî kıbleti’l-ervâh, Ḳıbletu’l-ervâḥ fi’t-taṣavvuf, Nuzhetu’l-ervâḥ ve ġıbṭatu’l-eşbâḥ fi’t-taṣavvuf, Menâzilu’l-ervâḥ fi’t-taṣavvuf, ‘Ikdu’l-ferâid min baḥri’l-fevâiḍ fî şerḥi Esmâillâhi’l-husnâ, el-Unsu’1-enîs fî ma‘rifeti şeʹni’n-nefsi’n-nefîs. Siyer, İrşat ve Fazâil: Zeynu’l-feraḥ bi mîlâdi’n-Nebî (s.a.v.), Muḫtasar fî ‘ilmi’l-irşâd, Risâle fi’l-maḥabbe, Ḳalâidu’l-‘ıḳyân fî baḥri faḍâili Raceb ve Şa‘bân: Fen Bilimleri: Ḥallu’l-işkâl fî mebâhisi’l-eşkâl fi’l-hendese, Şerḥu’l-caġmînî fi’l-heyʹe, er-Remz fî ‘ilmi’l-uṣturlâb. Diğer Eserleri: Remzu’l-ḫıṭâb bi raşḥi’l-‘ıyâb, Benâtu’l-efkâr fî şeʹni’l-‘i‘tibâr, Keşfu’l-vucûhi’l-ḥasene’l-mestûra bi’n-niḳâb li faḍlillâhi’l-Cevâdi’l-Vehhâb, el-Keşf ‘an şerafi Ehli’l-Beyti’l-kirâm li efḍali’r-rusuli ve’l-enâm, ‘Iḳdu’l-ferâid min taḥrîri’l-fevâid, Risâle mustaḳılle bi ‘ilmi’n-nefs ve vucûhi’l-ḳırâa, Cevâbu’l-enẓâr, Ḥusnu’l-ḫıtâm li’l-merâmi min haẕa’l-kelâm, Ḫıtâmu’l-misk. (shrink)

Annemarie Schimmel, dünya dinleri, felsefe, biyografi, edebiyat gibi ko-nularda kaleme aldığı eserlerle Doğu’da ve Batı’da isminden söz ettiren velûd bir akademisyendir. Diğer yandan onun özellikle tasavvuf alanında ortaya koyduğu çalışmalar, tasavvuf düşünce geleneğinin Batılı araştırmacılar tarafından objektif bir perspektiften okunmasına ve yeniden ilgi odağı olarak değerlendirilmesine sebep olmuştur. Tasavvuf tarihi olarak değerlendirebileceğimiz Mystische Dimension des Islam, Mevlânâ Celâleddin Rûmî’nin tasavvufî görüşlerini irdelediği Ich bin Wind du bist Feuer, tasavvufa giriş niteliğinde olan Sufismus: Eine Einführung in die islamische Mystik ve Hallac-ı (...) Mansûr’u konu edindiği Al-Halladsch: Märtyrer der Gottesliebe: Leben und Legende eserleri, onun bu sahada bilinen çalışmalarından birkaçıdır. Schimmel, Yunus Emre’nin bazı şiirlerini de Ausgewählte Gedichte von Yunus Emre isimli eseriyle Almanca’ya tercüme etmiştir. Ayrıca onun Yunus Emre’nin tasavvufî görüşlerini tahkiye metoduyla anlattığı ve bazı şiirlerini irdelediği Wanderungen mit Yunus Emre ismiyle bilinen çalışması Anadolu’da tasavvuf kültürü ile irtibatlı olarak tasnif edilebilecek bir diğer eseridir. Bu makale, eserlerinden hareketle Schimmel’in Anadolu’da yetişmiş bir mutasavvıf olarak Yunus Emre telakkisini ve onun perspektifinden Anadolu’da tasavvufî düşüncenin ve kültürün izdüşümlerini konu edinmektedir. (shrink)

Carl Schmitt, yirminci yüzyılın en ihtilaflı düşünürlerinden biridir. Politik olana dair görüşleri başta olmak üzere hukuk, tarih ve edebiyat gibi alanlarda ürettiği fikirlerle büyük önemi haizdir. Politik tavır alışlarından dolayı çoğu yazar tarafından tepki gösterilen bir isim olsa da kimi mühim araştırmacının, çağdaş politik krizlere çözüm bulma gayeleriyle Schmitt’e başvurması, onu sıklıkla gündeme gelen bir isim hâline getirmiştir. Böylelikle düşünür, dünya genelinde ve Türkiye özelinde hukuk ve politika eksenli tartışmaların daha iyi anlaşılması için değerlendirilir olmuştur. Felsefeciler, hukukçular ve siyaset bilimciler (...) olarak üç ana hatta tasnif edilebilecek araştırmacılar, bilhassa 2000 sonrası dönemde Schmitt çalışmalarına yoğunlaşmıştır. Yoğunlaşan akademik çalışmaların ivmesi Türkiye’de de bir moment oluşturmuş ve Türkçe literatürün sahip olduğu materyal giderek genişlemiştir. Bu bağlamda düşünüre ve görüşlerine yönelik kitaplar, kitap bölümleri, makaleler, tezler ve benzeri doküman kaleme alınmış; yine kitaplar ve makaleler gibi dokümanların da çevirileri yapılmıştır. İşbu bibliyografya çalışması, mevzubahis Schmitt eğiliminin neticesinde üretilen akademik çalışmalara odaklanıp ilerleyen süreçte yapılacak yeni çalışmalara bir literatür taraması olarak yardımcı olma gayesi gütmektedir. (shrink)

Varlığa ilk adım attığı andan itibaren hayatı seven insanoğlu, yaşı ilerle-dikçe tanıştığı ve bağlandığı diğer insanların sayısının artmasıyla hayata daha da bağlanmaktadır. Ancak ne var ki anne-baba, evlat-torun, eş-dost yakınlıklarıyla şenlenen hayatın sonunu ve ayrılıkların yakınlaşmakta olduğunu haber veren ihtiyarlık gün içinde ikindiye, yıl içerisinde de sonbahara benzemektedir. Karanlık gece ve soğuk kışların habercisi olan ihtiyarlık dönemi beka arzusuyla coşkun insan tabiatı açısından hüzünlü bir dönemi ifade etmektedir. “Yaşlılık” olgusu, duygusal yoğunluklardan hayatını alan edebiyatın dikkatini çeken temalarından biridir. Hemen her (...) dil edebiyatında kendinden şikâyetle bahsedilen ihtiyarlık, özellikle Arap edebiyatında sıklıkla işlenen konulardandır. Klasik Arap edebiyatının büyük şairlerinden neredeyse tamamı ihtiyarlıktan bahsetmiştir. İhtiyarlık onların gözünde çoğu zaman tatlı hayatın acı yönüdür. Bu makalede klasik Arap şiirinde şairlerin yaşlılık konusunu nasıl ele aldıklarını onların şiirlerinden hareketle inceleyecektir. Girişte yaşlılık hakkında ayet ve hadislerde yer verilen bilgilerle bir sunum yapılacaktır. Sonrasında ise Arap edebiyatında yaşlılık olgusunu farklı şekilde ele alan yaklaşımlar başlıklar halinde tasnif edilecektir. (shrink)

Bu çalışma Hz. Peygamber döneminde yürütülen bilgi temelli faaliyetleri hadisler çerçevesinde ele alarakistihbarat kavramının dinî metinlerdeki karşılığını, meşruiyetini ve sınırlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Moderndönemde daha çok siyasî ve askerî bağlamda tartışılan istihbarat olgusu, İslâm’ın ilk asrında nasıl bir mahiyet arzettiğine dair kapsamlı bir perspektifle ele alınmış; bu çerçevede Hz. Peygamber’in uygulamalarıyla şekillenenistihbârî faaliyetlerin hem tarihsel hem de ahlâkî-fıkhî zemini ortaya konulmuştur. Bu çalışma rivayetlerde yeralan haber toplama süreçlerini yalnızca tarihsel bir veri olarak değil aynı zamanda İslâm toplumunun güvenlikanlayışının kurucu unsuru olarak (...) değerlendirmekte; böylece istihbaratın dinî metinlerdeki çerçevesine ilişkinözgün bir yaklaşım geliştirmektedir. Araştırmada başta Kütüb-i Sitte olmak üzere klasik hadis kaynaklarında yeralan ve istihbarat niteliği taşıyan rivayetler belirlenmiş bu rivayetler içerik yönünden tasnif edilerek sistematik birincelemeye tabi tutulmuştur. Bu doğrultuda haber toplama yöntemleri belirli sahâbîlerin görevli olarak tayinedilmesi, gizlilik ve tedbir ilkeleri, bilginin kaynağının güvenilirliği, aktarılan bilginin doğrulanması vedeğerlendirilmesi gibi hususlar teker teker ele alınmıştır. Ayrıca bu bilgilerin savaş stratejilerine, diplomatikilişkilere, toplum içi düzene ve kamu güvenliğine etkisi rivayetler üzerinden yorumlanmıştır. Hadislerde yer alanistihbârî faaliyetlerin dikkat çeken yönlerinden biri bu çalışmaların yalnızca düşman hareketlerini izlemeye yönelikbir askerî pratik olmayıp, toplumun iç güvenliğini sağlamaya, fitne ve kargaşayı önlemeye, Medine Vesikası’nınöngördüğü toplumsal sözleşmenin korunmasına ve genel maslahatın gözetilmesine hizmet etmesidir. Böylece bilgitoplama ve değerlendirme faaliyetleri, ahlâkî ilkelerden bağımsız bir güç kullanımına dönüşmemiş bilakis Hz.Peygamber’in liderliğinde belirli sınırlar içinde ve adalet ilkesine bağlı olarak yürütülmüştür. Sonuç olarak çalışmaHz. Peygamber dönemindeki istihbârî faaliyetleri hadisler ışığında analiz ederek hem tarihsel bağlamı hem deahlâkî meşruiyeti ortaya koymakta, İslâm’ın erken döneminde bilgi, güvenlik ve maslahat ilişkisini bütüncül biryaklaşımla değerlendirmektedir. Bu yönüyle istihbarat konusuna dair özgün, sistematik ve ilmî bir çerçevesunmaktadır. (shrink)

Bu çalışma, Arap şiirinde medih temasının ilmi ve ahlâkî temsil üretme işlevini Ebû Hanîfe örneği üzerinden ele almaktadır. Medih, Arap şiirinin en köklü temalarından biridir. Cahiliye döneminde övgü, kabile reisleri ve savaş kahramanları etrafında şekillenmiştir. Bu dönemde medih, daha çok toplumsal statü ve güç göstergesi niteliği taşımıştır. İslâmî dönemle birlikte medhin içeriği değişmiştir. Dünyevî meziyetlerin yanına ilim, takva, adalet ve dindarlık eklenmiştir. Böylece medih, ahlâkî ve dinî değerlerin aktarım aracı hâline gelmiştir. Arap şiirinde bu dönüşümün belirgin örneklerinden biri Ebû Hanife’dir. (...) Şairler onu yalnızca bir fakih olarak ele almamıştır. Onun ilmi derinliği, ahlâkî duruşu ve topluma yön veren şahsiyeti şiirsel söylemin merkezine yerleştirilmiştir. Bu durum, Ebû Hanife’nin şiirde çok boyutlu bir otorite figürü olarak inşa edildiğini göstermektedir. Çalışmada, Ebû Hanîfe hakkında farklı dönemlerde kaleme alınmış medih temalı şiirler incelenmiştir. Bu şiirler Abbâsî, Memlük ve Osmanlı dönemlerine aittir. İnceleme kapsamında yaklaşık yüz elli beyitlik on beş şiir değerlendirilmiştir. Şiirlerin büyük bölümü kaside türündedir. Metodolojik olarak tematik tasnif yöntemi benimsenmiştir. Beyitler, anlam yoğunluğu yüksek örnekler arasından seçilmiştir. Açıklama ve yorumlar, beyitlerin bağlamı dikkate alınarak yapılmıştır. Analiz iki ana başlık altında yürütülmüş olup ilk başlık, Ebû Hanife’nin ilmi kişiliğini konu edinen beyitleri kapsamaktadır. İkinci başlık ise onun faziletini ve ahlâkî şahsiyetini öne çıkaran beyitlerden oluşmaktadır. Bu ayrım, şiirlerdeki vurguların daha net biçimde ortaya konulmasını sağlamıştır. İlmi kişiliğe dair beyitlerde Ebû Hanife’nin ilmi genişlik ve derinlik kavramlarıyla ifade edilmiştir. İlmi, sınırları aşan bir denize benzetilmiştir. Alim ler arasındaki konumu, üstünlük ve öncülük kavramlarıyla dile getirilmiştir. Bazı beyitlerde onun ilmi, ümmete yol gösteren bir nur olarak tasvir edilmiştir. Bu anlatımlar, ilmin yalnızca bilgi birikimi olarak görülmediğini göstermektedir. İlmin rehberlik eden bir güç olduğu vurgulanırken ilmin menşei meselesi de şiirlerde önemli bir yer tutmaktadır. Ebû Hanife’nin ilmi, vahiy ve sahih sünnetle irtibatlı olarak sunulmuştur. Akıl ve kıyas ise bu temelin üzerine inşa edilen unsurlar olarak ele alınmıştır. Kıyas, keyfî bir akıl yürütme şeklinde değil, sistemli ve ölçülü bir yöntem olarak tasvir edilmiştir. Bazı beyitlerde Ebû Hanife’nin kıyası, doğruluğu test edilmiş bir ölçü olarak nitelendirilmiştir. Bu yönüyle Ebû Hanife, fıkhı ilkelere bağlayan kurucu bir imam olarak öne çıkarılmıştır. Şiirlerde ayrıca Ebû Hanife’nin derin meseleleri kavrama yeteneği vurgulanmıştır. Zor konularda başvurulan bir otorite olarak sunulmuştur. Onun basîreti, yüzeysel bilgiden ayrılan bir idrak gücü şeklinde ifade edilmiştir. Bu anlatım, ilmi yetkinliği sezgi ve hikmetle bütünleştiren bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Ahlakî kişiliği konu edinen beyitlerde ise zühd, takva ve güzel ahlâk temel kavramlar olarak öne çıkmaktadır. Ebû Hanife’nin dünya malına mesafeli duruşu özellikle vurgulanmıştır. İlmin ahlâkla tamamlandığı fikri şiirlerde açık biçimde görülmektedir. Bazı beyitlerde ilim ve fazilet birlikte anılmıştır ki bu birliktelik, onun şahsiyetinde bilginin ahlâkî sorumlulukla iç içe geçtiğini göstermektedir. Adalet meselesi de ahlâkî temsillerin merkezinde yer almaktadır. Ebû Hanife’nin zulme karşı duruşu, şiirlerde cesaret ve doğruluk kavramlarıyla ifade edilmiştir. Haksızlık karşısında susmayan bir imam portresi çizilmiştir. Bu yönüyle Ebû Hanife, sadece bireysel erdemlerin değil, toplumsal adaletin de temsilcisi olarak sunulmuştur. Bazı beyitlerde Ebû Hanife’nin şahsiyeti tasavvufî kavramlar üzerinden yorumlanmıştır. Nûr, basîret ve tezkiye kavramları bu bağlamda kullanılmıştır. Bu anlatım, onun ilmi mirasının kalbî arınma ve manevî olgunlukla ilişkilendirildiğini göstermektedir. Böylece Ebû Hanife, şiirde hem zahirî ilimlerin imamı hem de manevî rehber olarak temsil edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Ebû Hanîfe hakkında yazılan medih şiirlerinin yalnızca bireysel övgü metinleri olmadığını ortaya koymaktadır. Bu şiirler, ilmi ve ahlâkî otoritenin şiirsel söylem aracılığıyla inşa edildiği metinlerdir. Ebû Hanife’nin şiirsel temsili, mezhep sınırlarını aşan bir kabul alanına işaret etmektedir. Arap şiiri, bu bağlamda dinî otoritenin aktarımı ve meşrulaştırılmasında etkili bir araç olarak değerlendirilmektedir. (shrink)

Toplumların sosyal yapısının harcı yahut temeli mesabesinde olan ahlaki erdem ve faziletler, kuşaklar arasında daha çok edebi eserlerle nakledilmektedir. Zira toplumların milli sermayeleri olan edebiyatçılar, yaşadıkları dönemde kendilerine tevarüs eden ahlaki birikimi söz sanatları ile yeniden cazibeli edebi bir kalıba döküp sunmaktadır. Cahiliye dönemi de dâhil olmak üzere Araplar, sosyal ilişkilerinde güzel buldukları davranışları şiir kaydıyla muhafaza etmeye çalışmışlardır. Aile içi iletişimden güçlü bir kabile reisinin huzurunda takınılacak tavra kadar pek çok görgü kuralı şiirde nazmedilmiş ve bu türden şiirler Arapların (...) sosyal yaşam rehberi haline dönüşmüştür. Sadece şiir değil mensur eserlerde de sosyal faziletlere dair ilgi çekici ibretlik hikâyeler ve yaşanmış olaylara dair anlatılar bulunmaktadır. Müslüman Arapların henüz hicri ilk yüzyıldan itibaren tanıştığı servet ve beraberinde gelen şehirleşme, sosyalliğin güçlenmesi ve bundan mütevellit olarak da sosyal erdemlerin daha fazla bir önem kazanması sonucunu doğurmuştur. Bu makalede özellikle Abbasi dönemi edebiyatçılarının söz konusu sosyal erdemler bağlamında dikkat çekmek istedikleri hususlar bir araya getirilmiştir. Çalışma, klasik dönemden günümüze ulaşan edebi malzemenin –makale düzeyinde- önemli konu başlıkları halinde tasnif edilmesini amaçlamıştır. (shrink)

Bu çalışma, 11. asırda yaşamış Şâfiî fakihi ve siyaset teorisyeni olan Ebü’l-Hasan Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-Mâverdî’nin (öl. 450/1058) devlet anlayışını ve devletin meşruiyet kaynaklarının neler olduğunu sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Makale literatürde eksikliği tespit edilen bazı boşlukları doldurmayı da hedefler. Bunlardan ilki Mâverdî’nin siyasî fikirlerinin çoğunlukla tek eseri yoluyla bilinmesidir. Bu eser Müslüman toplumları anlama gerekçesiyle 20. yüzyıldan günümüze kadar pek çok Batı diline çevrilmiş, Mâverdî’nin en bilinen eseri Ahkâmü’s-Sultâniyye’dir. Mâverdî Ahkâm eserini, farklı mezheplerdeki fakihlerin kamu yönetimi (...) ve anayasal sistemlere dair görüşlerini tarafsız olarak inceleyip sadeleştirerek anayasal düzenleme gayesiyle kaleme almıştır. Ancak Mâverdî’nin siyasete dair diğer eserlerini bütüncül şekilde değerlendirildiğinde, onun Ahkâmü’s-sultâniyye’de ortaya koyduğu anayasal çerçevenin ötesinde, daha geniş bir sosyal-felsefî perspektife sahip olduğu iddia edilebilir. Zira Mâverdî’nin siyaset türü eserlerinde araştırma konusu yapılan, yalnızca yöneticinin iktidara nasıl geldiği değil, aynı zamanda siyasal sistemlerin nasıl kurulduğu, sürdürüldüğü, yok oluşlarının nedenleri, sonuçları ve yerlerine yenilerinin gelmesindeki ahlakî motivasyonları içermektedir. Bu durumda çalışmanın diğer amacı, Mâverdî’nin siyaset eserlerinin ilkeler ve gerçekler arasında uyum imkanı için, toplumda ve yönetimde iyiye doğru gitme çabası taşıyan külliyat olarak görülmesi gerektiğidir. Dikkat çeken diğer boşluk ise, mevcut araştırmalarda Mâverdî’nin devlet tasavvurunda meşruiyet türlerini, bu ilkelerin ahlakî motivasyonlarını ve uygulamadaki yansımalarını bütüncül şekilde değerlendiren kapsamlı değerlendirme olmamasıdır. Bu çalışmada, Mâverdî’nin ideal yönetim türü konusunda belirli tercihlere sahip olduğu ve devletin meşruiyetinin sürekliliğini sağlamak amacıyla sağlam temel arayışı içinde bulunduğu, eserlerinin bütüncül okumasıyla tespit edilmeye çalışılmıştır. Söz konusu perspektife bağlı kalarak çalışma, Mâverdî’ye göre devletin kavramsal olarak ne anlam ifade ettiği, işleyişi ve yönetim türlerine dair ilkeleri inceler. İlgili çerçevede, tarihsel oluşumun siyasal zemini olarak devletin lineer mi yoksa döngüsel mi karakter taşıdığı sorusuna cevap aranmıştır. Çalışmanın teorik zemini bu sorunun cevabıdır. Bu zeminden hareketle, Mâverdî’nin devletin meşruiyet temellerini din, güç, zenginlik olarak üçlü tasnife tabi tutması incelenmiş ve Mâverdî’ye göre devletin meşruiyetinde ahlakî ilkelerin belirleyici temel ölçüt işlevi gördüğü sonucuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda Mâverdî’de devletin meşruiyetinin yalnızca siyasî fayda olarak değil, aynı zamanda ahlâkî perspektifle değerlendirildiği görülmektedir. Makalenin sonuçlarından bir diğeri de, meşruiyet temeli en sağlam olarak gördüğü yönetim türü ile tercihte bulunduğu devlet anlayışının ortak hedefler içeriyor olmasından hareketle Mâverdî’nin ideal devlet tasavvuruna sahip olduğunu söylemeyi mümkün kılmasıdır. Böylece Mâverdî’nin devlet tasavvurunun hem teorik hem de pratik yönleri izaha kavuşmuş olur. (shrink)

Bu makalede, Ebû Bekr el-Uzeyz es-Sicistânî’nin (ö. 330/941) Garîbü’l-Kur’ân adlı eserinde kıraat farklılıklarına yaklaşımı incelenmiştir. İslâm ilim geleneğinde kıraatlerin temelinin rivayet olduğu genel kabul görmüş bir husustur. Kıraat farklılıklarının önemli bir bölümünün, anlamı etkilemeyen fonetik ve telaffuza dayalı çeşitlilikten oluştuğu bilinmektedir. Bununla birlikte bazı kıraat farklılıklarının, Kur’ân’da yer alan kelime ve âyetlerin anlamlandırılmasına farklı açılardan katkı sunduğu da açıktır. Bu yönüyle kıraatler, yalnızca tilâvetle sınırlı bir alan olmayıp tefsir ve dil ilimleri açısından da önemli bir işlev üstlenmektedir. Kur’ân’da geçen ve (...) anlamı okuyucu açısından kapalı veya zor olan kelimeleri açıklamak amacıyla kaleme alınan Garîbü’l-Kur’ân türü eserler, erken dönemden itibaren ilmî literatürde önemli bir yer edinmiştir. Bu alanda eser telif eden müelliflerden biri de Uzeyz es-Sicistânî’dir. Sicistânî, Garîbü’l-Kur’ân’ında seçtiği kelimeleri açıklarken Arap dili ve edebiyatına ait nesir ve şiir örneklerinden, kabileler arasındaki lehçe farklılıklarından ve dilsel kullanımlardan yoğun biçimde yararlanmıştır. Bunun yanında kıraatler de, müellifin anlam tespitinde başvurduğu temel kaynaklardan biri olmuştur. Zira kıraat farklılıklarının önemli bir kısmının Arap dili ve lehçeleriyle yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Uzeyz es-Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’ı üzerine yapılan çalışmalar incelendiğinde, eserin kıraatler açısından müstakil bir incelemeye konu edilmemiş olması dikkat çekmektedir. Bu durum, literatürde önemli bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Sicistânî’nin eserinde kıraat tercihlerini hangi yöntemle ele aldığını, hangi kıraat rivayetlerine ağırlık verdiğini ve Garîbü’l-Kur’ân ile kıraatler arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Ayrıca eserde yer alan garîb ve müşkil kelimelere dair kıraat farklılıklarının tefsirî yansımaları da incelenmiştir. Yine Sicistânî’nin söz konusu eseri üzerinden, erken dönem Garîbü’l-Kur’ân literatüründe kıraatlere yönelik yaklaşımın mahiyeti hakkında daha sistematik bir değerlendirme yapılması da hedeflenmektedir. Çalışmada kullanılan yöntem, doküman analizi olup müellifin Garîbü’l-Kur’ân adlı eserin Muḥammed Edîb ʿAbdulvâḥid’in tahkiki olan baskısı incelenmiştir. Eserde nakledilen kıraatler geleneksel kıraat ilmi literatürü ile mukayese edilmek suretiyle rivayetlerin tespiti yapılmıştır. Bunun yanında müellifin görüşlerini aktaran bazı kıraat ve tefsir eserlerine de atıfta bulunulmuştur. Müellifin kıraat tercihlerinde sahih-şâz ayrımına dair hususlar, kendi dönemi ve sonrası kaynaklardan teyit edilerek belirlenmiştir. Eserde nakledilen kıraat rivayetleri müellifin yaklaşımı doğrultusunda yorumlanarak değerlendirmeye tabi tutulmuş, elde edilen çıkarımlar çalışma kapsamında sunulmuştur. Yine Sicistânî’nin eserinde yer alan rivayetler ve kullandığı kaynaklar esas alınarak kıraat literatüründeki eserler ile karşılaştırılmalı olarak değerlendirmeler yapılmıştır. İnceleme sürecinde müellifin kendi açıklamalarına öncelik verilmiş, sahîh ve şâz kıraatlere yaklaşımı ve yöntemi klasik eserler ile birlikte değerlendirilerek ele alınmıştır. Yapılan tespitlerin sonucunda, Sicistânî’nin kıraat rivayetlerine geniş ölçüde yer verdiği, ancak bunları sistematik bir kıraat metodolojisi çerçevesinde ele almadığı tespit edilmiştir. Müellifin kıraatleri aktarırken rivayetlerin sıhhati, sened yapısı ve râvî bilgilerine dair bir tasnif yapmadığı görülmüştür. Sicistânî’nin kıraatleri büyük ölçüde garîb kelimelerin anlamlarını açıklamada bir araç olarak kullandığı anlaşılmaktadır. Kimi zaman farklı okuyuşlara farklı anlamlar yüklemiş, kimi zaman ise bu okuyuşları birlikte zikrederek anlam çeşitliliğine dikkat çekmiştir. Ayrıca bazı kıraat farklılıklarının âyetlerin anlam alanını genişlettiğini örnekler üzerinden göstermiştir. Bununla birlikte müellif, kıraatleri yalnızca anlam boyutuyla sınırlı tutmamış; kelimelerin gramer yapısı, kökeni ve sarf özellikleri bağlamında da değerlendirmelerde bulunmuştur. Ayrıca bazı kıraatleri Arap lehçeleriyle ilişkilendirerek hangi kullanımın daha yaygın veya tercih edilebilir olduğunu belirtmiş, yer yer kendi tercihine de işaret etmiştir. Sonuç olarak Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’da kıraatlere geniş yer vermesi, kıraat ilminin bu tür eserlerdeki belirleyici rolünü göstermesi bakımından önemli bir bulgu olarak değerlendirilmiştir. (shrink)

Abbâsî Halîfesi Mansûr tarafından 145-146/762-763 yılları arasında temelleri atılan Bağdat, yoğun göçler neticesinde derhal nüfuslanarak İslam dünyasının en büyük şehri ve cazibe merkezi haline gelmiştir. Kuruluşunu takiben muhtelif beldelerden en yetenekli ve saygın bilginleri bünyesine celp ederek kısa sürede İslam medeniyetinin önde gelen bilim-kültür havzasına dönüşmüştür. Orta Asyalı Hârezm halkı söz konusu gelişmede önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışma, ilmi ve entelektüel ortamın teşekkülü sürecinde Bağdat’ta etkili olan Hârezmli alimleri incelemektedir. Hârezmli olup Bağdat’a yerleşen veya Bağdat’ta doğup faaliyet gösteren ulemanın (...) ileri gelenlerini konu edinmektedir. Mekan olarak şehri esas alan araştırma, zaman yönünden Bağdat'ın kuruluş tarihi sayılan 146/763'ten Abbâsî Halîfesi Mütevekkil’in katledildiği 247/861’e kadar süren bir asırlık evreyle sınırlandırılmıştır. 247/861 tarihinin seçilmesinin nedeni mezkûr seneye dek geçen zaman diliminin genel itibarıyla “Abbâsîlerin İlk Dönemi” olarak tasnif edilmesidir. Bağdat’ın ilmi hayatının bu evrede şekillendiği varsayımından hareket edilmiştir. Usulen söz konusu asırda yetişkin olup Bağdat’taki ilmi ortamda faaliyet gösteren Hârezmli alimlerin sahasında şöhret ve itibar kazananları tespit edilmiştir. Her biri için müstakil başlıklar açılarak biyografileri kronolojik sırası dahilinde sunulmuştur. Biyografiler alimlerin Bağdat’ın ilmi atmosferine nasıl katıldıklarına, Bağdat'ta yürüttükleri çalışmalarına, talebeleri ve eserleri vasıtasıyla Bağdat’a ne gibi katkılar sağladıklarına odaklanmaktadır. Bu suretle makale, Bağdat’ın ilmi hayatının erken döneminde Hârezmlilerin tesirini ortaya koymaya çalışmaktadır. (shrink)

Bu çalışma, İslam hukukunda temel delillerden biri olan icmâa ilişkin bilginin sonraki nesillere hangi yollarla aktarıldığını ve bu aktarımın icmâın delil değeri üzerindeki etkilerini incelemektedir. İslam hukukunda icmâ, Kur’an ve sünnetten sonra üçüncü temel kaynak olarak kabul edilmekle birlikte hem normatif gücü hem de bilgi kaynağı oluşu sebebiyle erken dönemlerden itibaren teorik tartışmaların merkezinde yer almaktadır. İcmâın dinin asıllarını muhafaza etme ve ictihâdî meselelerde uygulama birliği sağlama gibi fonksiyonları, onun gerçekleştiğine dair bilginin doğru şekilde tespit edilmesi ve sonraki nesillere güvenilir (...) biçimde aktarılmasıyla doğrudan ilişkilidir.Özellikle icmâın vukuunun tespiti ve buna dair bilginin nakli meselesi, usûl-i fıkıh literatüründe süreklilik arz eden bir tartışma alanı oluşturmuştur. Erken dönemden itibaren icmâın vukuu ve nakline dair farklı görüşler ileri sürülmüş, haberin bilgi değeriyle ilgili yaklaşımlar, icmâın epistemolojik konumuna dair değerlendirmeleri doğrudan etkilemiştir. Bununla birlikte, bu tartışmalar çoğu usul eserinde farklı başlıklar altında ve sınırlı biçimde ele alınmış, icmâın nakil süreçlerini merkeze alan ayrıntılı ve bütüncül incelemelere nadiren konu olmuştur. Literatürde bu konuda kapsamlı bir çalışmanın eksikliği, icmâın nakil süreçleri ve delil değerine etkileri üzerine derinlemesine bir inceleme yapılması ihtiyacını doğurmuştur.Bu bağlamda araştırmanın temel amacı, icmâa dair bilgilerin hangi yollarla (mütevâtir, meşhûr, âhâd) nakledildiğini ve bu yolların icmâın delil değeri üzerindeki etkisini ortaya koymaktır. Çalışmada öncelikle icmâın tanımı ve kısımlarına yer verilmiş, ardından icmâın nakline dair metodolojik tartışmalar klasik ve modern usul kaynakları karşılaştırılarak detaylı biçimde incelenmiştir. Metodolojik olarak literatür taraması ve metin tahliline dayanan araştırmada, özellikle âhâd yolla nakledilen icmâlara dair usulcüler arasındaki görüş ayrılıkları vurgulanmıştır.Çalışmanın bulgularına göre, icmâın delil değerini belirleyen temel unsurlardan biri, onun gerçekleştiğine dair bilginin hem tahakkuk ettiği dönemde yaşayanlar hem de sonraki nesiller tarafından doğru şekilde aktarılmasıdır. Bu nedenle icmâın nakil yolları ve bu yolların bilgi değeri, onun İslam hukukundaki kaynaklık değerini doğrudan etkileyen kritik bir mesele olarak öne çıkmaktadır. Mütevâtir nakil, bilgi kesinliği açısından en güçlü yöntem olarak kabul edilmekte ve bu yolla aktarılan icmâın delil değeri neredeyse tartışmasız görülmektedir. Yalan üzerinde birleşmesi mümkün olmayan bir topluluğun icmâa dair oluşan bilgiyi sonraki nesillere aktarması esasına dayanan bu yöntemin kat’î bilgi doğurduğu kabul edilmektedir. Beş vakit namazın, zekâtın ve haccın farz oluşu gibi hükümlere dair icmâların bu şekilde nakledildiği ifade edilmektedir.Meşhûr yolla aktarılan icmâlar ise bilgi değeri bakımından mütevâtire yakın kabul edilmekte ve özellikle Hanefî usul literatüründe “ilmü’t-tüma’nîne” düzeyinde bir bağlayıcılığa sahip olduğu belirtilmektedir. Bu tür icmâlar çoğunlukla amel açısından bağlayıcı görülmekle birlikte, bazı fakihler tarafından kat’î bilgi doğurmadığı gerekçesiyle delil değerinin sınırlı olduğu ileri sürülmüştür.Âhâd yolla aktarılan icmâlar ise tartışmaların en yoğunlaştığı alanı oluşturmaktadır. Bir kısım fakih icmâın kat’î delil olması gerektiğini savunarak âhâd naklin delil değerini yeterli görmezken, diğer bir grup şer’î amelî meselelerde zanna dayanmanın caiz olduğunu belirterek bu tür icmâların geçerli ve bağlayıcı olduğunu kabul etmektedir. Özellikle Hanefîler ve bazı Şâfiî fakihler, âhâd haberle nakledilen icmâın amel açısından bağlayıcı olduğunu savunmuşlardır.Sonuç olarak araştırma, icmâ haberlerinin ihtiyatla değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte bu ihtiyat, klasik literatürde yer alan icmâ nakillerinin bütünüyle geçersiz sayılmasını gerektirmemektedir. İncelenen veriler, bu nakillerin delil değerinin nakil biçimi, ittifakın mahiyeti ve icmâın gerçekleştiği nesil gibi unsurlara göre değiştiğini göstermektedir. Bu sebeple icmâ nakillerinin farklı derecelerde tasnif edilmesi ve buna göre değerlendirilmesi daha isabetli görünmektedir. Ayrıca icmâın nakil yolları ve delil değerine ilişkin tartışmaların, usûl-i fıkıh literatüründe güncelliğini ve teorik önemini koruduğu sonucuna ulaşılmıştır. (shrink)

Ḥadīths have been preserved and recorded in various ways since the Companions. These activities continued dur-ing the Tābiīn (the successors of the Companions) Period. So much so that these methods have formed the infra-structure of other methods that will emerge later. In this context, before the 70's (A.H.), works named al-Aṭrāf appeared. However, these first works consisted of the notes that they wrote some of the ḥadīths before coming to the science assemblies to help students remember in ḥadīth learning. Ḥadīth (...) scholars have adopted and applied this method in a very short time. Thus, this method also provided the opportunity for the formation of the first written ḥadīth documents. In addition, with the writing of ḥadīth works, it has turned into a system of al-Taṣnīf and al-Takhrīj in order to make maximum use of these books and to reach the source of a narration that is tried to be found. As a result, al-Aṭrāf literature, which can be evaluated as index, has emerged. As a matter of fact, the first examples of this literature, arranged alphabetically according to the names of the Companions or ḥadīth texts, started to be given since the 4th (A.H.) century. In this way, the way to quickly benefit from the accumulation of the ḥadīth area has been opened. This article focuses on the historical adventure of al-Aṭrāf and their contributions to the ḥadīth field, as well as literature knowledge of the works of al-Aṭrāf which are of great importance for both al-Kitābah, al-Taṣnīf and al-Takhrīj.Summary: In order to understand and practice the religion of Islām, great efforts have been made both in the past and later periods in order to convey the words, verbs, interpretations and qualifications of the Prophet to the next genera-tions as they are protected from all kinds of falsification and changes. This process, which started with memoriza-tion and partly writing at the beginning, has gained momentum with the use of other methods since the period of Tābiīn. In this context, the method of aṭrāf was started to be used to facilitate memorization, to be a reminder, and to transmit the ḥadīth through the hearing of the ḥadīth sheikh. The first examples of this method were seen by Muḥammad b. Sīrīn during his participation of his teacher Abīde/Ubayda Salmān in the scholarly assembly. At this stage, the relevant method was manifested as writing a passage from the beginning of the ḥadīth. Thus, the aforementioned method, which had great contributions in recording and memorizing ḥadīths in accordance with the original, has gained widespreadness and application among the ḥadīth scholars like Ubeydullaḥ b. Omar, Shu’bah b. al-Ḥajjāj, Sufyān as-Sawrī, Mālik b. Anas, Ismāīl b. Ayyāş and Vakī b. Jarrāḥ in a very short time. In this context, Yazīd b. Zuray’ stated that he went to his teacher without his aṭrāf work of ḥadīths which he transmitted from Shu’bah and listened to ḥadīth in this way. Therefore, this mentioned event is important in terms of putting forth that Shu’bah allowed the aṭrāf method in his assemblies. The method was used by Aḥmad b. Ḥanbal, who traveled to Madīnah to convey the reports recorded with the mentioned method of his teacher Abū Alḳama al-Farawī and at the same time listen to the related transfers from him, but who could not reach his goal. Therefore, the related narrations show that aṭrāf method was used effectively by ḥadīth scholars to remember the ḥadīths in the 1st and 2nd centuries, so sections from the narrations were written during the preparatory stage before coming to the scholarly assembly. Ultimately, the importance of these works, which manifest in different ways and offer great contributions to writing, is an undeniable reality for the history of ḥadīth.Aṭrāf, the plural form of taraf that literally means the side and edge of something, mean a section, phrase or first part that indicates the whole of the ḥadīth. This method, along with the formation of ḥadīth literature, has been started to be given as a name to the works organized alphabetically according to the name of the Companions or ḥadīth texts by mentioning some of the ḥadīths with the 4th century. In this sense, aṭrāf has started to become a unique literature in a sort of taṣnīf and takhrīj method in order to make use of the ḥadīth writing easier.Aṭrāf studies may aim to bring together the isnāḍs (chains of transmitters) in all books, or they can be limited to the chains in certain books. Aṭrāf books contain the ḥadīths in the Ṣaḥīḥān or Kutub al-Sittah and are written in alphabetical form based on the name of the companions or according to the texts of ḥadīth. The first of these, which has the attribute of the musnad in a sense, is arranged in alphabetical order according to the name of the Companion, and if there are many people who narrate from him, according to the names of the tābiīn and taba-i tābiīn (successors of the tābiīn). Accordingly, the narrations of each companion were determined and listed in al-phabetical order in aṭrāfs in musnad-type, and a passage was written from the ḥadīths and marked as books/chapters in the places of relevant narration. On the other hand, the second type of aṭrāf books were ar-ranged by giving a few words from a section that allows remembering the head or all of the ḥadīths without in-cluding chains, and then placing these texts in alphabetical order.The type of aṭrāf offers the opportunity to see different chains of narrations together and provides many facilities for the ḥadīth researchers. Therefore, ḥadīth researchers show great interest in this genre. Aṭrāfs provide many benefits for both ḥadīth chain and text. In this respect, it is possible to talk about many advantages of the ḥadīth to its transmister such as the determination of mutawātīr, garīb, azīz, mashhūr, mutābī or the testimony of ḥadīth; to provide facility to make a reputation research of a riwāyah (narration), to provide an opportunity to determine the location of the narrations in the primary sources; to detect the link or any blackout in the chain, to reach the nu-merical knowledge of ḥadīth narrated by a companion or other narrators, to obtain information about narrators whose identity is not explicitly stated, to know the first narrator, to provide the protection of the ḥadīths from taḥrīf or alteration, to give the opportunity to identify the subject they contain, to be able to obtain text integrity by getting various chains, the detection of the sabab al-wurūd (the context of ḥadīth).Due to the contributions we have mentioned above, many books on aṭrāf literature that started with Abu’l-Ḥasen Ali b. Omar ad-Dārakutnī have been published. Among them Aṭrāfu’s-ṣaḥīḥayn/el-Jem`u bayna’s-ṣaḥīḥayn by Abū Mas`ūd Ibrāhīm b. Muḥammad b. Ubayd ad-Dimashkī, Aṭrāfu’s-ṣaḥīḥayn by Abū Muḥammad Ḥalaf b. Muḥammad b. Ali al-Vasiṭī, Zaḫāiru’l-mavārīs fi’d-dalālati alā mavāzi`i’l-hadīs by Abdülganī b. İsmāīl en-Nāblūsī and Tuḥfatu’l-ashrāf bi ma`rifati’l-aṭrāf by Abu’l-Ḥajjāj Yūsuf b. Abdurrahman el-Mizzī can be mentioned. Some of the related works are arranged in musnad style while others are arranged according to the first word of ḥadīth texts. As a result, the method of aṭrāf has become a kind of indexer in order to facilitate reaching the source of the re-ports and make the highest level of use required by the classification and bookings of the ḥadīths in the 3rd centu-ry. These works, arranged alphabetically in the name of the Companions or according to the texts of the ḥadīth, have taken their place in the history of the ḥadīth with their many examples, both in the form of taṣnīf and the method of takhrīj by mentioning a part of the ḥadīth by the head. (shrink)

In the dictionary, kināya, which means “to say a word and to mean a second meaning with that word”, means “to use a word both in its true meaning and in a second meaning other than this meaning“ as the Arabic rhetoric term. The conceptualization process of kināya as a sub-title of the ilm al-bayān started in the second century hijrī and took its present form in the seventh century hijrī with Abū Yaʿqūb al-Sakkākī (d. 626/1229) and in the eighth (...) century with Khaṭīb al-Qazwīnī (d. 739/1338). The authors of modern Arabic rhetoric, based on the methodological approaches of these two authors in their definitions and classifications of kināya, sometimes adopted the same approach as they were, and sometimes made some additions and criticisms by making original evaluations. For example, Qazvinî's لفظ أريد به لازم معناه مع جواز إرادة معناه حينئذ “(Original) meaning can be meant, but the necessary meaning is the word that is meant by it.” While some contemporary authors have taken the definition of kināya with the same words, some have added the phenomenon of clue to this definition. There is a similar situation in the classification of kināya, and while some authors have taken the categorization made by Sakkākī without making any changes, some authors have made various additions to this division. In the modern period covering the last century, many books have been written on Arabic rhetoric, and some of these books have come to the fore in Arab countries and our country. In this study, in the context of the subject of kināya, twelve of the Arabic rhetoric books written in the modern period were selected and the definitions and classifications of kināya in these books were examined. The aim of this study is to bring together and compare various perspectives on kināya in contemporary Arabic rhetoric books and to identify different approaches to the subject. (shrink)