Abstract

Bir şeyi belirli sınıflara ve takımlara ayırma, düzenleme anlamlarına gelen tasnif kavramı, terimsel manada ilimleri özelliklerine göre sıralamak demektir. İslâm düşünce tarihinde hicrî ikinci asırdan itibaren bir gelenek halini alan ilimler tasnifi, eğitim-öğretimde metodolojik kolaylık sağlamak ve ilimler arasındaki ortak bağları kurmak gibi iki temel amaca hizmet etmiştir. Birçok ilmî disiplinle ilişkisi bulunan mûsikî de bu hiyerarşide dinî, riyâzî (matematiksel), felsefî, tâlimî ve ahlâkî ilimlerin bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Söz konusu tasnif amaçları doğrultusunda her ilmin, kendi iç yapısını sistematik bir şekilde inceleyebilmek için de bir sınıflandırmaya ihtiyaç duyulduğu görülmektedir. Bu yaklaşım, o ilmin bütüncül yapısının kavranmasını sağlamaktadır. Türk mûsikîsi tarihi araştırmalarının en önemli yazılı kaynaklarından olan güfte mecmuaları için de benzer bir sınıflandırma elzemdir. Zira henüz terminolojisi oluşturulmamış, kavramları netleştirilmemiş ve kapsamı belirlenmemiş bir temel kaynağın, mûsikî tarih yazımı hususunda ilim dünyasına katkı sağlaması pek mümkün değildir. Güfte mecmuası, bestelenmiş veya bestelenmek üzere yazılmış manzumelerin asgarî düzeyde makam kaydı düşülerek kaydedildiği eserler derlemesidir. Söz konusu mecmualar, repertuvarının yüzde elliden fazlasını ilâhî, durak, naat, nefes, tesbîh, tevşîh gibi dinî beste türlerinden ya da dinî muhtevalı güftelerden oluşturduğunda ise dinî güfte mecmuası adını alır. Ancak bu mecmuaların dağınık, şahsî ve heterojen yapıları; sayıca oldukça ciddi bir yekûn oluşturmaları ve genellikle araştırmaya dönük nesneler olarak algılanmamaları, hak ettikleri değeri yeterince görememelerine yol açmıştır. Bu durum müzikoloji alanında ciddi bir boşluk meydana getirmiştir. İşte anılan boşluğu gidermek, güfte mecmualarını işlevsel bir veri kaynağına dönüştürebilmek amacıyla tarihsel müzikoloji ve arşiv taraması yöntemleriyle iki yüzden fazla dinî güfte mecmuası incelenmiştir. Her bir esere tam bir kimlik kazandıran yedi eksenli bir tasnif modeli geliştirilmiştir. İlgili model; muhtevası, amacı, tertip şekilleri, içerdiği beste türlerinin bileşimi, beste kimliği, icra unsurlarının varlığı ve fiziksel/tarihsel kimliği gibi boyutları ele alarak mecmuaların çok yönlü yapısını ortaya koymaktadır. Böylece ele alınan bir yazma, oldukça detaylı bir analize tabi tutulabilecektir. Bu çok boyutlu modelin en önemli çıktılarından biri de isimlendirme sorununa getirilen analitik ve nicel temelli çözümdür. Mevcut literatürdeki muğlaklığı ortadan kaldırmak için bir mecmuanın beste türü yoğunluğunu esas alan bir isimlendirme protokolü hazırlanmıştır. Bu teklif, bir eserin içeriği ve repertuvarı göz önünde bulundurularak onu tanıtıcı bir adla anmayı tavsiye etmektedir. Örneğin ilâhî mecmuası, tesbîh mecmuası; ilâhî ve şarkı mecmuası veya naat ve durak mecmuası gibi. Bu yolla repertuvarının yüzde yetmişinden fazlası tek bir türe ait olan on bir farklı mecmua çeşidi tespit edilmiştir. Mevlid mecmuası, şuğul mecmuası, terâvih tertibi mecmuası bunlardan bazılarıdır. Çalışmada geliştirilen tasnif ve isimlendirme protokolü, ilgili mecmuaların bilimsel bir disiplin içerisinde ele alınmasını sağlayacak etkin bir araç sunmaktadır. Bu doğrultuda, yazma eser kütüphaneleri başta olmak üzere güfte mecmuaları konusuna eğilen kişilerce teklif edilen sistemin benimsenmesi, mevcut katalogların güncellenmesi ve yeni keşfedilen yazmaların bahsi geçen standartlarda tanımlanması önerilmektedir. Hasılı çalışma söz konusu temeli oluşturmak üzere atılmış en ciddi adımlardandır.