Abstract

Bu çalışma İbn Sînâ’nın doğa felsefesinde niteliksel değişimin ontolojik mahiyetini tezâyüd ve teʿâḳ ub problemleri özelinde tetkik etmektedir. Araştırmanın kapsamı Meşşâî felsefenin cevher ve araz teorileriyle sınırlandırılmış olup temel dayanak noktasını İbn Sînâ’nın el-Efʿâl ve’l-infiʿâlât adlı eseri oluşturmaktadır. Makalenin gayesi Aristotelesçi hareket kuramının İbn Sînâ tarafından niteliklerin şiddetlenmesi ve ardışıklığı bağlamında nasıl yeniden inşa edildiğini göstermektir. Fiziksel nesnelerin türsel birliğini muhafaza ederek geçirdiği niteliksel başkalaşımlar kategorik perspektifle ele alınmaktadır. İnceleme sürecinde zıt niteliklerin bir cisim üzerinde birbirini takip etmesi anlamına gelen teʿâḳ ub problemi de tahlil edilmektedir. İbn Sînâ arazların mahalden diğerine müstakil varlıklar misali intikal ettiğini savunan yaklaşımları ontolojik tutarsızlıklar sebebiyle reddetmektedir. Bu doğrultuda cismin dış yüzeyini kuşatan niteliğin iç kısımdaki zıt kuvveti dar alana sıkıştırarak şiddetlendirmesini ifade eden iḥtiḳ ân teorisi açıklama modeli olarak sunulmaktadır. Böylece niteliklerin ardışıklığı yer değiştirme süreci yerine cisme içkin kuvvetlerin yoğunlaşması biçiminde yorumlanmaktadır. Çalışmada ulaşılan sonuçlara göre niceliksel büyüklük ile niteliksel şiddet arasındaki ilişkiyi temsil eden tezâyüd problemi doğrusal bir matematiksel orantı yerine cisme içkin faal tabiatın kapasitesi üzerinden temellendirilmektedir. İbn Sînâ nicelik artışının niteliksel yoğunlaşma için gerekli zemin hazırladığını iddia etmektedir. Ancak bu süreci telafi teorisiyle açıklamak yerine, bunun cevherde içkin kuvvetlerin dış etkiler altındaki tezahürleri olduğunu savunmaktadır. Neticede araştırma İbn Sînâ’nın nitelik teorisinde değişimin arazların yer değiştirmesinden ziyade içkin kuvvetlerin yoğunlaşması biçiminde kurgulandığını ispatlamaktadır. Söz konusu fiziksel dönüşüm cevherin birliğini zedelemeden gerçekleşen hareket olarak tanımlanarak Meşşâî doğa felsefesi çerçevesinde açıklık kazanmaktadır. •