अष्टाङ्गमार्ग
आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग (संस्कृत : आर्याष्टाङ्गमार्ग या अष्टसम्यङ्मार्ग ; पालि : अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो) बुद्धके प्रमुख शिक्षामे से एक है जे दुखसे मुक्ति पावे एवं तथ्य-ज्ञानके साधनके रूपमे बतावल गेलै हे ।[१] 'अष्टाङ्गिक' के अर्थ है- 'आठ अङ्ग वाला' । अष्टाङ्ग मार्गके सब 'मार्ग' , 'सम्यक्' शब्दसे आरम्भ होव है (सम्यक् = निम्मन, उपयुक्त या सही) । बौद्ध प्रतीकमे प्रायः अष्टाङ्ग मार्गके धर्मचक्रके आठ ताड़ी द्वारा निरूपित कैल जा है ।
| बौद्धधम्म |
| बौद्धधर्मके इतिहास · बौद्धधर्मके कालक्रम · बौद्धसंस्कृति |
| बुनियादी मनोभाव |
| चार आर्यसत्य · आर्य अष्टाङ्गमार्ग · निर्वाण · त्रिरत्न · पञ्चशील |
| मुख्य व्यक्ति |
| गौतमबुद्ध · बोधिसत्व |
| क्षेत्रानुसार बौद्धधर्म |
| दक्खिनपूरुबी बौद्धधर्म · चीनी बौद्धधर्म · तिब्बती बौद्धधर्म · पच्छिमी बौद्धधर्म |
| बौद्ध सम्प्रदाय |
| थेरवाद · महायान · वज्रयान |
| बौद्ध साहित्य |
| त्रिपिटक · पालि ग्रन्थ सङ्ग्रह · विनय · पालिसूत्र · महायानसूत्र · अभिधर्म · बौद्धतन्त्र |
बौद्धधर्मके अनुसार चौथा आर्यसत्य (अर्थात् मार्ग या 'दुःख निरोध पावेके रस्ता') ला अष्टाङ्गिक मार्ग है ।
- सम्यक् दृष्टि : चार आर्य सत्यमे विश्वास कैल
- सम्यक् सङ्कल्प : मानसिक आउ नैतिक विकासके प्रतिज्ञा कैल
- सम्यक् वाक् : हानिकारक बात आउ झूठ न बोलल
- सम्यक् कर्म : हानिकारक कर्म न कैल
- सम्यक् जीविका : कोनो स्पष्टतः या अस्पष्टतः हानिकारक व्यापार न कैल
- सम्यक् व्यायाम : अपनहीँ सुधरेके प्रयास कैल
- सम्यक् स्मृति : स्पष्ट ज्ञानसे देखेके मानसिक योग्यता पावेके प्रयास कैल
- सम्यक् समाधि : निर्वाण पाके स्वयं के मुक्ति होएल
ई अष्टाङ्गिक मार्ग सम्यक् प्रज्ञा, सम्यक् शील आउ सम्यक समाधि ई तीनके अन्तर्गत आव है जे निम्नलिखित तालिकामे दर्शावल गेलै हे -
| विभक्ति | अष्टाङ्गिक मार्ग |
|---|---|
| सम्यक् प्रज्ञा | १. सम्यक् दृष्टि |
| २. सम्यक् सङ्कल्प | |
| सम्यक् शील | ३. सम्यक् वाक्य |
| ४. सम्यक् कर्म | |
| ५. सम्यक् आजीविका | |
| सम्यक् समाधि | ६. सम्यक प्रयत्न |
| ७. सम्यक् स्मृति | |
| ८. सम्यक् समाधि | |
कुछ लोग आर्य अष्टाङ्गमार्गके पथ नियन बुझ हथिन जेकरामे आगे बढ़ेला पिछलाके स्तरके पाएल । आउ लोगके लग है कि ई मार्गके स्तर सब साथे-साथे पाएल जा है । मार्गके तीन भागमे वर्गीकृत कैल जा है : प्रज्ञा, शील आउ समाधि ।
- कतमञ्च, भिक्खवे, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं? अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि ।
- (अर्थ - भिक्षु, दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य कौन है? एही आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग है जे ई है - सम्यक् दृष्टि, सम्यक् दृष्टि, सम्यक् सङ्कल्प, सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्म, सम्यक् आजीविका, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति आउ सम्यक् समाधि ।
परिचय
सम्पादित करथिनबुद्ध बतावलन कि तृष्णे सब दुःखके मूल कारण है । तृष्णाके कारण संसारके विभिन्न वस्तु दने मनुष्य प्रवृत्त होव है आउ जखनि ऊ ओकरा प्राप्त न कर सकै अथवा जखनि ऊ प्राप्त होहुँके नष्ट हो जा है तखनि ओकरा दुःख होव है । तृष्णाके साथे मृत्यु प्राप्त करेवाला प्राणी ओकर प्रेरणासे तैयो जन्म ग्रहण कर है आउ संसारके दुःखचक्रमे पिसित रह है । अतः तृष्णाके सर्वथा प्रहाण करेके जे मार्ग है ओही मुक्तिके मार्ग है । एकरा दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा कहल जा है । बुद्ध ई मार्गके आठ अङ्ग बतावलन हे :
- सम्यक् दृष्टि, सम्यक् सङ्कल्प, सम्यक् वचन, सम्यक् कर्म, सम्यक् आजीविका, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति आउ सम्यक् समाधि ।
ई मार्गके प्रथम दु अङ्ग प्रज्ञाके आउ अन्तिम तीन समाधिके है । बीचके तीन शीलके है । ई प्रकार शील, समाधि आउ प्रज्ञा एही तीनमे आठ अङ्गके सन्निवेश हो जा है । शील शुद्ध होवहीँ पर आध्यात्मिक जीवनमे कोनो प्रवेश पा सक है । शुद्ध शीलके आधार पर मुमुक्षु ध्यानाभ्यास करके समाधिके लाभ कर है आउ समाधिस्थ अवस्थेमे ओकरा सत्यके साक्षात्कार होव है । एकरा प्रज्ञा कहल जा है जेकर उद्बुद्ध होइतहीँ साधकके सत्ता मात्रके अनित्य, अनाम आउ दुःखस्वरूपके साक्षात्कार हो जा है । प्रज्ञाके आलोकमे एकर अज्ञानान्धकार नष्ट हो जा है । एकरासे संसारके सब तृष्णा चल जा है । वीततृष्ण होके ऊ कहुँ अहङ्कार ममकार न करै आउ सुख दुःखके बन्धनसे ऊपरे उठ जा है । ई जीवनके अनन्तर, तृष्णाके न होवेके कारण ओकर फिर जन्म ग्रहण करेके कोनो हेतु न रहै । ई प्रकार, शील-समाधि-प्रज्ञावाला मार्ग आठ अङ्गमे विभक्त होके आर्य आष्टाङ्गिक मार्ग कहल जा है ।
एकरो देखथिन
सम्पादित करथिन- आर्यसत्य (पालि: अरियसच्चं)
- मध्यमा प्रतिपद या मध्यम मार्ग
- अष्टाङ्ग योग
बाहरी कड़ी
सम्पादित करथिन- गौतम बुद्धके अद्भुत् जीवनी
- बुद्ध का आष्टांगिक मार्ग (वेबदुनिया)
- [सुत्त पिटक, अनुगुत्तर निकाय, एकक निपात ,सुत्त संख्या -1 &175 to 185.]
सन्दर्भ
सम्पादित करथिन- ↑ "गौतम बुद्ध का सम्पूर्ण जीवन". Archived from the original on 23 सितम्बर 2019. Retrieved 23 सितम्बर 2019.