Atvinna
Atvinna eða starf er samningur sem gerður er milli tveggja aðila, og gengur út á greiðslu launa fyrir vinnu sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið einstaklingur, fyrirtæki, sjálfseignarstofnun eða annars konar lögaðili. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir ákvæðisvinnu (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á samningsstyrk aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa hlunninda, fær bónusgreiðslur eða kauprétt hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast heilbrigðistryggingar, húsnæði og örorkutryggingar. Í flestum löndum er vinnulöggjöf sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja starfsöryggi og vinnuvernd starfsfólks.
Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint verk eða starf fyrir launagreiðanda. Starfið getur verið fullt starf eða hlutastarf, eða tímabundið verkefni. Sjálfstætt starfandi einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft verktakar sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. Gerviverktaka er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir og á forsendum eins verkkaupa.[1]
Manneskja á vinnualdri sem ekki er öryrki og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða atvinnulaus.[2] Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa ónóga atvinnu. Manneskja sem vinnur stöðugt tímabundna vinnu með verkefnaráðningum eða í gerviverktöku telst búa við ótrygga atvinnu.[3] Þar sem lítið starfsöryggi er einkenni á tilteknum starfsgreinum hefur verið talað um gigghagkerfi.[4][5] Ólögleg eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft skattsvik, að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af neðanjarðarhagkerfinu.
Tilvísanir
breyta- ↑ „Sjálfstætt starfandi“. VR stéttarfélag. Sótt 12.7.2026.
- ↑ Vilborg Þórey Styrkársdóttir (2013). Atvinna eða atvinnuleysi: Afleiðingar og áhrif á ungt fólk (PDF) (BA thesis). Háskóli Íslands.
- ↑ Fudge, Judy; Owens, Rosemary (2006). Fudge, Judy; Owens, Rosemary (ritstjórar). Precarious work, women and the new economy: the challenge to legal norms. Onati International Series in Law and Society. Oxford: Hart Publishing. bls. 3–28. ISBN 9781841136165.
- ↑ „What is the gig economy?“. McKinsey & Company. 2 ágúst 2023. Afrit af uppruna á 27 nóvember 2023. Sótt 30 nóvember 2023.
- ↑ Jamie, Kimberly; Musilek, Karel (2025). „Gig Economy“. The Blackwell Encyclopedia of Sociology. John Wiley & Sons. bls. 1–4. doi:10.1002/9781405165518.wbeos1463.pub2. ISBN 978-1-4051-6551-8.
