Zarin və ya sarin — C4H10FO2P formullu yüksək toksik orqanofosfor sinir agentidir. Hərbi təsnifatda GB adı ilə də tanınır. Adi şəraitdə rəngsiz və iysiz mayedir.[1]
| Zarin | |
|---|---|
 | |
| Ümumi | |
| Kimyəvi formulu | C4H10FO2P |
| Fiziki xassələri | |
| Sıxlıq | 1,0943 q/sm³ |
| Termik xüsusiyyətlər | |
| Ərimə nöqtəsi | −56 °C |
| Qaynama nöqtəsi | 151,5 °C |
| Təsnifatı | |
| CAS-da qeyd. nöm. | 107-44-8 |
| PubChem | 7871 |
| SMILES | |
| InChI | |
| ChEBI | 75873 |
| BMT nömrəsi | 2810 |
| ChemSpider | 7583 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. | |
Xassələri
redaktəZarin rəngsiz, iysiz və uçucu mayedir. Su ilə qarışa bilir, həmçinin bir sıra üzvi həlledicilərdə həll olur.[2] Maddə buxar və maye halında orqanizmə tənəffüs yolları, dəri və gözlər vasitəsilə daxil ola bilər. Zarin Kimyəvi Silahların Qadağan edilməsi haqqında Konvensiya çərçivəsində kimyəvi silah kimi qadağan olunmuş maddələrə daxildir.[3]
Təsir mexanizmi
redaktəZarinin əsas toksik təsiri asetilxolinesteraza fermentinin inhibə olunması ilə bağlıdır. Bu fermentin fəaliyyəti zəiflədikdə sinapslarda asetilxolin toplanır və sinir-əzələ ötürülməsi pozulur.[4] Nəticədə muskarin, nikotin və mərkəzi sinir sistemi ilə bağlı əlamətlər meydana çıxa bilər.[1]
Zəhərlənmə əlamətləri
redaktəZarinlə zəhərlənmə zamanı əlamətlərin ağırlığı maddənin miqdarından və orqanizmə daxilolma yolundan asılıdır. Ən çox müşahidə edilən əlamətlərə göz bəbəklərinin daralması, görmənin bulanması, başağrısı, tüpürcək və göz yaşı ifrazının artması, tərləmə, ürəkbulanma, qusma, nəfəsalmanın çətinləşməsi, əzələ qıcolmaları və huşun itməsi daxildir.[5] Ağır hallarda tənəffüs çatışmazlığı, qıcolmalar və ölüm baş verə bilər.[1]
Uzunmüddətli təsirləri
redaktəKəskin zəhərlənmədən sonra bəzi şəxslərdə nevroloji və psixoloji əlamətlərin davam edə biləcəyi bildirilmişdir. Bu mövzu üzrə aparılmış sistematik icmallarda uzunmüddətli təsirlərin mövcudluğu haqqında məlumatların olduğu, lakin onların dərəcəsi və mexanizmləri barədə elmi müzakirələrin davam etdiyi göstərilmişdir.[6]
Təhlükəsizlik və zərərsizləşdirmə
redaktəZarinlə çirklənmə halları xüsusi hazırlıqlı mütəxəssislər və kimyəvi təhlükəsizlik xidmətləri tərəfindən idarə olunmalıdır. Zərərsizləşdirmə və təmizləmə işlərində maddənin hidrolizi və kimyəvi parçalanması ilə bağlı üsullar tətbiq oluna bilər, lakin bu proseslər yalnız müvafiq avadanlıq və təhlükəsizlik protokolları olan mühitlərdə aparılır.[3] Zarinlə mümkün təmas zamanı ərazidən uzaqlaşmaq, təcili tibbi yardım çağırmaq və müvafiq qurumların göstərişlərinə əməl etmək vacibdir.
Həmçinin bax
redaktəİstinadlar
redaktə- 1 2 3 Abou-Donia, Mohamed B.; Siracuse, Briana; Gupta, Natasha; Sokol, Ashly Sobel. "Sarin (GB, O-isopropyl methylphosphonofluoridate) neurotoxicity: critical review". Critical Reviews in Toxicology (ingilis). 46 (10). 2016: 845–875. doi:10.1080/10408444.2016.1220916. PMC 5764759. PMID 27705071.
- ↑ Abu-Qare, A. W.; Abou-Donia, M. B. "Sarin: health effects, metabolism, and methods of analysis". Food and Chemical Toxicology (ingilis). 40 (10). 2002: 1327–1333. doi:10.1016/S0278-6915(02)00079-0.
- 1 2 "Organophosphorus nerve agents and their countermeasures" (PDF). Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (ingilis). OPCW. İstifadə tarixi: 29 aprel 2026.
- ↑ Newmark, Jonathan. "Nerve Agents". The Neurologist (ingilis). 13 (1). 2007: 20–32. doi:10.1097/01.nrl.0000252923.04894.53. PMID 17215724.
- ↑ Nozaki, H.; Aikawa, N.; Shinozawa, Y.; Hori, S.; Fujishima, S.; Takuma, K.; Sagoh, M. "Sarin poisoning in Tokyo subway". The Lancet (ingilis). 345 (8955). 1995: 980–981. doi:10.1016/S0140-6736(95)90726-2. PMID 7715305.
- ↑ Jett, David A.; Spriggs, Shannon M.; McDonald, James D.; Lowit, Alison B.; Foran, Judith A. "A National Toxicology Program systematic review of the evidence for long-term neurological effects after acute exposure to sarin nerve agent". Critical Reviews in Toxicology (ingilis). 50 (6). 2020: 474–490. doi:10.1080/10408444.2020.1787330. PMC 8011809 (#bad_pmc). PMID 32755358 (#bad_pmid).