Vikipediya

Felisett

Felisett (fransuzcha talaffuzi: [felisɛt]) 1963-yil 18-oktyabrda Fransiya kosmik dasturi doirasida kosmosga uchirilgan birinchi mushuk. U kosmik parvozlar uchun tayyorlangan 14 ta urgʻochi mushukdan biri edi. Parvoz davomida ularning nerv faoliyatini kuzatish maqsadida mushuklarning bosh suyagiga elektrodlar oʻrnatilgan. Parvoz vaqtida miya va oyoq mushaklariga elektr impulslar yuborilib, reaksiyalar oʻlchangan. Raketa uchirilgandan 13 daqiqa oʻtib kapsula qaytarib olingan. Missiyadan olingan maʼlumotlarning aksariyati yuqori sifatli boʻlgan. Felisett parvozni tirik qaytgan holda yakunlagan, ammo ikki oy oʻtib miyasini tekshirish uchun evtanaziya qilingan.

Felisett parvozdan oldin C 341 deb nomlangandi va parvozdan keyin ommaviy axborot vositalari uni Felix the Cat qahramonidan ilhomlanib Félix deb atay boshladi. Centre d’Enseignement et de Recherches de Médecine Aéronautique (CERMA) bu nomni urgʻochi shaklga moslab Felisettga oʻzgartirdi va uni rasmiy nom sifatida qabul qildi. U dunyoning turli mamlakatlaridagi pochta markalarida ehtirom bilan yodga olingan va Xalqaro kosmik universitetda unga haykal oʻrnatildi. Fransiyaning biologik raketa yuklamalarida mushuklardan avval kalamushlar, undan keyin esa maymunlar uchirilgan.

Tarixi

tahrir

1949-yil 14-iyunda AQShning suborbital parvozi kosmosga uchirilgan birinchi sut emizuvchini – Albert II nomli rezus maymunini olib chiqqan. 1957-yil 3-noyabrda Sovet Ittifoqi Moskva koʻchalaridan topilgan adashgan it Laykani Sputnik-2 kosmik apparatida kosmosga uchirdi. Layka kosmosda halok boʻlgan, biroq Yer atrofida orbitaga chiqqan birinchi hayvon boʻlgan[1]. 1959-yil 1-yanvarda Braziliya armiyasi polkovnigi Manuel dos Santos Lage Félix I raketasida Flamengo nomli mushukni uchirishni rejalashtirgan, ammo mushukdan foydalanish boʻyicha axloqiy eʼtirozlar sabab parvoz bekor qilingan[2][3]. 1961-yil 31-yanvarda, Merkuriy loyihasi doirasida shimpanze Ham suborbital parvoz uchun kosmosga uchirilgan birinchi gominid boʻldi[4]. 1961-yil 29-noyabrda esa Enos ikkinchi shimpanze sifatida kosmosga uchirildi va kosmonavtlar Yuriy Gagarin va German Titovdan keyin, Yer orbitasiga chiqqan toʻrtinchi gominidga aylandi[5].

Fransiyaning raketa dasturi 1961-yilda boshlangan[6]. Veronika raketasi parvozlari 1959-yilda qayta tiklangan boʻlib, ular Comité des Recherches Spatiales (CRS) tomonidan boshqarilgan[7]. Fransiyaning Saharodagi bazasidan 1961-yil 22-fevralda Hector nomli kalamush uchirilgan va shu bilan Fransiya kosmosga hayvon uchirgan uchinchi davlatga aylangan[8][9]. Hectorning bosh suyagiga ham nerv faoliyatini kuzatish uchun elektrodlar oʻrnatilgan edi. 15 va 18-oktabr kunlari yana ikkita kalamushli raketa uchirilgan[10]. Fransuz olimlari keyinchalik kattaroq sut emizuvchilardan foydalanishni xohlagan va mushuklarni tanlagan, chunki ularga oid koʻp miqdorda nevrologik maʼlumotlar allaqachon mavjud edi[10][11].

Natijalar va oqibatlar

tahrir

Parvoz davomida qayd etilgan maʼlumotlarning aksariyati yuqori sifatli boʻlgan, faqat retikulyar oʻlchovlar va qayta kirish bosqichidagi maʼlumotlarda muammolar kuzatilgan. C 341ga moʻljallanganidan koʻra koʻproq miqdorda elektr impulslar berilgan. Raketa yuklamasi boʻlgani sababli u uchish bosqichida sergak boʻlgan. Mikrogravitatsiya fazasida uning yurak urishi sekinlashgan, nafas olishi esa normal holatga kelgan. Notinch, tebranishli qayta kirish fazasi uning yurak urish tezligini oshirgan, biroq past sifatli maʼlumotlar sabab buni aniq tahlil qilish qiyin boʻlgan[12]. Parvozning biologik maʼlumotlari matbuotga taqdim etilgan va ular C 341ga „Félix“ deb nom berishgan – bu laqab Félix the Cat multfilm qahramoni sharafiga qoʻyilgan edi. CERMA esa bu nomni urgʻochi shaklga moslab Felisettga oʻzgartirgan va rasmiy nom sifatida qabul qilgan[13]. Felisett parvozdan ikki oy oʻtib miyasini tekshirish uchun nekropsiya oʻtkazish maqsadida evtanaziya qilingan[14].

Fransiya 24-oktabr kuni kosmosga ikkinchi mushukni uchirgan. Biroq raketani uchirish platformasidan ajratib chiqarishi kerak boʻlgan portlovchi bolt ishlamagan, natijada raketa keskin, notoʻgʻri burchak ostida uchirilgan. Radio transponderning uchirish maydonida ishlamay qolishi raketani kuzatishni yanada qiyinlashtirgan. Vertolyot parashyutni koʻrgan, lekin qoʻna olmagan, shuning uchun quruqlikdagi guruh yuborilgan. Ular esa tikanli simtoʻsiqdan oʻta olmagan. Ertasi kuni yana vertolyot yuborilgan va u nihoyat belgilangan joyga qoʻna olgan. Yuk joylashgan burun konusi qattiq shikastlangan boʻlgan, mushuk esa halok boʻlgan[15][16].

Yana qarang

tahrir

Manbalar

tahrir
  1. ↑ Malashenkov, Dimitri (10 October 2002). "Some Unknown Pages of the Living Organism's First Orbital Flight". 34th COSPAR Scientific Assembly, 2nd World Space Congress. Houston, Texas. p. 288.
  2. ↑ Dougherty, Jung & Serra 2018, s. 6.
  3. ↑ „Brazil Getting Ready to Fire Cat into Space“. Associated Press (1958-yil 31-dekabr), s. 32.
  4. ↑ Myler, Joseph L.. „Ham, Chimp Astronaut, to Help Scientists Decide Safety of Space Ride for Human Astronaut“. UPI (1961-yil 1-fevral), s. 6.
  5. ↑ „Operational Trouble Shortens Chimp's Ride“. Associated Press (1961-yil 29-noyabr), s. 1.
  6. ↑ „France to Fire Cat into Space“. Reuters (1963-yil 30-sentyabr), s. 37.
  7. ↑ Dougherty, Jung & Serra 2018, ss. 2–3.
  8. ↑ „Space Cat Back Alive“ (1963-yil 20-oktyabr), s. 5.
  9. ↑ Dougherty, Jung & Serra 2018, s. 2.
  10. 1 2 Dougherty, Jung & Serra 2018, s. 3.
  11. ↑ „[Hommage Une Statue en Bronze Pour Félicette, Votre Avis M. Viso?“] [[Tribute] A Bronze Statue for Félicette, Your Opinion Mr. Viso?] (fr). Spacegate.cnes.fr. CNES (2017-yil 14-dekabr). Qaraldi: 2019-yil 17-yanvar.
  12. ↑ Dougherty, Jung & Serra 2018, ss. 6–8.
  13. ↑ Dougherty, Jung & Serra 2018, s. 9.
  14. ↑ Baheux, Romain „Et si Félicette, le premier chat dans l'espace, avait bientôt sa statue?“ [And if Félicette, the first cat in space, soon had her statue?] (fr). Le Parisien (2017-yil 19-oktyabr). Qaraldi: 2019-yil 18-yanvar.
  15. ↑ Gray, Tara „A Brief History of Animals in Space“. NASA (2004-yil 2-avgust). Qaraldi: 2017-yil 6-may.
  16. ↑ Dougherty, Jung & Serra 2018, s. 8.

Adabiyotlar

tahrir
  • Burgess, Colin; Dubbs, Chris. Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Springer Praxis, 2007. ISBN 978-0-387-36053-9. 
  • Dougherty, K.; Jung, P.; Serra, Jean-Jacques „Félicette, the only space cat“. International Astronautical Congress (2018-yil oktyabr).
  • Reuter, Claus. The V2 and the German, Russian and American Rocket Program. German Canadian Museum, 2000 — 87-bet. ISBN 978-1-894643-05-4. 
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Felisett&oldid=5847320" dan olindi