1993 Malaŵi demokilase rifendamu
Pa Juni 14, 1993, ku Malaŵi kukacitika referendum yakukhwaskana na kuwezgerapo demokilase ya vyaru vinandi. Pafupifupi 64% ya awo ŵakavota ŵakazomerezga kuti chipani cha Malawi Congress chileke kulamulira kwa vyaka 31. Pakati pajumpha nyengo yicoko waka, Pulezidenti Hastings Banda, uyo wakaŵa mulongozgi wa caru kufuma apo cikapokera wanangwa, wakathereskeka pa umoyo wake wose ndiposo nkhongono zinandi izo wakaŵa nazo kufuma apo boma la chipani cimoza likambira kuwusa mu 1966. Mu chaka chakulondezgapo, pakaŵa maungano gha chigaŵa. Ŵanthu 67% pa ŵanthu 4.7 miliyoni awo ŵakalembeskeka ŵakavota.[1]
Vyakulondezga
lemba| Kusankha | Mavoti | % |
|---|---|---|
| Multi-party state | 1,993,996 | 64.69 |
| One-party state | 1,088,473 | 35.31 |
| Invalid/blank votes | 70,979 | – |
| Pamoza | 3,153,448 | 100 |
| Registered voters/turnout | 4,699,527 | 67.10 |
| Source: African Elections Database | ||
Vigaŵa vya kuwaro
lemba- Detailed results by district African Elections Database
Kusinthika kwa Vyakukakamizga vya ku Charu Chose na mu Malawi
lembaKumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1980, umaliro wa Nkhondo Yakuzizima na kuchepa kwa muwuso wa apartheid ku South Africa vikapangiska kuti wovwiri wa ŵa ku West ku boma la Banda uchepe, ndipo kukakamizga kwa charu chose kuti paŵe kusintha kwa ndyali kukakwera. Chuma cha Malawi nacho chikamba kusuzgika, ndipo boma likataya chigaŵa chikulu cha wovwiri wakufuma kuwaro. Banda wakamba kufooka pa umoyo ndipo wakaŵa pafupi kufika vyaka 90. John Tembo na Cecilia Kadzamira ŵakamba kunyamura maudindo ghanandi gha boma na kuchepetsa ntchito izo Banda wakachitanga zuŵa na zuŵa.
Paumaliro wa 1991, Malawi ndiyo yikaŵa charu chokha ku southern Africa icho chikhalanga na ndondomeko ya chipani chimoza, penepapo vyaru vya kufupi nga ni Zambia, Tanzania, na Mozambique vikaŵa kuti vikusintha ku ndondomeko za vipani vinandi. Pa 8 March 1992, mabishopu ŵa Katolika ku Malawi ŵakalemba kalata ya chisambizgo yakususkana na kuswa wanangwa wa ŵanthu, ndipo nkhani iyi yikapangiska kuti kususkana na boma kuŵe pakweru. Pamanyuma mu mwezi weneyura, ŵanthu ŵakujumpha 80 ŵa ku Malawi awo ŵakasuskanga boma kwawo kuwaro ŵakakumana ku Lusaka, Zambia, kuti ŵakambiskane nthowa zakusinthira ku demokilase ku Malawi.
Mu Epulero 1992, mulongozgi wa wupu wa ŵantchito Chakufwa Chihana wakawelera ku Malawi ndipo wakayowoya nkhani ku Lilongwe International Airport. Wakayowoya MCP kuti ni chipani cha nyifwa na mdima ndipo wakachema kuti pachitike referendum ya charu chose. Wakakakika nyengo yeneyiyo ndipo wakalangika kukhala mu jele vyaka viŵiri na kugwira ntchito zinonono chifukwa cha mulandu wa sedition. Kukakika kwake kukakwiyiska ŵanthu ndipo kususkana kukakuruka ku Lilongwe na Blantyre. Ŵasilikari ŵakagwiliskira ntchito nkhongono zakukoma ŵanthu pakuthandazga ŵanthu awo ŵakachitanga viwawa, ndipo ŵanthu 38 ŵakafwa. Ivi vikaŵa chiyerezgero chikuru chomene cha kususkana na boma la MCP mu vyaka pafupifupi vitatu vya ulamuliro wake.
Pakukumana na kususkana kwakukura, boma likaparanya National Assembly ndipo likachema maungano gha chisankho cha chipani chimoza mu Juni kuti vazuzge mipando ya ndyali yakukwana 141. Magulu ghakususkana, agho ghakaŵa pasi pa komiti yakucemeka Committee for a Democratic Alliance, ghakachema ŵanthu kuti ŵaleke kuvota. Kuyana na viŵerengero vya boma, ŵanthu 45 ŵakawelera kwambura kususkika, ndipo mipando yinkhondi yikakhala yambura ŵanthu chifukwa cha kuleka kuzomerezgeka. Mu vigaŵa ivyo mavoti ghakachitika, ŵalongozgi 62 awo ŵakaŵa kale pa mipando ŵakataya mipando yawo. Boma likayowoya kuti ŵanthu 80% ŵakiza kuzavota, kweni viŵerengero vyambura kujiyimira vikayerezga kuti ŵanthu ŵakukwana 40% pera ndiwo ŵakavota pa charu chose. Ku Blantyre, awo ŵakavota ŵakaŵa 20%, ndipo mu vigaŵa vinyake ŵakaŵa 10% pera. [2]
Mbiri ya Nyengo Yakale
lembaMalawi yikatora wanangwa wake mu 1964 pasi pa ulongozgi wa Hastings Kamuzu Banda na Malawi Congress Party (MCP). Mu 1966, MCP yikapharazgika kuŵa chipani cha malango pera, ndipo ichi chikamba nyengo iyo yikamanyikwanga kuti ni boma la munthu yumoza ilo likaŵa na ulamuliro wakusuzga chomene. Pasi pa ulamuliro wa Banda, pakaŵa malango ghakukhwimiska pa umoyo wa ŵanthu, ndyali, na nkhani za makhaliro.
Boma la Banda likalutilira kuŵa na ubwezi wakukwana wa ndyali na apartheid South Africa, iyo pa nyengo yira ndiyo yikaŵa charu cha Africa pera icho chikachitanga nthena. Malawi yikapokera wovwiri kufuma ku United States, iyo yikawonanga Malawi kuŵa munyake wa pa nkhondo yakulimbana na chikomyunizimu. Nangauli chuma cha Malawi chikawonekanga kuti ntchakukhazikika pakuyaniska na vyaru vinyake mu chigaŵa ichi, ulamuliro wakufika palipose wa boma la Banda ukapangiska kuti paŵe wofi. Young Pioneers of Malawi, awo ŵakagwiranga ntchito nga ni ŵasilikari ŵa paramilitary na ŵapolisi ŵa chinsinsi, ŵakaŵa na nkhongono kuluska ŵasilikari ŵa charu ndipo ndiwo ŵakaŵa ŵakulu chomene pakusuzga ŵakususka.
Vyakulondezga mu Vigaŵa
lemba| Chigaŵa | Vipani vinandi | Chipani chimoza | Mavoti ghakuzomerezgeka | Mavoti ghambura kuzomerezgeka | Pamoza / Ŵalembeska | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mavoti | % | Mavoti | % | ||||||
| Dedza | 34,628 | 25.56% | 100,840 | 74.44% | 135,468 | 3,972 | 139,440 | 75.5% | 184,589 |
| Dowa | 20,345 | 14.93% | 115,958 | 85.07% | 136,303 | 3,429 | 139,732 | 72.0% | 194,010 |
| Kasungu | 48,960 | 28.05% | 125,600 | 71.95% | 174,560 | 4,982 | 179,542 | 77.3% | 232,276 |
| Lilongwe | 105,110 | 28.23% | 267,168 | 71.77% | 372,278 | 12,512 | 384,790 | 65.1% | 591,460 |
| Mchinji | 34,559 | 31.54% | 75,012 | 68.46% | 109,571 | 6,854 | 116,425 | 59.3% | 196,393 |
| Nkhotakota | 35,965 | 47.03% | 40,515 | 52.97% | 76,480 | 2,856 | 79,336 | 59.3% | 133,866 |
| Ntcheu | 74,655 | 74.74% | 25,227 | 25.26% | 99,882 | 1,089 | 100,971 | 70.8% | 142,550 |
| Ntchisi | 11,224 | 21.93% | 39,946 | 78.07% | 51,170 | 883 | 52,053 | 81.1% | 64,204 |
| Salima | 34,586 | 45.07% | 42,147 | 54.93% | 76,733 | 1,859 | 78,592 | 83.2% | 94,472 |
| Pakati | 400,032 | 32.46% | 832,413 | 67.54% | 1,232,445 | 38,436 | 1,270,881 | 69.3% | 1,833,820 |
| Chitipa | 37,165 | 91.16% | 3,603 | 8.84% | 40,768 | 305 | 41,073 | 70.3% | 58,404 |
| Karonga | 61,038 | 94.14% | 3,799 | 5.86% | 64,837 | 539 | 65,376 | 59.1% | 110,603 |
| Nkhata Bay | 54,990 | 92.59% | 4,399 | 7.41% | 59,389 | 822 | 60,211 | 46.5% | 129,514 |
| Rumphi | 43,943 | 86.79% | 6,687 | 13.21% | 50,630 | 712 | 51,342 | 86.6% | 59,300 |
| Mzuzu | 73,281 | 80.71% | 17,520 | 19.29% | 90,801 | 1,031 | 91,832 | 82.8% | 110,980 |
| Mzimba | 122,152 | 91.67% | 11,093 | 8.33% | 133,245 | 1,117 | 134,362 | 83.7% | 160,538 |
| Kumpoto | 392,569 | 89.29% | 47,101 | 10.71% | 439,670 | 4,526 | 444,196 | 70.6% | 629,339 |
| Blantyre | 197,938 | 86.70% | 30,363 | 13.30% | 228,301 | 2,107 | 230,408 | 85.0% | 271,152 |
| Chikwawa | 80,364 | 76.54% | 24,631 | 23.46% | 104,995 | 1,878 | 106,873 | 54.8% | 194,987 |
| Chiradzulu | 70,578 | 89.21% | 8,539 | 10.79% | 79,117 | 3,455 | 82,572 | 83.7% | 98,605 |
| Machinga | 181,186 | 91.31% | 17,240 | 8.69% | 198,426 | 2,813 | 201,239 | 58.4% | 344,753 |
| Mangochi | 179,697 | 90.94% | 17,911 | 9.06% | 197,608 | 3,711 | 201,319 | 57.2% | 352,263 |
| Mulanje | 145,111 | 79.35% | 37,775 | 20.65% | 182,886 | 8,480 | 191,366 | 55.2% | 347,006 |
| Mwanza | 29,137 | 71.46% | 11,639 | 28.54% | 40,776 | 749 | 41,525 | 55.5% | 74,890 |
| Nsanje | 47,929 | 82.59% | 10,106 | 17.41% | 58,035 | 818 | 58,853 | 55.4% | 106,287 |
| Thyolo | 122,823 | 81.30% | 28,259 | 18.70% | 151,082 | 2,403 | 153,485 | 82.4% | 186,262 |
| Zomba | 146,632 | 86.70% | 22,496 | 13.30% | 169,128 | 1,603 | 170,731 | 65.6% | 260,163 |
| Kumwera | 1,201,395 | 85.18% | 208,959 | 14.82% | 1,410,354 | 28,017 | 1,438,371 | 64.3% | 2,236,368 |
| Pamoza | 1,993,996 | 64.69% | 1,088,473 | 35.31% | 3,082,469 | 70,979 | 3,153,448 | 67.1% | 4,699,527 |
| Fuente: African Elections Database Archived 2021-06-07 at the Wayback Machine | |||||||||
Ukaboni
lemba- ↑ Malawi: 1993 Referendum results EISA
- ↑ "Malawi" (PDF). Inter-Parliamentary Union. Retrieved 25 February 2025.