1993 Malaŵi demokilase rifendamu

Pa Juni 14, 1993, ku Malaŵi kukacitika referendum yakukhwaskana na kuwezgerapo demokilase ya vyaru vinandi. Pafupifupi 64% ya awo ŵakavota ŵakazomerezga kuti chipani cha Malawi Congress chileke kulamulira kwa vyaka 31. Pakati pajumpha nyengo yicoko waka, Pulezidenti Hastings Banda, uyo wakaŵa mulongozgi wa caru kufuma apo cikapokera wanangwa, wakathereskeka pa umoyo wake wose ndiposo nkhongono zinandi izo wakaŵa nazo kufuma apo boma la chipani cimoza likambira kuwusa mu 1966. Mu chaka chakulondezgapo, pakaŵa maungano gha chigaŵa. Ŵanthu 67% pa ŵanthu 4.7 miliyoni awo ŵakalembeskeka ŵakavota.[1]

1993 Malaŵi demokilase rifendamu

14 June 1993 (1993-06-14)

Results
Choice
Votes %
One-party system 1,088,473 35.31%
Multi-party system 1,993,996 64.69%
Valid votes 3,082,469 97.75%
Invalid or blank votes 70,979 2.25%
Total votes 3,153,448 100.00%
Registered voters/turnout 4,699,527 67.1%

Results of the referendum by region (left) and district (right)

Vyakulondezga

lemba
Kusankha Mavoti %
Multi-party state 1,993,996 64.69
One-party state 1,088,473 35.31
Invalid/blank votes 70,979
Pamoza 3,153,448 100
Registered voters/turnout 4,699,527 67.10
Source: African Elections Database

Vigaŵa vya kuwaro

lemba

Kusinthika kwa Vyakukakamizga vya ku Charu Chose na mu Malawi

lemba

Kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1980, umaliro wa Nkhondo Yakuzizima na kuchepa kwa muwuso wa apartheid ku South Africa vikapangiska kuti wovwiri wa ŵa ku West ku boma la Banda uchepe, ndipo kukakamizga kwa charu chose kuti paŵe kusintha kwa ndyali kukakwera. Chuma cha Malawi nacho chikamba kusuzgika, ndipo boma likataya chigaŵa chikulu cha wovwiri wakufuma kuwaro. Banda wakamba kufooka pa umoyo ndipo wakaŵa pafupi kufika vyaka 90. John Tembo na Cecilia Kadzamira ŵakamba kunyamura maudindo ghanandi gha boma na kuchepetsa ntchito izo Banda wakachitanga zuŵa na zuŵa.

Paumaliro wa 1991, Malawi ndiyo yikaŵa charu chokha ku southern Africa icho chikhalanga na ndondomeko ya chipani chimoza, penepapo vyaru vya kufupi nga ni Zambia, Tanzania, na Mozambique vikaŵa kuti vikusintha ku ndondomeko za vipani vinandi. Pa 8 March 1992, mabishopu ŵa Katolika ku Malawi ŵakalemba kalata ya chisambizgo yakususkana na kuswa wanangwa wa ŵanthu, ndipo nkhani iyi yikapangiska kuti kususkana na boma kuŵe pakweru. Pamanyuma mu mwezi weneyura, ŵanthu ŵakujumpha 80 ŵa ku Malawi awo ŵakasuskanga boma kwawo kuwaro ŵakakumana ku Lusaka, Zambia, kuti ŵakambiskane nthowa zakusinthira ku demokilase ku Malawi.

Mu Epulero 1992, mulongozgi wa wupu wa ŵantchito Chakufwa Chihana wakawelera ku Malawi ndipo wakayowoya nkhani ku Lilongwe International Airport. Wakayowoya MCP kuti ni chipani cha nyifwa na mdima ndipo wakachema kuti pachitike referendum ya charu chose. Wakakakika nyengo yeneyiyo ndipo wakalangika kukhala mu jele vyaka viŵiri na kugwira ntchito zinonono chifukwa cha mulandu wa sedition. Kukakika kwake kukakwiyiska ŵanthu ndipo kususkana kukakuruka ku Lilongwe na Blantyre. Ŵasilikari ŵakagwiliskira ntchito nkhongono zakukoma ŵanthu pakuthandazga ŵanthu awo ŵakachitanga viwawa, ndipo ŵanthu 38 ŵakafwa. Ivi vikaŵa chiyerezgero chikuru chomene cha kususkana na boma la MCP mu vyaka pafupifupi vitatu vya ulamuliro wake.

Pakukumana na kususkana kwakukura, boma likaparanya National Assembly ndipo likachema maungano gha chisankho cha chipani chimoza mu Juni kuti vazuzge mipando ya ndyali yakukwana 141. Magulu ghakususkana, agho ghakaŵa pasi pa komiti yakucemeka Committee for a Democratic Alliance, ghakachema ŵanthu kuti ŵaleke kuvota. Kuyana na viŵerengero vya boma, ŵanthu 45 ŵakawelera kwambura kususkika, ndipo mipando yinkhondi yikakhala yambura ŵanthu chifukwa cha kuleka kuzomerezgeka. Mu vigaŵa ivyo mavoti ghakachitika, ŵalongozgi 62 awo ŵakaŵa kale pa mipando ŵakataya mipando yawo. Boma likayowoya kuti ŵanthu 80% ŵakiza kuzavota, kweni viŵerengero vyambura kujiyimira vikayerezga kuti ŵanthu ŵakukwana 40% pera ndiwo ŵakavota pa charu chose. Ku Blantyre, awo ŵakavota ŵakaŵa 20%, ndipo mu vigaŵa vinyake ŵakaŵa 10% pera. [2]

Mbiri ya Nyengo Yakale

lemba

Malawi yikatora wanangwa wake mu 1964 pasi pa ulongozgi wa Hastings Kamuzu Banda na Malawi Congress Party (MCP). Mu 1966, MCP yikapharazgika kuŵa chipani cha malango pera, ndipo ichi chikamba nyengo iyo yikamanyikwanga kuti ni boma la munthu yumoza ilo likaŵa na ulamuliro wakusuzga chomene. Pasi pa ulamuliro wa Banda, pakaŵa malango ghakukhwimiska pa umoyo wa ŵanthu, ndyali, na nkhani za makhaliro.

Boma la Banda likalutilira kuŵa na ubwezi wakukwana wa ndyali na apartheid South Africa, iyo pa nyengo yira ndiyo yikaŵa charu cha Africa pera icho chikachitanga nthena. Malawi yikapokera wovwiri kufuma ku United States, iyo yikawonanga Malawi kuŵa munyake wa pa nkhondo yakulimbana na chikomyunizimu. Nangauli chuma cha Malawi chikawonekanga kuti ntchakukhazikika pakuyaniska na vyaru vinyake mu chigaŵa ichi, ulamuliro wakufika palipose wa boma la Banda ukapangiska kuti paŵe wofi. Young Pioneers of Malawi, awo ŵakagwiranga ntchito nga ni ŵasilikari ŵa paramilitary na ŵapolisi ŵa chinsinsi, ŵakaŵa na nkhongono kuluska ŵasilikari ŵa charu ndipo ndiwo ŵakaŵa ŵakulu chomene pakusuzga ŵakususka.

Vyakulondezga mu Vigaŵa

lemba
Chigaŵa Vipani vinandi Chipani chimoza Mavoti ghakuzomerezgeka Mavoti ghambura kuzomerezgeka Pamoza / Ŵalembeska
Mavoti % Mavoti %
Dedza 34,628 25.56% 100,840 74.44% 135,468 3,972 139,440 75.5% 184,589
Dowa 20,345 14.93% 115,958 85.07% 136,303 3,429 139,732 72.0% 194,010
Kasungu 48,960 28.05% 125,600 71.95% 174,560 4,982 179,542 77.3% 232,276
Lilongwe 105,110 28.23% 267,168 71.77% 372,278 12,512 384,790 65.1% 591,460
Mchinji 34,559 31.54% 75,012 68.46% 109,571 6,854 116,425 59.3% 196,393
Nkhotakota 35,965 47.03% 40,515 52.97% 76,480 2,856 79,336 59.3% 133,866
Ntcheu 74,655 74.74% 25,227 25.26% 99,882 1,089 100,971 70.8% 142,550
Ntchisi 11,224 21.93% 39,946 78.07% 51,170 883 52,053 81.1% 64,204
Salima 34,586 45.07% 42,147 54.93% 76,733 1,859 78,592 83.2% 94,472
Pakati 400,032 32.46% 832,413 67.54% 1,232,445 38,436 1,270,881 69.3% 1,833,820
Chitipa 37,165 91.16% 3,603 8.84% 40,768 305 41,073 70.3% 58,404
Karonga 61,038 94.14% 3,799 5.86% 64,837 539 65,376 59.1% 110,603
Nkhata Bay 54,990 92.59% 4,399 7.41% 59,389 822 60,211 46.5% 129,514
Rumphi 43,943 86.79% 6,687 13.21% 50,630 712 51,342 86.6% 59,300
Mzuzu 73,281 80.71% 17,520 19.29% 90,801 1,031 91,832 82.8% 110,980
Mzimba 122,152 91.67% 11,093 8.33% 133,245 1,117 134,362 83.7% 160,538
Kumpoto 392,569 89.29% 47,101 10.71% 439,670 4,526 444,196 70.6% 629,339
Blantyre 197,938 86.70% 30,363 13.30% 228,301 2,107 230,408 85.0% 271,152
Chikwawa 80,364 76.54% 24,631 23.46% 104,995 1,878 106,873 54.8% 194,987
Chiradzulu 70,578 89.21% 8,539 10.79% 79,117 3,455 82,572 83.7% 98,605
Machinga 181,186 91.31% 17,240 8.69% 198,426 2,813 201,239 58.4% 344,753
Mangochi 179,697 90.94% 17,911 9.06% 197,608 3,711 201,319 57.2% 352,263
Mulanje 145,111 79.35% 37,775 20.65% 182,886 8,480 191,366 55.2% 347,006
Mwanza 29,137 71.46% 11,639 28.54% 40,776 749 41,525 55.5% 74,890
Nsanje 47,929 82.59% 10,106 17.41% 58,035 818 58,853 55.4% 106,287
Thyolo 122,823 81.30% 28,259 18.70% 151,082 2,403 153,485 82.4% 186,262
Zomba 146,632 86.70% 22,496 13.30% 169,128 1,603 170,731 65.6% 260,163
Kumwera 1,201,395 85.18% 208,959 14.82% 1,410,354 28,017 1,438,371 64.3% 2,236,368
Pamoza 1,993,996 64.69% 1,088,473 35.31% 3,082,469 70,979 3,153,448 67.1% 4,699,527
Fuente: African Elections Database Archived 2021-06-07 at the Wayback Machine

Ukaboni

lemba
  1. Malawi: 1993 Referendum results EISA
  2. "Malawi" (PDF). Inter-Parliamentary Union. Retrieved 25 February 2025.