Podgorica
Podgorica (malazezisht: Podgorica; cirilik: Подгорица) është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Malit të Zi. Ajo ndodhet në pjesën qendrore të vendit, në veri të fushës së Zetës dhe pranë lumenjve Moraça, Ribnica, Zeta, Cijevna, Sitnica dhe Mareza. Në sistemin kushtetues malazez Podgorica është kryeqyteti i shtetit, ndërsa Cetinja mban statusin e kryeqytetit të vjetër mbretëror.[2]
Podgorica
Подгорица | |
|---|---|
Kryeqytet dhe qytet | |
  .jpg)    .jpg)   Pamje nga Podgorica | |
 Coat of arms | |
  Podgorica | |
| Koordinatat: 42°26′28″N 19°15′45″E / 42.44111°N 19.26250°E | |
| Shteti |  Mali i Zi |
| Qeverisja | |
| • Type | Kryetar–kuvend qyteti |
| • Kryetar | Saša Mujović (PES) |
| Popullsia (2023)[1] | |
• Total | 179.505 |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 81000 |
| Prefiksi lokal | +382 20 |
| Shenjti mbrojtës | Shën Marku |
| Faqja zyrtare | podgorica |
Qyteti është qendra kryesore politike, administrative, ekonomike, arsimore, shkencore, kulturore dhe sportive e Malit të Zi.[3] Pozicioni i tij në brendësi të vendit, në lidhje me rrugët që shkojnë nga bregdeti drejt veriut dhe lindjes së Malit të Zi, e ka bërë Podgoricën një nyje të rëndësishme komunikimi.
Nga viti 1946 deri në vitin 1992 qyteti mbajti emrin Titograd, në nder të Josip Broz Titos. Emri historik Podgorica u rikthye më 2 prill 1992.[4]
Etimologjia
RedaktoEmri Podgorica lidhet me shprehjen sllave që do të thotë “nën Goricë”, duke iu referuar kodrës Gorica, e cila ngrihet pranë qendrës së sotme të qytetit. Gjatë historisë vendbanimi është njohur me emra të ndryshëm. Në periudhën antike zona lidhej me vendbanimin romak të Duklës, ndërsa në mesjetë u përdor edhe emri Ribnica. Emri Podgorica përmendet për herë të parë në vitin 1326 në një dokument të arkivave të Kotorrit.[4]
Gjeografia
RedaktoPodgorica ndodhet në pjesën qendrore të Malit të Zi, në veri të fushës së Zetës dhe jo larg Liqenit të Shkodrës. Qyteti shtrihet në një zonë kryesisht fushore, me lartësi rreth 44 metra mbi nivelin e detit.[3] Lumenjtë Moraça dhe Ribnica kalojnë nëpër qytet, ndërsa në territorin përreth ndodhen edhe Zeta, Cijevna, Sitnica dhe Mareza.[5]
Pozicioni gjeografik i Podgoricës, afërsia me Liqenin e Shkodrës, lidhja me bregdetin adriatik dhe rrugët që e lidhin me pjesën veriore të vendit kanë ndikuar në zhvillimin e saj si qendra më e madhe urbane e Malit të Zi.[3]
Klima
RedaktoPodgorica ka klimë të modifikuar mesdhetare, me vera të gjata e të nxehta dhe dimra të butë e me reshje. Ndikimi i Detit Adriatik dhe i Liqenit të Shkodrës zbut temperaturat dimërore, ndërsa pozicioni në fushë bën që vera të jetë veçanërisht e nxehtë.[3]
Historia
RedaktoAntikiteti dhe mesjeta
RedaktoZona e sotme e Podgoricës ka qenë e banuar që në parahistori. Në antikitet ajo lidhej me fiset ilire të Labeatëve dhe Dokleatëve, ndërsa pranë qytetit të sotëm ndodhen rrënojat e Duklës, një qendër e rëndësishme romake. Pas rënies së Perandorisë Romake dhe zhvendosjeve sllave e avare, në brigjet e Ribnicës u zhvillua një vendbanim i ri mesjetar.[4]
Përmendja e parë e emrit Podgorica daton në vitin 1326. Në atë periudhë qyteti kishte rëndësi tregtare, sepse ndodhej në rrugët që lidhnin Dubrovnikun me brendësinë ballkanike.[4]
Periudha osmane dhe bashkimi me Malin e Zi
RedaktoNë vitin 1474 Podgorica ra nën sundimin osman. Osmanët ngritën një fortesë të madhe dhe qyteti u shndërrua në një pikë të rëndësishme ushtarake në kufijtë e zonave malazeze. Sundimi osman zgjati deri në shekullin XIX.
Pas Kongresit të Berlinit të vitit 1878, Podgorica iu bashkua Malit të Zi. Kjo periudhë shënoi fillimin e një zhvillimi të ri urban dhe ekonomik. Në fillim të shekullit XX u krijuan institucionet e para financiare dhe ndërmarrjet industriale, ndër të cilat fabrika e duhanit.[4]
Shekulli XX
RedaktoGjatë Luftës së Dytë Botërore Podgorica u bombardua rëndë dhe një pjesë e madhe e qytetit u shkatërrua. Qyteti u çlirua më 19 dhjetor 1944.[4]
Më 13 korrik 1946, me emrin Titograd, qyteti u bë kryeqyteti i Republikës Socialiste të Malit të Zi brenda Jugosllavisë socialiste. Pas luftës u ndërtuan institucione të reja, lagje të gjera urbane, rrugë, shkolla, objekte kulturore dhe ndërmarrje industriale. Në vitin 1992 u rikthye emri Podgorica, ndërsa pas referendumit të vitit 2006 qyteti u bë kryeqyteti i Malit të Zi të pavarur.[4]
Administrimi
RedaktoPodgorica është një njësi e vetëqeverisjes lokale me status të veçantë si kryeqytet i Malit të Zi. Qyteti drejtohet nga kryetari dhe Kuvendi i Kryeqytetit. Kryetari aktual është Saša Mujović.[6]
Administrata lokale përfshin sekretariate, shërbime komunale, institucione publike dhe ndërmarrje të qytetit. Në varësi të kryeqytetit funksionojnë, ndër të tjera, institucione kulturore, biblioteka, teatro, muze dhe shërbime komunale.[6]
Demografia
RedaktoSipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2023, Podgorica kishte 179.505 banorë dhe ishte njësia më e populluar e Malit të Zi, me rreth 28,78% të popullsisë së përgjithshme të vendit.[1] Nga popullsia e përgjithshme, 85.819 ishin burra dhe 93.686 gra.[1]
Përbërja etnike
RedaktoGjuha
RedaktoNë regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në Podgoricë ishin serbishtja dhe malazishtja. Serbishtja u deklarua si gjuhë e përdorur zakonisht nga 80.838 banorë, ndërsa malazishtja nga 79.804 banorë.[7]
| Gjuha e përdorur zakonisht | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Serbisht | 80.838 | 45,03% |
| Malazisht | 79.804 | 44,46% |
| Serbokroatisht | 3.070 | 1,71% |
| Rusisht | 2.742 | 1,53% |
| Boshnjakisht | 2.018 | 1,12% |
| Shqip | 1.046 | 0,58% |
Feja
RedaktoEkonomia
RedaktoPodgorica është qendra kryesore ekonomike e Malit të Zi. Në qytet janë përqendruar administrata shtetërore, institucionet financiare, shërbimet, tregtia, arsimi i lartë, aktivitetet kulturore dhe një pjesë e rëndësishme e sektorit të ndërtimit dhe të teknologjisë. Pozicioni i saj në qendër të vendit e ka bërë nyje për lidhjet ndërmjet bregdetit, veriut malor dhe kufijve me vendet fqinje.[3]
Rreth Podgoricës zhvillohet edhe bujqësia, veçanërisht vreshtaria. Fusha e Ćemovskos është një nga zonat më të njohura të vreshtave në Mal të Zi, ndërsa afërsia me fushën e Zetës ka rëndësi për prodhimin bujqësor.[5]
Transporti
RedaktoPodgorica është nyja kryesore rrugore dhe hekurudhore e Malit të Zi. Ajo lidhet me bregdetin adriatik, me veriut malor të vendit dhe me rrugët ndërkombëtare drejt Shqipërisë, Serbisë dhe Bosnjës dhe Hercegovinës.
Aeroporti i Podgoricës ndodhet pranë qytetit dhe shërben si një nga dy aeroportet ndërkombëtare të Malit të Zi. Distanca nga qendra e qytetit është rreth 12 km.[8] Stacioni hekurudhor i Podgoricës është pjesë e rrjetit hekurudhor malazez dhe lidhet me linjën që shkon drejt Barit, Bijelo Poljes dhe lidhjeve ndërkombëtare.[9]
Kultura
RedaktoPodgorica është një nga qendrat më të rëndësishme kulturore të Malit të Zi. Në qytet ndodhen Teatri Kombëtar Malazez, Teatri i Qytetit, Qendra Kulturore-Informative “Budo Tomović”, Muzeu dhe Galeritë e Podgoricës, si edhe Biblioteka Popullore “Radosav Ljumović”.[10]
Muzeu dhe Galeritë e Podgoricës përfshijnë Muzeun e Qytetit, Muzeun e Marko Miljanovit në Medun, Galerinë Moderne dhe Galerinë Risto Stijović.[11]
Monumente dhe vende me interes
RedaktoNdër vendet më të njohura të Podgoricës janë:
- Dukla, rrënojat e qytetit antik pranë Podgoricës;
- Stara Varoš, bërthama e vjetër osmane e qytetit;
- Sahat-kulla, një kullë ore e periudhës osmane;
- Ura e Mijëvjeçarit mbi lumin Moraça;
- Katedralja e Ngjalljes së Krishtit;
- Kisha e Shën Gjergjit pranë kodrës Gorica;
- Pallati i Kruševacit, ish-rezidencë dimërore e mbretit Nikolla I;
- Sastavci, zona ku Ribnica derdhet në Moraça.[8]
Ura e Mijëvjeçarit
Sahat-kulla
Pamje e qytetit
Stara Varoš
Arsimi
RedaktoPodgorica është qendra kryesore arsimore e Malit të Zi. Në qytet ndodhet Universiteti i Malit të Zi, institucioni më i madh publik i arsimit të lartë në vend, si edhe disa institucione private të arsimit të lartë dhe institute kërkimore.
Sporti
RedaktoPodgorica është qendër e rëndësishme sportive. Klubi më i njohur i futbollit është FK Budućnost Podgorica, ndërsa në hendboll qyteti njihet për klubin e femrave Budućnost, një nga ekipet më të suksesshme në historinë sportive të Malit të Zi. Stadiumi “Pod Goricom” është stadiumi kryesor i qytetit dhe përdoret edhe nga kombëtarja malazeze e futbollit.
Shih edhe
RedaktoReferime
Redakto- 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 22 maj 2026.
- ↑ "Constitution of Montenegro" (PDF) (në anglisht). Official Gazette of Montenegro. Marrë më 22 maj 2026.
- 1 2 3 4 5 "Facts about Podgorica" (në anglisht). Invest in Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 "History" (në anglisht). Glavni grad Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
- 1 2 "Natural Features" (në anglisht). Glavni grad Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
- 1 2 "Gradonačelnik" (në serbisht). Glavni grad Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
- 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 22 maj 2026.
- 1 2 "Tourism" (në anglisht). Invest in Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
- ↑ "Željeznički prevoz Crne Gore" (në serbisht). ŽPCG. Marrë më 22 maj 2026.
- ↑ "Javne ustanove" (në serbisht). Glavni grad Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
- ↑ "Javne ustanove i preduzeća u nadležnosti Sekretarijata za kulturu i sport" (në serbisht). Glavni grad Podgorica. Marrë më 22 maj 2026.
Lidhje të jashtme
Redakto