قديم مصر
قديم مصر (Ancient Egypt) اتر آفريڪا جي اوڀرندي حصي ۾ درياءِ نيل جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً 3150 ق.م (مصر جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن "مينيس" (Menes) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (Egyptologists) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ "نارمر" (Narmer) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ "وچ جا دور“ (Intermediate Periods) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي "قديم بادشاهت"؛ وچئين ڪانسي جي دور جي "وچين بادشاهت"؛ پوئين ڪانسي جي دور جي "نئين بادشاهت" مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي 20 ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي رومي سلطنت قبضو ڪري ورتو.
قديم مصر جي طاقت پنهنجي عروج تي "نئين بادشاهت" واري دور ۾ پهتي، جنهن پنهنجي حڪمراني کي نوبيا جي وڏي حصي ۽ سر زمين شام (Levant) جي نمايان علائقي تائين وسيع ڪيو. ان دور کان پوءِ، مصر آهستي آهستي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو. پنهنجي تاريخ دوران، ان تي ڪيترين ئي پرڏيهي تهذيبن حملا ڪيا يا ان کي فتح ڪيو، جن ۾ هائڪسوس (Hyksos)، ڪوشائٽس (Kushites)، اسيرين (Assyrians)، فارسي، يوناني ۽ پوءِ رومي شامل هئا. قديم مصر جي پڄاڻي بابت مختلف رايا آهن؛ ڪجهه ان کي 332 قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي جنگين دوران "آخري دور" جي خاتمي سان ڳنڍين ٿا، ته ٻيا 30 قبل مسيح ۾ مصر جي رومي فتح دوران يوناني حڪمراني واري "ٽوليمي بادشاهت" (Ptolemaic Kingdom) جي خاتمي کي ان جو انت سمجهن ٿا. 642 عيسويءَ ۾، مصر جي عرب فتح ان خطي جي هزار سالن تي ٻڌل يوناني-رومي دور جو خاتمو آندو.
قديم مصري تهذيب جي ڪاميابيءَ جو هڪ سبب زراعت لاءِ درياءِ نيل جي حالتن سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هئي. نيل ۾ اڳڪٿي ڪري سگهجندڙ ٻوڏ ۽ ان جي زرخيز واديءَ ۾ آبپاشي جي منظم نظام جي ڪري اضافي فصل پيدا ٿيا، جن وڏي آباديءَ جي سار سنڀال ۽ نتيجي طور نمايان سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي. اضافي وسيلن جي موجودگيءَ سبب، انتظاميا وادي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ريگستاني علائقن مان معدنيات ڪڍڻ، هڪ آزاد لکڻي واري نظام جي شروعاتي ترقي، اجتماعي تعميراتي ۽ زرعي منصوبن جي تنظيم، ٻين تهذيبن سان واپار، ۽ ويجهي اوڀر (Near East) ۾ مصري بالادستي قائم رکڻ لاءِ فوج جي قيام جهڙن ڪمن جي سرپرستي ڪئي. انهن سرگرمين کي متحرڪ ۽ منظم ڪرڻ جو ڪم اعليٰ درجي جي ڪاتبن، مذهبي اڳواڻن ۽ انتظامي عملدارن تي ٻڌل هڪ بيوروڪريسي (سرڪاري انتظامي ڍانچي) ڪندي هئي، جيڪا حڪمران فرعون جي نگرانيءَ ۾ ڪم ڪندي هئي؛ فرعون مذهبي عقيدن جي هڪ پيچيده نظام جي تناظر ۾ مصري عوام جي تعاون ۽ اتحاد کي يقيني بڻائيندو هو.
قديم مصر جي ڪيترين ئي ڪاميابين ۾: پٿر ڪڍڻ، ماپڻ ۽ تعمير جي تيڪنڪون جن عظيم اهرامن، مندرن ۽ "اوبلسڪس" جي تعمير ۾ مدد ڪئي؛ رياضي جو نظام؛ طب جو هڪ عملي ۽ اثرائتو نظام؛ آبپاشي جا نظام ۽ زرعي پيداوار جون ٽيڪنڪون؛ تختن مان ٺهيل سڀ کان پهريون ڄاتل ٻيڙيون؛ مصري "فيئنس" (هڪ قسم جي چمڪدار مٽيءَ جو ڪم) ۽ شيشي جي ٽيڪنالاجي؛ ادب جون نيون صورتون ۽ امن جو سڀ کان پهريون ڄاتل معاهدو، جيڪو اناطوليا ۾ قائم هيٽائٽ سلطنت (Hittite Empire) سان ڪيو ويو هو, شامل آهن. ان جي فن ۽ فنِ تعمير جي وڏي پيماني تي نقل ڪئي وئي ۽ ان جي قديم آثارن کي دنيا جي ڏورانهن ڪنڊن تائين کڻي ويو ويو ته جيئن انهن جو مطالعو ڪري سگهجي، انهن جي تعريف ڪئي وڃي يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي خواهش ڪئي وڃي. ان سان گڏوگڏ، ان جا عظيم الشان آثار هزارين سالن تائين سياحن ۽ ليکڪن جي تخيل کي متاثر ڪندا رهيا آهن. قديم آثارن ۽ کوٽائي جي ڪمن لاءِ يورپين ۽ مصرين ۾ پيدا ٿيل نئين سر احترام ۽ دلچسپي, جنهن جي شروعات جديد دور جي شروعاتي مرحلي ۾ زوردار انداز ۾ ٿي, ان جي نتيجي ۾ نه رڳو قديم مصر ۽ ان جي سماج بابت وڏي پيماني تي سائنسي تحقيق ٿي آهي، پر ان جي ثقافتي ورثي جي وڌيڪ قدرداني پڻ ڪئي وئي آهي.