وڪيپيڊيا

ڪيف

خيو يا ڪئيف (انگريزي: Kyiv) يورپ جي ملڪ يوڪرين جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر آھي جيڪو ان ملڪ جي وچ اتر ۾ نيپر ندي (Dnieper river) تي واقع آھي جنھن ۾ اٽڪل 30 لک ماڻھو رھندڙ آھن. پھرين جنوري 2021 تي ھن شھر جي آبادي 29,62,180 ھئي.[7]

خيو

ڪئيف

Kiev
مخصوص درجي وارو شھر
مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي:آزادي چوڪ، ريڊ يونيورسٽي بلڊنگ، ڪيف جي غارن واري خانقاهه، بوھڊان کميلنٽسڪا يادگار، چائميرا هائوس، مارينسڪي پئليس، سينٽ صوفيا ڪيٿيدرل
Banner of خيو
Banner
Coat of arms of خيو
Coat of arms
خيو is located in Ukraine
خيو
خيو
يوڪرين جي نقشي ۾ ڪيف جي لوڪيشن
خيو is located in Europe
خيو
خيو
خيو (Europe)
Coordinates: 50°27′00″N 30°31′24″E / 50.45000°N 30.52333°E / 50.45000; 30.52333
ملڪيوڪرين
ميونسپلٽيخيو شھر ميونسپلٽي
بنياد482ع ۾ (سرڪاري طور) [1]
شھري ڪائونسلخيو سٽي ڪائونسل
ريئن/ضلعا
10 ريئن جي فهرست
  • ڊارنيتسيا
  • ڊيزنا
  • نپرو
  • ھَالَوسِيوِ
  • اوبولون
  • پيچرسڪ
  • پوڊيل
  • شيوچينڪو
  • سولوميانڪا
  • سويئيٽوشن
حڪومت
• ميئروٽالي ڪلچڪو
• آبادي29,67,360 (2020ع)
ايراضي
• مخصوص درجي وارو شھر839 چورس ڪلوميٽر (324 چورس ميل)
آبادي
 (1 جنوري 2020)
• ڪل2,967,360[2]
• ڪثافت3299 في چورس ڪلوميٽر
• ميٽرو
3,375,000 (2013)[3] of the Kyiv metropolitan area
رهاڪو نالوKyivan,[4] Kievan[5]
GDP (2017)
وقتي علائقوUTC+2 (EET)
 • اونهارو (ر.ب.و)UTC+3 (EEST)
پوسٽل ڪوڊ
01xxx–04xxx
ڊائلنگ ڪوڍ+380 44
ايف آء پي ايس ڪوڊيو پي 12
گاڏين جي رجسٽريشن پليٽ AA, KA (before 2004: КА, КВ, КЕ, КН, КІ, KT)
ويب سائيٽkyivcity.gov.ua

ھي شھر يوڪرين سميت يورپ جو صنعتي، سائنسي، تعليمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو ھڪ وڏو مرڪز آهي. ھي شھر 1934ع کان وٺي لاڳيتو سوويت يوڪرين ۽ پوء جمھوريۂ يوڪرين جي گادي جو هنڌ رھيو آھي. ھي مخصوص درجي وارو شھر چوڌاري خيو اوبلاسٽ سان گهيريل آهي. نيپر ندي ھن شھر جي وچ مان گذري ڪاري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. شھر جي گورنر کي ملڪ جو صدر مقرر ڪندو آهي. شھري ڪائونسل جو سربراھ شھر جي ميئر ھوندو آھي جنھن جي چونڊ شھري عام ووٽن ذريعي ڪندا آهن. انتظامي طور تي شھر 8 ريئن يا ضلعن ۾ تقسيم ٿيل آهي. ھن شھر ۾ ڪيترائي عظيم ماڻھو ۽ سائنسدان پيدا ٿيا ۽ رھيا. سياسي ۽ معاشي اھميت کان علاوه، خيو ھڪڙو اوڀر يورپ جي آرٿوڊوڪس عيسائيت جي مذھبي مرڪزن مان ھڪ آھي. شھر جا سياسي مرڪز ۽ غير ملڪي سفارتخاني جون آفيسون ۽ انتظامي مرڪز اسٽييوٽيونسڪي ضلعي ۾ آھن. اھو ملڪ جي اتر ۾ واقع آھي ۽ استنبول، ماسڪو، لنڊن، سينٽ پيٽرس برگ، برلن ۽ ميڊريڊ کان پوءِ يورپ ۾ ستين نمبر تي وڏي آبادي وارو شھر آھي.

نالي جو بڻ

سنواريو

انگريزي: ڪييڦ /ˈkiː.ɪv/ KEE-iv[8] /kiːv/ keev[9] يا ڪيئڦ /ˈkiː.ɛv/ KEE-ev[10][11] يوڪريني: Київ، رومنائيزڊ: Kyiv، اچار: سانچو:IPA-uk[12] روسي: Киев، رومنائيزڊ: Kiyev، اچار: سانچو:IPA-ru[13] روايتي اشتقاق موجب، جيڪو پرائمري ڪرونيڪل مان ورتل آهي، شهر جو نالو ڏندڪٿائي باني ڪي (يوڪريني: Кий، روسي: Кий، رومنائيزڊ: Ky يا Kiy) تان نڪتل آهي. اوليگ ٽروباچيوف جي اشتقاقي لغت موجب، نالو قديم اوڀر سلاوي *Kyjevŭ gordŭ (لفظي معنيٰ: ”ڪي جو قلعو“ يا ”ڪي جو گورڊ“) مان نڪتل آهي، جيڪو پروٽو-سلاوي *kyjevъ مان ٺهيو آهي.[14] هن اشتقاق تي اعتراض پڻ ڪيو ويو آهي. مثال طور، ميخائلو هروشيوسڪي ان کي ”اشتقاقي ڏندڪٿا“ قرار ڏنو ۽ دليل ڏنو ته ڏندڪٿائي بانيَن جا نالا پاڻ اصل ۾ ماڳن جي نالن تان ورتل آهن.[حوالو گهربل] يوڪريني-ڪينيڊين لسانيات دان ياروسلاو رودنيتسڪي موجب، هن نالي کي پروٽو-سلاوي بنياد *kyjь سان ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ان جي معنيٰ ”لٺ“ يا ”ٿنڀ“ سمجهڻ گهرجي، جيئن جديد يوڪريني لفظ Кий ۾ آهي. ان لحاظ کان نالي جي معنيٰ ”ڪاٺيءَ جي باڙ سان گهيريل وسندي“ ٿئي ٿي.[15] Kyiv شهر جو سرڪاري يوڪريني رومنائيزڊ نالو آهي،[16][17] ۽ اهو قانوني توڙي سرڪاري دستاويزن ۾ استعمال ٿيندو آهي.[18] Kiev هن شهر جو روايتي انگريزي نالو آهي،[19][20] پر جيئن ته اهو تاريخي طور روسي نالي مان نڪتل آهي، تنهنڪري 2014ع ۾ روسي-يوڪريني جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ڪيترن ئي مغربي ميڊيا ادارن ان جي بدران Kyiv استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. اهو تبديلي يوڪريني حڪومت جي KyivNotKiev مهم سان به لاڳاپيل هئي، جنهن جو مقصد عالمي ميڊيا کي شهر جي املا تبديل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ هو.[21]

تاريخ

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪييڦ جي تاريخ

ڪييڦ جي علائقي ۾ پهريان ڄاتل سڃاتل انسان آخري قديم پٿر جي دور (پيلئولٿڪ) ۾ رهندا هئا.[22] ڪانسي جي دور دوران ڪييڦ جي چوڌاري رهندڙ آبادي نام نهاد ٽرائيپيليائي ثقافت جو حصو هئي، جنهن جو ثبوت ان ثقافت سان لاڳاپيل آثارن مان ملي ٿو، جيڪي هن علائقي مان هٿ آيا آهن.[23] شروعاتي لوهي دور ۾ ڪجهه قبيلا ڪييڦ جي آس پاس آباد ٿيا، جيڪي زمينداري، مال پالڻ ۽ سڪٿين توڙي اتر اسود سمنڊ جي سامونڊي ڪناري وارن قديم رياستن سان واپار ڪندا هئا.[24] ٻيءَ کان چوٿين صدي عيسويءَ تائين جا رومي سڪا مليا آهن، جيڪي رومي سلطنت جي اوڀر وارن صوبن سان واپاري لاڳاپن جو ثبوت ڏين ٿا.[25]

بنياد

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪييڦ جي تاريخ § بڻ بنياد

محققن ۾ اڃا تائين هن ڳالهه تي اختلاف آهي ته شهر ڪڏهن قائم ٿيو. روايتي طور قيام جي تاريخ 482ع مڃي ويندي آهي، تنهنڪري شهر 1982ع ۾ پنهنجي 1,500هين سالگرهه ملهائي هئي. آثار قديمه جا ثبوت ڇهين يا ستين صديءَ ۾ قيام ڏانهن اشارو ڪن ٿا،[26][27] جڏهن ته ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شهر جي بنياد نائين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پئي.[28]

ريڊزيويئو ڪرونيڪل ۾ ڏندڪٿائي ڪي، شچيڪ، خوريڦ ۽ ليبيد

شهر جي ابتدا بابت ڪيترائي ڏندڪٿائي بيان موجود آهن. هڪ روايت موجب اوڀر پوليان سلاوي قبيلي جا ڀائر ڪي (وڏو ڀاءُ، جنهن جي نالي تان شهر جو نالو پيو)، شچيڪ، خوريڦ ۽ سندن ڀيڻ ليبيد هن شهر جا باني هئا (ڏسو: پرائمري ڪرونيڪل).[29] ٻي روايت موجب پهرين صدي عيسويءَ ۾ سينٽ اينڊريو هن علائقي مان گذريو. جتي اڄ شهر موجود آهي، اتي هن هڪ صليب نصب ڪيو، جنهن جي جاءِ تي بعد ۾ هڪ گرجاگھر تعمير ٿيو. وچئين دور کان وٺي سينٽ مائيڪل جي تصوير شهر ۽ امارت ٻنهي جي علامت طور استعمال ٿيندي رهي.

روس خاقانيت جي دور (830ع) ۾ ڪييڦ وٽ هنگري؛ پال واگو (1853–1928ع) جي پينٽنگ

شهر جي قيام واري دور بابت تاريخي شاهديون تمام گهٽ آهن. ڇهين صديءَ کان هن علائقي ۾ الڳ الڳ سلاوي وسنديون موجود هيون، پر اهو واضح ناهي ته انهن مان ڪا اڳتي هلي شهر ۾ تبديل ٿي يا نه. بطليموس جي دنيا جي نقشي تي بوريسٿينيز (دنيپرو) درياهه جي وچئين وهڪري سان گڏ ڪيترين ئي آبادين جو ذڪر ملي ٿو، جن مان هڪ ازاگيريم (Azagarium) آهي، جنهن کي ڪجهه مؤرخ ڪييڦ جو اڳواڻ يا ابتدائي روپ سمجهن ٿا.[30]

تنهن هوندي به، اليگزينڊر ميڪبين جي 1773ع واري قديم جاگرافي جي لغت (Dictionary of Ancient Geography) موجب اها وسندي موجوده شهر چرنوبل سان مطابقت رکي ٿي.[31] ازاگيريم جي ڏکڻ ۾ هڪ ٻي وسندي امادوڪا (Amadoca) جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي امادوڪي قوم جي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو وڃي ٿو،[32] جيڪا اولهه ۾ امادوڪا جي دلدلن ۽ اوڀر ۾ امادوڪا جبلن جي وچ واري علائقي ۾ رهندي هئي.

تاريخ ۾ ڪييڦ جو هڪ ٻيو نالو سامبات (Sambat) پڻ ملي ٿو، جنهن جي اصليت مڪمل طور واضح نه آهي، پر لڳي ٿو ته ان جو خزر سلطنت سان ڪو تعلق هو. پرائمري ڪرونيڪل موجب، ڪييڦ جي رهواسين اسڪولڊ کي ٻڌايو ته: ”ٽي ڀائر، ڪي، شچيڪ ۽ خوريڦ، هن شهر جا باني هئا. اهي وفات ڪري ويا، ۽ هاڻي اسين سندن مائٽن، يعني خزرن، کي خراج ادا ڪريون ٿا.“ ڊي ايڊمنسٽرينڊو امپيريو ۾ قسطنطين پورفائروجنيتس لکيو آهي ته هر سال ننڍين واپاري ٻيڙين جا قافلا گڏ ٿيندا هئا، جيڪي ”دنيپرو درياهه هيٺ لهي ڪييڦ (Kioava) جي قلعي وٽ گڏ ٿيندا هئا، جنهن کي سامباتاس (Sambatas) پڻ چيو ويندو هو.“[33]

گهٽ ۾ گهٽ ٽي عربي ٻولي ڳالهائيندڙ ڏهين صديءَ جا جاگرافيدان، جيڪي هن علائقي مان گذريا، هن شهر کي زانبات (Zānbat) جي نالي سان روسين (Russes) جي مکيه شهر طور بيان ڪن ٿا. انهن ۾ ابن رسته، ابو سعيد گرديزي ۽ حدود العالم جو گمنام مصنف شامل آهن. انهن جا متن روسي مستشرق اليگزينڊر تومانسڪي دريافت ڪيا. سامبات جي اشتقاق بابت ڪيترن ئي مؤرخن، جن ۾ گريگوري ايلنسڪي، نڪولاءِ ڪارامزين، يان پوتوٽسڪي، نڪولاءِ لامبن، يواخيم ليليويل ۽ گوذبراندور وگفوسن شامل آهن، مختلف رايا پيش ڪيا آهن.

پرائمري ڪرونيڪل موجب، نائين صديءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ اسڪولڊ ۽ دير، جيڪي شايد وارينگيان يا وائڪنگ نسل جا هئا، ڪييڦ تي حڪومت ڪندا هئا. 882ع ۾ نووگورود جو اوليگ کين قتل ڪيو، پر ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ اوميليان پريتساڪ ۽ قسطنطين زڪرمين، هن روايت سان اختلاف ڪن ٿا. سندن خيال آهي ته خزرن جي حڪمراني 920ع واري ڏهاڪي تائين جاري رهي، جنهن جي حمايت Kievan Letter ۽ Schechter Letter جهڙن تاريخي دستاويزن مان ٿئي ٿي.

ٻين مؤرخن جو خيال آهي ته 840ع کان 878ع تائين مجار قبيلا ڪييڦ تي حڪومت ڪندا رهيا، جنهن کان پوءِ اهي ڪجهه خزر قبيلن سان گڏ ڪارپيٿيائي طاس ڏانهن لڏي ويا. پرائمري ڪرونيڪل ۾ هنگرين جي ڪييڦ ڀرسان گذرڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اسڪولڊ جي قبر کي اڳي Uhorske urochyshche (هنگريءَ جو ماڳ) سڏيو ويندو هو.[34]

مٿين نظرين موجب، ڪييڦ جي قلعي جي تعمير 840ع ۾ ڪيو (Keő يا Keve)، چاڪ (Csák) ۽ گيريب (Geréb) نالي ٽن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ مڪمل ٿي، جيڪي شايد تارجان قبيلي سان واسطو رکندا هئا. اهي ٽيئي نالا ڪييڦ ڪرونيڪل ۾ ڪي، شچيڪ ۽ خوريڦ جي صورت ۾ درج آهن، ۽ ممڪن آهي ته اهي اصل ۾ سلاوي نالا نه هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ روسي مؤرخ هميشه انهن جي معنيٰ ۽ اصل جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪندا رهيا آهن. هنگري مؤرخ وڪتور پاداني موجب، اهي نالا ٻارهين صديءَ ۾ ڪييڦ ڪرونيڪل ۾ شامل ڪيا ويا، ۽ بعد ۾ کين قديم روسي ڏندڪٿائي هيروز طور پيش ڪيو ويو.[35]

تنهن هوندي به، اليگزينڊر ميڪبين جي 1773ع واري قديم جاگرافي جي لغت (تنهن هوندي به، اليگزينڊر ميڪبين جي 1773ع واري قديم جاگرافي جي لغت (Dictionary of Ancient Geography) موجب اها وسندي موجوده شهر چرنوبل سان مطابقت رکي ٿي.[36] ازاگيريم جي بلڪل ڏکڻ ۾ هڪ ٻي وسندي امادوڪا (Amadoca) جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي امادوڪي قوم جي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو وڃي ٿو،[37] جيڪا اولهه ۾ امادوڪا جي دلدلن ۽ اوڀر ۾ امادوڪا جبلن جي وچ واري علائقي ۾ رهندي هئي.

تاريخ ۾ ڪييڦ جو هڪ ٻيو نالو سامبات (Sambat) پڻ ملي ٿو، جنهن جي اصليت مڪمل طور واضح نه آهي، پر لڳي ٿو ته ان جو خزر سلطنت سان ڪو تعلق هو. پرائمري ڪرونيڪل موجب، ڪييڦ جي رهواسين اسڪولڊ کي ٻڌايو ته: ”ٽي ڀائر، ڪي، شچيڪ ۽ خوريڦ، هن شهر جا باني هئا. اهي وفات ڪري ويا، ۽ هاڻي اسين سندن مائٽن، يعني خزرن، کي خراج ادا ڪريون ٿا.“ De Administrando Imperio ۾ قسطنطين پورفائروجنيتس لکيو آهي ته هر سال ننڍين واپاري ٻيڙين جا قافلا گڏ ٿيندا هئا، جيڪي ”دنيپرو درياهه هيٺ لهي ڪييڦ (Kioava) جي قلعي وٽ گڏ ٿيندا هئا، جنهن کي سامباتاس (Sambatas) پڻ چيو ويندو هو.“[38]

گهٽ ۾ گهٽ ٽي عربي ٻولي ڳالهائيندڙ ڏهين صديءَ جا جاگرافيدان، جيڪي هن علائقي مان گذريا، هن شهر کي زانبات (Zānbat) جي نالي سان روسن (Russes) جي مکيه شهر طور بيان ڪن ٿا. انهن ۾ ابن رسته، ابو سعيد گرديزي ۽ حدود العالم جو گمنام مصنف شامل آهن. انهن جا متن روسي مستشرق اليگزينڊر تومانسڪي دريافت ڪيا. سامبات جي اشتقاق بابت ڪيترن ئي مؤرخن، جن ۾ گريگوري ايلنسڪي، نڪولاءِ ڪارامزين، يان پوتوٽسڪي، نڪولاءِ لامبن، يواخيم ليليويل ۽ گوذبراندور وگفوسن شامل آهن، مختلف رايا پيش ڪيا آهن.

پرائمري ڪرونيڪل موجب، نائين صديءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ اسڪولڊ ۽ دير، جيڪي شايد وارينگيان يا وائڪنگ نسل جا هئا، ڪييڦ تي حڪومت ڪندا هئا. 882ع ۾ نووگورود جو اوليگ کين قتل ڪيو، پر ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ اوميليان پريتساڪ ۽ قسطنطين زڪرمين، هن روايت سان اختلاف ڪن ٿا. سندن خيال آهي ته خزرن جي حڪمراني 920ع واري ڏهاڪي تائين جاري رهي، جنهن جي حمايت Kievan Letter ۽ Schechter Letter جهڙن تاريخي دستاويزن مان ٿئي ٿي.

ٻين مؤرخن جو خيال آهي ته مجار قبيلا 840ع کان 878ع تائين ڪييڦ تي حڪومت ڪندا رهيا، جنهن کان پوءِ اهي ڪجهه خزر قبيلن سان گڏ ڪارپيٿيائي طاس ڏانهن لڏي ويا. پرائمري ڪرونيڪل ۾ هنگرين جي ڪييڦ ڀرسان گذرڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اسڪولڊ جي قبر کي اڳي Uhorske urochyshche (هنگريءَ جو ماڳ) سڏيو ويندو هو.[39]

مٿين محققن موجب، ڪييڦ جي قلعي جي تعمير 840ع ۾ ڪيو (Keő يا Keve)، چاڪ (Csák) ۽ گيريب (Geréb) نالي ٽن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ مڪمل ٿي، جيڪي شايد تارجان قبيلو سان واسطو رکندا هئا. اهي ٽيئي نالا ڪييڦ ڪرونيڪل ۾ ڪي، شچيڪ ۽ خوريڦ جي صورت ۾ درج آهن، ۽ ممڪن آهي ته اهي اصل ۾ سلاوي نالا نه هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ روسي مؤرخ هميشه انهن جي معنيٰ ۽ اصل جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪندا رهيا آهن. هنگري مؤرخ وڪتور پاداني موجب، اهي نالا ٻارهين صديءَ ۾ ڪييڦ ڪرونيڪل ۾ شامل ڪيا ويا، ۽ بعد ۾ کين قديم روسي ڏندڪٿائي هيروز طور پيش ڪيو ويو.[40]

ڪيئڦي روس

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪييڦ جي تاريخ § ڪيئڦي روس
ڪلاودي ليبيڏيف جي پينٽنگ ڪيئڦ وارن جي بپتسما

ڪييڦ وارينگيان ۽ يوناني واپارين جي واپاري رستي تي واقع هو. 968ع ۾ خانہ بدوش پيچينيگن شهر تي حملو ڪري ان جو گهيرو ڪيو.[41] سن 1000ع تائين شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 45,000 ٿي چڪي هئي.[42]

ٿيئٽمار آف مرزيبرگ، جنهن 1017ع جي پنهنجي تاريخ ۾ ڪييڦ جو بيان ڪيو، لکي ٿو ته ان وقت شهر ۾ 400 کان وڌيڪ گرجاگھر ۽ اٺ بازارون موجود هيون.[43] روس جي گاديءَ واري هنڌ طور شهر جي اهميت کي ياروسلاو داناءُ پاران سينٽ صوفيه گرجاگھر جهڙن عظيم تعميراتي منصوبن وڌيڪ نمايان ڪيو.[44] روس ۾ جاگيرداري ورهاڱي واري دور ۾ ڪييڦ پنهنجي خاص اهميت برقرار رکي ۽ مختلف شهزادن جي ڪيترين ئي فوجي مهمن جو مرڪز بڻيو. 1146ع کان 1246ع جي وچ ۾ شهر تي 47 ڀيرا قبضو تبديل ٿيو؛ ان عرصي دوران 24 مختلف شهزادن حڪومت ڪئي، جن مان 35 ڀيرا حڪمراني جو عرصو هڪ سال کان به گهٽ رهيو.[45] مارچ 1169ع ۾ ولاديمير-سوزدال جي وڏي شهزادي اندري بوگوليوبسڪي ڪييڦ کي لٽي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سان پراڻو شهر ۽ شهزادي جو محل کنڊرن ۾ تبديل ٿي ويا.[46][47] هن وشهورود مان ڪيترائي مذهبي نوادرات پڻ کڻي ويو، جن ۾ ولاديمير جي ٿيئوٽوڪوس جو مشهور آئڪن به شامل هو.[48]

1203ع ۾ شهزادي روريڪ روستيسلاويچ ۽ سندس قبچاق اتحادي ڪييڦ تي قبضو ڪري شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. 1230ع واري ڏهاڪي دوران مختلف روسي شهزادن شهر جو ڪيترائي ڀيرا گهيرو ڪيو ۽ ان کي نقصان پهچايو. شهر اڃا انهن حملن مان سنڀالي به نه سگهيو هو، جو 1240ع ۾ باتو خان جي اڳواڻيءَ ۾ روس تي منگول حملا ڪييڦ جي تباهي مڪمل ڪري ڇڏي.[49]

گولڊن هورڊ جو دور

سنواريو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪييڦ ۾ گولڊن هورڊ جو دور

منگول فتح شهر جي مستقبل ۽ ڪيئڦي روس جي تهذيب تي گهرو اثر ڇڏيو. منگول حملي کان اڳ ڪيئڦ دنيا جي وڏن شهرن مان هڪ سمجهيو ويندو هو، جنهن جي آبادي تقريباً 35,000–40,000 هئي (اوريسٽ سبٽيلني موجب)،[50][51] يا ٻارهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ 36,000–50,000 (جينٽ ايل. بي. مارٽن موجب).[52] پنهنجي حڪمران گهراڻي کان محروم ٿيڻ کان پوءِ، گولڊن هورڊ جي دور ۾ ڪيئڦ تي منگول حڪمرانن پاران جاري ڪيل يارليڪن جي بنياد تي حڪومت ڪئي ويندي هئي، جڏهن ته مقامي شهزادن جو شهر تي رڳو نالي ماتر اختيار رهجي ويو ۽ هو اتي تمام گهٽ ظاهر ٿيندا هئا.[53]

1320ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، لٿوينيا جي وڏي شهزادي گيڊيميناس جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ لٿوينياڻي فوج ارپين نديءَ جي جنگ ۾ ڪيئڦ جي شهزادي اسٽانسلاو جي سربراهيءَ هيٺ سلاوي فوج کي شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو.[54] ان کان پوءِ، 1324–1325ع دوران تاتارن، جيڪي پڻ ڪيئڦ تي دعويٰ رکندا هئا، جوابي ڪارروائي ڪئي. نتيجي طور، جيتوڻيڪ ڪيئڦ تي هڪ لٿوينياڻي شهزادي حڪومت ڪندو هو، پر شهر کي اڃا به گولڊن هورڊ کي خراج ادا ڪرڻو پوندو هو. آخرڪار، 1362ع ۾ بلو واٽرز جي جنگ کان پوءِ، لٿوينيا جي وڏي شهزادي الگيرداس ڪيئڦ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن کي لٿوينيا جي وڏي رياست ۾ شامل ڪري ڇڏيو.[55]

لٿوينيا ۽ پولينڊ جو دور

سنواريو
1552ع ۾ سيبسٽين منسٽر جي پولينڊ ۽ هنگري جي نقشي جو تفصيل، جنهن ۾ ڪيئڦ کي "Kyouia episcopatus" (ڪيئڦ جي بشپت) طور ڏيکاريو ويو آهي.

لٿوينيا جي حڪمرانيءَ واري دور ۾ شهر جو مرڪزي حصو پوڊيل ۾ هو، جڏهن ته زامڪووَه هورا تي 18 برجَن وارو لٿوينياڻي ڪيئڦ قلعو موجود هو، جيڪو پهرين ولاديمير اولگيردووچ، وڏي شهزاديِ ڪيئڦ، ۽ پوءِ لٿوينيا جي وڏن شهزادن (جهڙوڪ ويتاوتاس) جي رهائشگاهه طور ڪم ايندو هو.[56][57]

1482ع ۾ ڪرائيميائي تاتارن ڪيئڦ تي حملو ڪري شهر جو وڏو حصو ساڙي ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.[58]

1569ع ۾ لوبلن جو اتحاد ٿيڻ کان پوءِ، جڏهن پولش–لٿوينياڻي دولتِ مشترڪه قائم ٿي، تڏهن ڪيئڦ واري علائقي جون لٿوينيا جي قبضي هيٺ زمينون (پوڊوليا، وولهينيا ۽ پوڊلاشيا) لٿوينيا جي وڏي رياست کان پولينڊ جي بادشاهت جي تاج حوالي ڪيون ويون، ۽ ڪيئڦ ڪيئڦ وويوڊشپ جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو.[59]

1658ع جي هاڊياچ جي معاهدي تحت رٿا هئي ته ڪيئڦ، پولش–لٿوينياڻي–روٿينيائي دولتِ مشترڪه اندر روس جي وڏي رياست جو گاديءَ جو هنڌ بڻبو،[60] پر معاهدي جي اها شق ڪڏهن به عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.[61]

سترهين صديءَ جي شروعات ۾، يارهين صديءَ ۾ ڪيئڦ جي اينٿني طرفان قائم ڪيل ڪيئڦ پيچرسڪ لاورا مشرقي آرتھوڊوڪس ثقافتي احيا جو اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ برادرانه اسڪول قائم ٿيو، جيڪو پوءِ موهيلا ڪاليجيم جي نالي سان مشهور ٿيو. انهيءَ ئي دور ۾ پيٽرو ڪوناشيووچ-ساهايداچني جي ڪوسيڪ هيٽماني حڪومت جو انتظامي مرڪز پڻ ڪيئڦ منتقل ٿيو، جنهن سان شهر هڪ ڀيرو ٻيهر يوڪريني علائقن جو سياسي مرڪز بڻجي ويو.[62][63]

ڪوسيڪ دور ۽ روسي بالادستي

سنواريو
نيڪولا ايواسيُڪ (1865–1937ع) جي پينٽنگ 1649ع ۾ بوهدان خميلنيتسڪي جو ڪيئڦ ۾ داخل ٿيڻ، جيڪا پولش حڪمراني خلاف خميلنيتسڪي بغاوت کان پوءِ جا واقعا ڏيکاري ٿي.
1686ع جو ڪيئڦ ("Kiovia") جو نقشو، جنهن ۾ قلعي بند پوڊيل ۽ پراڻو شهر کنڊرن ("Rudera") جي صورت ۾ ڏيکاريل آهي.


1649ع ۾ خميلنيتسڪي بغاوت جي ڪاميابيءَ کان پوءِ، بوهدان خميلنيتسڪي جي فاتح ڪوسيڪ فوج ڪيئڦ ۾ داخل ٿي. مقامي پادرين هن بغاوت جي حمايت ڪئي ۽ ان لاءِ نظرياتي بنياد فراهم ڪيو، جنهن سبب خميلنيتسڪي پاڻ کي آرتھوڊوڪس عقيدي جو محافظ ۽ روٿينيائي ماڻهن جو دفاع ڪندڙ پيش ڪيو.[64]

1654ع جي پيرياسلاو جي معاهدي کان پوءِ روسي فوجون شهر ۾ موجود رهيون، ۽ 1667ع ۾ اندروسوو جي جنگبندي کان پوءِ ڪيئڦ باضابطه طور روسي زارشاھي جو حصو بڻيو، جڏهن ته خودمختيار ڪوسيڪ هيٽمانيت اندر کيس محدود خودمختياري حاصل رهي.[65] ڪيئڦ بابت پولينڊ ۽ روس وچ ۾ ٿيل ڪنهن به معاهدي جي ڪڏهن به باضابطه توثيق نه ٿي.[66]

روسي سلطنت جي دور ۾ ڪيئڦ هڪ اهم عيسائي مذهبي مرڪز بڻجي ويو، جتي زائرين ايندا هئا ۽ سلطنت جي ڪيترن ئي اهم مذهبي شخصيتن جو جنم ٿيو. تنهن هوندي به اوڻيهين صديءَ تائين شهر جي واپاري اهميت محدود رهي. 1834ع ۾ روسي حڪومت سينٽ ولاديمير يونيورسٽي قائم ڪئي، جيڪا هاڻي تاراس شوچينڪو قومي يونيورسٽي، ڪيئڦ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. ان جو نالو يوڪريني شاعر تاراس شوچينڪو (1814–1861ع) جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو يونيورسٽيءَ جي جاگرافي شعبي ۾ ميداني محقق ۽ ايڊيٽر طور ڪم ڪندو هو. هن يونيورسٽيءَ جو ميڊيڪل فيڪلٽي، جيڪا 1919–1921ع دوران سوويت دور ۾ الڳ ادارو بڻجي وئي، 1995ع ۾ بوگوموليٽس قومي ميڊيڪل يونيورسٽي بڻجي وئي.

اٺارهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران روسي سلطنت جي فوج ۽ مذهبي اختيارين شهر جي زندگيءَ تي غالب رهيا؛ روسي آرتھوڊوڪس چرچ پڻ ڪيئڦ جي بنيادي ڍانچي ۽ واپاري سرگرمين جي وڏي حصي ۾ شامل هو.[حوالو گهربل]

1840ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مؤرخ ميڪولا ڪوستوماروڦ هڪ خفيه سياسي تنظيم سينٽ سائرل ۽ ميٿوڊيوس جي برادري قائم ڪئي، جنهن جا ميمبر آزاد سلاوي قومن جي وفاق جو تصور پيش ڪندا هئا، جنهن ۾ يوڪريني ماڻهن کي روسي قوم جو ماتحت حصو نه پر هڪ الڳ قوم تسليم ڪيو ويو. روسي اختيارين جلد ئي هن تنظيم کي ختم ڪري ڇڏيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ يوڪرين جي خودمختياري آهستي آهستي ختم ٿيڻ سان گڏ ڪيئڦ ۾ روسيفڪيشن وڌندي وئي، جيڪا روسي لڏپلاڻ، انتظامي قدمن ۽ سماجي جديدڪاريءَ وسيلي عمل ۾ آئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين شهر جي مرڪز ۾ روسي ڳالهائيندڙ آبادي غالب هئي، جڏهن ته ٻاهرين علائقن ۾ رهندڙ هيٺين طبقي جا ماڻهو وڏي حد تائين يوڪريني لوڪ ثقافت سان لاڳاپيل رهيا.[حوالو گهربل]

تنهن هوندي به يوڪريني اشرافيا، فوجين ۽ واپارين مان ڪجهه ماڻهن ڳجهي نموني ڪتاب ڇپائڻ، شوقيه ٿيٽر ۽ لوڪ اڀياس ذريعي مقامي ثقافت کي زنده رکڻ جون ڪوششون جاري رکيون.

اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ روسي صنعتي انقلاب دوران ڪيئڦ روسي سلطنت جو اهم واپاري ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز بڻجي ويو، جيڪو ريلوي ۽ دنيپرو ندي وسيلي کنڊ ۽ اناج جي برآمد ۾ خاص شهرت رکندو هو. 1900ع تائين شهر لڳ ڀڳ 250,000 آباديءَ سان هڪ اهم صنعتي مرڪز بڻجي چڪو هو. ان دور جون نمايان نشانيون ريلوي ڍانچو، ڪيترن ئي تعليمي ۽ ثقافتي ادارن جو قيام ۽ واپارين جي سرپرستيءَ هيٺ تعمير ٿيل شاندار عمارتون آهن.

1892ع ۾ روسي سلطنت جي پهرين برقي ٽرام لائين (۽ دنيا جي ٽين برقي ٽرام) ڪيئڦ ۾ هلڻ شروع ٿي. روسي سلطنت جي صنعتي انقلاب جي آخري مرحلي دوران ڪيئڦ وڏي ترقي ڪئي ۽ سلطنت جو ٽيون اهم ترين شهر، ۽ ان جي ڏکڻ اولهه واري علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.

سوويت دور

سنواريو
1936ع تائين ڪيئڦ گهڻو ڪري ڊنيپرو درياهه جي اولهه ڪناري تي واقع هو.

1917ع واري روسي انقلاب کان پوءِ واري افراتفريءَ واري دور ۾، ڪيئڦ لڳاتار قائم ٿيندڙ ڪيترين ئي يوڪريني رياستن جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ ڪيترن ئي تڪرارن جو مرڪز رهيو: پهرين عالمي جنگ، جنهن دوران 2 مارچ 1918ع کان نومبر 1918ع تائين جرمن فوجن هن شهر تي قبضو ڪيو؛ 1917ع کان 1922ع تائين روسي گهرو ويڙهه؛ ۽ 1919ع کان 1921ع تائين پولش–سوويتي جنگ. 1919ع جي آخري ٽن مهينن دوران ڪيئڦ وقت بوقت سفيد فوج (White Army) جي قبضي هيٺ پڻ رهيو. 1918ع جي آخر کان آگسٽ 1920ع تائين ڪيئڦ تي سورهن ڀيرا مختلف ڌرين قبضو ڪيو.[67]

1921ع کان 1991ع تائين هي شهر يوڪريني سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو حصو رهيو، جيڪا 1922ع ۾ سوويت يونين جي باني جمهوريتن مان هڪ بڻي. بين الحربين واري دور ۾ سوويتي يوڪرين ۾ پيش آيل اهم واقعن ڪيئڦ تي پڻ گهرو اثر وڌو: 1920ع واري ڏهاڪي جي يوڪرينيائزيشن پاليسي ۽ ٻهراڙيءَ مان يوڪريني ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب روسي ٻولي ڳالهائيندڙ شهر آهستي آهستي يوڪريني ٻوليءَ وارو بڻيو ۽ شهر جي يوڪريني ثقافتي زندگيءَ کي هٿي ملي؛ 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ سوويتي صنعتڪاري هن اڳوڻي واپاري ۽ مذهبي مرڪز کي هڪ اهم صنعتي، ٽيڪنالاجي ۽ سائنسي مرڪز ۾ تبديل ڪري ڇڏيو؛ 1932–1933ع واري وڏي ڏڪار راشن ڪارڊن کان محروم لڏپلاڻ ڪندڙ آباديءَ کي سخت متاثر ڪيو؛ ۽ جوزف اسٽالن جي 1937–1938ع واري عظيم تطهير شهر جي ذهين طبقي کي تقريباً ختم ڪري ڇڏيو.[68][69][70]

1934ع ۾ ڪيئڦ سوويتي يوڪرين جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. سوويتي صنعتڪاري جي سالن دوران شهر ٻيهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي، ان جي آبادي وڌندي وئي ۽ ڪيترائي وڏا صنعتي ادارا قائم ٿيا، جن مان ڪجهه اڄ به موجود آهن.


ٻي عالمي جنگ دوران شهر ٻيهر وڏي تباهيءَ جو شڪار ٿيو. نازي جرمني 19 سيپٽمبر 1941ع کان 6 نومبر 1943ع تائين شهر تي قبضو برقرار رکيو. 1941ع ۾ ڪيئڦ جي وڏي گهيري واري جنگ دوران محور قوتن (Axis) ڇهن لک کان وڌيڪ سوويتي فوجين کي يا ته قتل ڪيو يا قيد ڪيو. انهن مان گهڻا وري ڪڏهن به جيئرا واپس نه موٽيا.[71]

ويرماخت جي شهر تي قبضي کان ٿوري ئي دير پوءِ، اين ڪي وي ڊي (NKVD) جي لڪل اهلڪارن جي هڪ ٽولي شهر جي مکيه شاهراهه خريشچاٽڪ تي موجود اڪثر عمارتن کي بارودي ڌماڪن سان تباهه ڪري ڇڏيو، جتي جرمن فوجي ۽ شهري اختيارين پنهنجا دفتر قائم ڪيا هئا. اهي عمارتون ڪيترن ئي ڏينهن تائين سڙنديون رهيون ۽ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهو بي گهر ٿي ويا.

چيو وڃي ٿو ته اين ڪي وي ڊي جي انهن ڪاررواين جي جواب ۾ جرمن فوجن شهر ۾ موجود تقريباً سڀني يهودين کي گڏ ڪري، 29 ۽ 30 سيپٽمبر 1941ع تي ڪيئڦ جي بابي يار ۾ لڳ ڀڳ 34,000 ماڻهن کي قتل ڪري ڇڏيو.[72][73] ايندڙ مهينن ۾ هزارين ٻيا ماڻهو پڻ بابي يار آندا ويا، جتي کين گوليون هڻي قتل ڪيو ويو. اندازو آهي ته ٻي عالمي جنگ دوران جرمنن بابي يار ۾ مختلف قوميتن سان تعلق رکندڙ، گهڻو ڪري عام شهري، هڪ لک کان وڌيڪ ماڻهن کي قتل ڪيو.[74]

24 جولاءِ 1990ع تي يوڪريني قومي جهنڊو پهريون ڀيرو ڪيئڦ جي سٽي هال جي ٻاهران ڦڙڪايو ويو.

جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ ڪيئڦ معاشي طور ٻيهر سنڀري آيو ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر سوويت يونين جو ٽيون اهم ترين شهر بڻجي ويو. 1986ع ۾ چرنوبل ايٽمي بجلي گهر ۾ پيش آيل تباهه ڪندڙ حادثو شهر کان رڳو 100 ڪلوميٽر (62 ميل) اتر طرف پيش آيو، پر ڏکڻ طرف هلندڙ هوائن سبب گهڻو ڪري تابڪاري ملبو ڪيئڦ کان پري رهيو.

آزادي

سنواريو

سوويت يونين جي ٽٽڻ دوران، 24 آگسٽ 1991ع تي يوڪريني پارليامينٽ ڪيئڦ ۾ يوڪرين جي آزاديءَ جو اعلان منظور ڪيو.

2004–2005ع دوران شهر اورينج انقلاب جي حمايت ۾ ان وقت تائين سوويت کانپوءِ واري علائقي جا سڀ کان وڏا عوامي احتجاج ڏٺا. نومبر 2013ع کان فيبروري 2014ع تائين مرڪزي ڪيئڦ يوروميدان تحريڪ جو بنيادي مرڪز بڻيو.

فيبروري 2022ع ۾ يوڪرين تي روسي حملي جي شروعات دوران روسي فوجن ڪيئڦ تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر يوڪريني فوجن شهر جي ڀرپاسي ۾ انهن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. شهر پاڻ وڏي تباهي کان بچي ويو. اپريل 2022ع ۾ روسي فوجن جي علائقي مان واپسي کان پوءِ، ڪيئڦ تي بار بار هوائي حملا ٿيندا رهيا.

انتظامي تقسیم

سنواريو

ھن شھر کي نيپر ندي مشرقي ڪئيف ۽ مغربي ڪئيف ۾ تقسيم ڪري ٿي جن م ڪل 18 بلدياتي ضلعا واقع آھن. مغربي حصي ۾ 7 ضلعا آهن جنھن جي آبادي 2،642،440 آھي ۽ مشرقي حصي ۾ 3 ضلعا واقع آھن ۽۽ ان حصي جي آبادي 930،000 آهي.ب2007 جي آدمشماري مطابق ھن شھر ۾ 719 مذھبي گروہ ۽ تنظيمون موجود ھيون جن مان 177 پروٽيسٽنٽ عيسائي تنظيمون ۽ 8 اسلامي مرڪز پڻ شامل جي ھيا.

علائقوپکيڙ چورس ڪ مآباديگھاٽائي في 2 ڪ م
نيپر ندي جو مشرقي پاسو
گلوسووسڪي ضلعو1562389831532
سولومیناسڪي ضلعو403513428783
سٽوواٽسانسڪي ضلعو1013377183343
اوبولونسڪي ضلعو1103176152887
پوڊولسڪي ضلعو341937325698
پچریسڪي ضلعو271452425379
شیوچینڪو ضلعو252297809191
نیپر ندي جو مغربي پاسو
ڊارینیٽسڪي ضلعو1343216222400
دنیپرو ضلعو673491385211
ڊيسنيانسڪ ضلعو1483628422451

آبھوا

سنواريو
موسمي رڪارڊ : خيو (1981–2010, 
1881– ھاڻي تائين درجا)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 11.1
(52)		 17.3
(63.1)		 22.4
(72.3)		 30.2
(86.4)		 33.6
(92.5)		 35.0
(95)		 39.4
(102.9)		 39.3
(102.7)		 33.8
(92.8)		 28.0
(82.4)		 23.2
(73.8)		 14.7
(58.5)		 39.4
(102.9)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 −0.9
(30.4)		 0.0
(32)		 5.6
(42.1)		 14.0
(57.2)		 20.7
(69.3)		 23.5
(74.3)		 25.6
(78.1)		 24.9
(76.8)		 19.0
(66.2)		 12.5
(54.5)		 4.9
(40.8)		 0.0
(32)		 12.5
(54.5)
روزاني سراسري°C (°F) −3.5
(25.7)		 −3
(27)		 1.8
(35.2)		 9.3
(48.7)		 15.5
(59.9)		 18.5
(65.3)		 20.5
(68.9)		 19.7
(67.5)		 14.2
(57.6)		 8.4
(47.1)		 1.9
(35.4)		 −2.3
(27.9)		 8.4
(47.1)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 −5.8
(21.6)		 −5.7
(21.7)		 −1.4
(29.5)		 5.1
(41.2)		 10.8
(51.4)		 14.2
(57.6)		 16.1
(61)		 15.2
(59.4)		 10.2
(50.4)		 4.9
(40.8)		 0.0
(32)		 −4.6
(23.7)		 4.9
(40.8)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 −32.9
(−27.2)		 −32.2
(−26)		 −24.9
(−12.8)		 −10.4
(13.3)		 −2.4
(27.7)		 2.4
(36.3)		 5.8
(42.4)		 3.3
(37.9)		 −2.9
(26.8)		 −17.8
(0)		 −21.9
(−7.4)		 −30.0
(−22)		 −32.9
(−27.2)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 36
(1.42)		 39
(1.54)		 37
(1.46)		 46
(1.81)		 57
(2.24)		 82
(3.23)		 71
(2.8)		 60
(2.36)		 57
(2.24)		 41
(1.61)		 50
(1.97)		 45
(1.77)		 621
(24.45)
Average rainy days 8 7 9 13 14 15 14 11 14 12 12 9 138
برفاني ڏينھن
جي سراسري		 17 17 10 2 0.2 0 0 0 0.03 2 9 16 73
نسبتي گھم جي سراسري

(%)

 83 80 74 64 62 67 68 67 74 77 85 86 74
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 42 64 112 162 257 273 287 252 189 123 51 31 1,843
Source #1: Pogoda.ru.net,[75]زميني طبيعيات جي مرڪزي آبزرويٽري جا درجا[76][77]

ذريعو #2: ڊينش موسميات کاتو (sun, 1931–1960)[78]

مشھور شخصيتون

سنواريو

حوالا

سنواريو
  1. ↑ Oksana Lyachynska (31 May 2012). "Kyiv's 1,530th birthday marked with fun, protest". Kyiv Post.
  2. ↑ "Чисельність наявного населення України (Actual population of Ukraine)" (PDF) (يوڪراني ۾). State Statistics Service of Ukraine. 30 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Major Agglomerations of the World". Citypopulation.de. 1 April 2013. 1 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ kyivan, Wiktionary.com (28 November 2017)
  5. ↑ kievan. (n.d.). Dictionary.com Unabridged, retrieved 29 May 2013 from Dictionary.com
  6. ↑ http://kyiv.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=255
  7. ↑ [ http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html ]
  8. ↑ Jones, Daniel (2011). Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-15255-6.
  9. ↑ Wells, John C. (2008). Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.). Pearson Education. ISBN 978-1-4058-8118-0.
  10. ↑ Jones, Daniel (2011). Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th ed.). Cambridge University Press.
  11. ↑ Wells, John C. (2008). Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.). Pearson Education.
  12. ↑ "Kyjiw". Duden (German). حاصل ڪيل: 29 نومبر 2024.
  13. ↑ Wells, John C. (2008). Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.).
  14. ↑ Trubachyov, O. N. (1987). Ėtimologicheskiĭ slovarʹ slavi͡anskikh i͡azykov, جلد 13، ص. 256–257.
  15. ↑ Rudnyćkyj, Jaroslav Bohdan (1962–1982). An Etymological Dictionary of the Ukrainian Language, جلد 2، ص. 660–663.
  16. ↑ "Kyiv". Ukrainian Soviet Encyclopedia.
  17. ↑ Ukrainian Cabinet of Ministers. Official Romanization System.
  18. ↑ Ukrainian legislation on official geographical names.
  19. ↑ "Kiev". Oxford Dictionary on Lexico.com.
  20. ↑ "Kiev". Longman Dictionary of Contemporary English Online.
  21. ↑ "Kyiv not Kiev: Why spelling matters in Ukraine's quest for an independent identity". Atlantic Council. 21 October 2019.
  22. ↑ "Kyiv". Ukrainian Soviet Encyclopedia.
  23. ↑ "Kiev". Ukrainian Soviet Encyclopedia.
  24. ↑ "Kyiv". Ukrainian Soviet Encyclopedia.
  25. ↑ "Kyiv". Ukrainian Soviet Encyclopedia.
  26. ↑ "Kyiv". Encyclopædia Britannica. حاصل ڪيل 9 مارچ 2020.
  27. ↑ Petro Tolochko، Hlib Ivakin، Yaroslava Vermenych. Kyiv. Encyclopedia of History of Ukraine.
  28. ↑ Rabinovich, G. A. From the History of Urban Settlements in the Eastern Slavs. 1968، ص. 134.
  29. ↑ "Kyiv". Ukrainian Soviet Encyclopedia.
  30. ↑ Ерофалов-Пилипчак، Борис (2019). Римский Киев: или Castrum Azagarium на Киево-Подоле.
  31. ↑ Hazlitt, William (1851). The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane.
  32. ↑ Ерофалов-Пилипчак, Борис (2019). Римский Киев: или Castrum Azagarium на Киево-Подоле.
  33. ↑ Sigfús Blöndal. The Varangians of Byzantium.
  34. ↑ "History". Pechersk Raion in the Kyiv City.
  35. ↑ Padányi, Viktor. Dentu-Magyaria, ص. 325، حاشيو 15.
  36. ↑ Hazlitt, William (1851). The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane.
  37. ↑ Ерофалов-Пилипчак, Борис (2019). Римский Киев: или Castrum Azagarium на Киево-Подоле.
  38. ↑ Sigfús Blöndal. The Varangians of Byzantium.
  39. ↑ "History". Pechersk Raion in the Kyiv City.
  40. ↑ Padányi, Viktor. Dentu-Magyaria, ص. 325، حاشيو 15.
  41. ↑ Lowe, Steven; Ryaboy, Dmitriy V. The Pechenegs.
  42. ↑ Hohenberg, Paul M.; Lees, Lynn Hollen (2009). The Making of Urban Europe, 1000–1994, ص. 10.
  43. ↑ Наталія Яковенко. Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII ст., ص. 39.
  44. ↑ Наталія Яковенко. Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII ст., ص. 37.
  45. ↑ Наталія Яковенко. Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII ст., ص. 42–43.
  46. ↑ Plokhy, Serhii (2006). The Origins of the Slavic Nations, ص. 42.
  47. ↑ Martin, Janet L. B. (2004). Treasure of the Land of Darkness, ص. 127.
  48. ↑ Martin, Janet. Medieval Russia: 980–1584, ص. 100.
  49. ↑ The Destruction of Kiev, University of Toronto Research Repository.
  50. ↑ ...
  51. ↑ Subtelny 2009, p. 48
  52. ↑ Martin 2007, p. 68
  53. ↑ Yakovenko 2006, p. 70
  54. ↑ Jones 2000
  55. ↑ Magocsi 1996, p. 187–191
  56. ↑ "Ukraina: Lietuvos epocha, 1320–1569". Bernardinai.lt. 3 May 2010. {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  57. ↑ "Хто побудував київський замок?". Про Україну. {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  58. ↑ Łukowski & Zawadzki 2006, p. 53
  59. ↑ Davies 1982
  60. ↑ Magocsi 1996
  61. ↑ Tairova-Yakovleva 2009
  62. ↑ Yakovenko 2006, p. 47
  63. ↑ Magocsi 1996, pp. 187–191
  64. ↑ Yakovenko 2006
  65. ↑ Magocsi 1996, p. 204
  66. ↑ Magocsi 1996, p. 233
  67. ↑ 57
  68. ↑ 58
  69. ↑ 59
  70. ↑ 60
  71. ↑ 61
  72. ↑ 62
  73. ↑ 63
  74. ↑ 64
  75. ↑ "Weather and Climate – The Climate of Kiev" (Russian ۾). Weather and Climate (Погода и климат). 1 March 2013 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  76. ↑ "Кліматичні дані по м.Києву" (Ukrainian ۾). Central Observatory for Geophysics. اصل نسخو مان 21 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2016 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  77. ↑ "Кліматичні рекорди" (Ukrainian ۾). Central Observatory for Geophysics. اصل نسخو مان 4 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2016 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  78. ↑ Cappelen, John; Jensen, Jens. "Ukraine – Kiev" (PDF). Climate Data for Selected Stations (1931–1960) (Danish ۾). Danish Meteorological Institute. ص. 332. اصل نسخو (PDF) مان 27 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2016 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪيف&oldid=397937" تان ورتل