Famija ëd fusëtte Proton

La famija 'd fusëtte Proton (an russ: Протон, designassion ufissial: UR-500) a l'é na serie ëd lansator spassiaj pesant, dël tipo "consumàbil" (a usagi ùnich), dësvlupà da l'Union Soviética e peui gestìa da la Russia . A l'é stàit un dij lansator pì dovrà e pì amportant ant la stòria dël vòl spassial, dzortut për buté an òrbita ij càrich pì gròss e për le mission ant lë spassi përfond.

Proton-K

Stòria e dësvlup

Ël proget dël Proton a l'é nassù ant ij prim agn Sessanta, sota la diression ëd l'ingegné Vladimir Chelomei, tanme "mìssil balìstich intercontinental" super-pesant bon a porté na testà nuclear ëd 100 megaton . A l'era tròp gròss për l'usagi militar e a l'é mai stàit dovrà për col but. La prima fusëtta a l'é volà dël 1965 e, d'apress, a l'é stàita adatà për l'usagi spassial . Ël nòm "Proton" a ven da na serie 'd satélit sientìfich gròss ch'a l'han portà an òrbita an tra ij sò prim vòl .

Durant la guèra frèida, ël Proton a l'é stàit ël lansator prinsipal për ij programa spassiaj soviétich pì important. A l'ha lansà tute le stassion spassial Saljut, ij mòduj dla stassion Mir, e ij mòduj prinsipaj dla Stassion Spassial Antërnassional, com ël modul Zarya e Zvezda .

Tecnologìa e version

La famija Proton a l'é conossùa për sò disegn ùnich. Ël prim stadi a l'ha un serbatòj sentral gròss për l'ossidant, con ses serbatòj pi cit d'antorn për ël carburant, mincadun con sò motor . Ij motor a deuvro na combinassion ëd propulsor "storàbij" (a temperatura ambient), motobin tòssich ma potent: la dimethylidrazina asimétrica e 'l tetràssid ëd diazòt . Sòn a përmëtt al lansator ëd resté an sla piataforma ëd lansi për longh temp sensa problema ëd manteniment.

Le version prinsipaj a son ëstàite:

• Proton (8K82): la version original, mach con doi stadi, volà ant ël 1965-66 .
• Proton-K (8K82K): la version clàssica con tre o quatr stadi, dovrà dal 1967 al 2012. A l'ha lansà le stassion spassiaj e le sonde lunar e planetarie .
• Proton-M (8K82KM): la version modernisà, an servissi dal 2001. A l'ha 'd motor pì potent, na strutura pì legera e un neuv stadi superior (Briz-M) për posissioné con precision ij satélit an òrbita geostassionaria . L'ùltima mission d'un Proton-M a l'é stàita dël 2023 .

Le prime doe version a podìo dovré ëdcò un quart stadi ciamà Blok D, ch'a fasìa da "tratin" spassial për porté ij càrich fin-a a la destinassion final.

Amportansa e arzultà

Con pì che 430 lans an pì che 50 agn, ël Proton a l'é stàit un dij lansator pì fiusà. A l'ha na capacità 'd porté fin-a a 23 tonelà an òrbita bassa (LEO) e 6,3 tonelà an òrbita ëd trasferiment geostassionari (GTO) . A l'é stàit ëdcò dovrà për lansé 'd mission famose com le sonde Vega vers Vénere, le sonde vers Marte e tanti satélit për le telecomunicassion.

A l'é stàit ël caval ëd bataja dël programa spassial russ për desen-e d'agn. Ancheuj, la produssion a l'é finìa, e a l'é destinà a esse rimpiassà dal neuv lansator Angara, ch'a deuvra propulsor pì ecològich .