Świąd pływaków

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

Świąd pływaków (także cerkariowe zapalenie skóry, ang. swimmer’s itch, cercarial dermatitis) – nieprzenosząca się między ludźmi reakcja zapalno-alergiczna skóry wywołana przypadkowym wnikaniem cerkarii przywr z rodziny Schistosomatidae, najczęściej przywr ptasich, zwłaszcza z rodzaju Trichobilharzia. Zmiany skórne występują u osób kąpiących się lub brodzących w wodzie, do której zarażone ślimaki uwalniają cerkarie. Typowe objawy obejmują mrowienie, pieczenie lub świąd skóry, rumień, drobne grudki i pęcherzyki na skórze bezpośrednio narażonej na kontakt z wodą.

Świąd pływaków

Cerkariowe zapalenie skóry na podudziach (po upływie czterech dni od spędzenia dnia na płyciznie jeziora)
Synonimy	cerkariowe zapalenie skóry, zapalenie skóry cerkariowe, wysypka pływaków
Specjalizacja	dermatologia, choroby zakaźne, parazytologia
Objawy	świąd, mrowienie lub pieczenie skóry, rumień, grudki, pęcherzyki
Powikłania	wtórne zakażenie bakteryjne skóry po drapaniu
Początek	od kilku minut do kilku dni po kontakcie z zakażoną wodą
Czas trwania	zwykle 1–2 tygodnie
Typy	reakcja nadwrażliwości typu I i IV
Przyczyny	wnikanie w skórę cerkarii przywr z rodziny Schistosomatidae
Czynniki ryzyka	kąpiel w płytkich, ciepłych wodach naturalnych; obecność ślimaków i ptactwa wodnego; ponowna ekspozycja
Rozpoznanie	obraz kliniczny i wywiad dotyczący kontaktu z naturalnym zbiornikiem wodnym
Różnicowanie	ukąszenia owadów, kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywka, wysypka kąpielowa morska, schistosomatoza
Zapobieganie	unikanie kąpieli w miejscach ognisk choroby, omijanie płytkich zarośniętych wód, osuszenie skóry po kąpieli, niekarmienie ptactwa wodnego
Leczenie	objawowe; chłodne okłady, preparaty przeciwświądowe, unikanie drapania
Leki	leki przeciwhistaminowe, miejscowe glikokortykosteroidy; antybiotyki przy wtórnym zakażeniu bakteryjnym
Rokowanie	dobre; choroba zwykle ustępuje samoistnie
Zapadalność	występuje na całym świecie, częściej latem
Klasyfikacje
ICD-11	1F86.4 Cercarial dermatitis
ICD-10	B65.3 Cercarial dermatitis

Określenie angielskie swimmer’s itch bywało używane także szerzej w odniesieniu do niektórych innych zmian skórnych po kąpieli, m.in. toksycznego zapalenia skóry po kontakcie z glonami na Hawajach. Współczesne opracowania dermatologiczne odróżniają jednak seaweed dermatitis od cerkariowego zapalenia skóry.

Etiologia i występowanie

Cerkaria

Cerkariowe zapalenie skóry jest związane z cyklem rozwojowym przywr, których ostatecznymi żywicielami są zwykle ptaki wodne, m.in. kaczki, gęsi, łabędzie i mewy, rzadziej ssaki wodne lub ziemnowodne. Dorosłe przywry żyją w naczyniach krwionośnych żywiciela ostatecznego, a ich jaja są wydalane z kałem do środowiska wodnego. Z jaj wylęgają się miracydia, które zakażają odpowiednie gatunki ślimaków. W ciele ślimaka pasożyt namnaża się i przekształca w formy larwalne, z których powstają swobodnie pływające cerkarie.

Choroba występuje w wielu regionach świata, zarówno w środowisku słodkowodnym, jak i słonawym lub morskim, choć typowo wiąże się z jeziorami, stawami i innymi naturalnymi zbiornikami słodkowodnymi. Ryzyko wzrasta w płytkiej, ciepłej wodzie przy linii brzegowej, gdzie częściej występują ślimaki i gdzie dłużej przebywają dzieci. Według nowszych źródeł choroba występuje także w Polsce; potwierdzone przypadki u ludzi opisywano m.in. w rejonie rzeki Dzierżęcinki i Jeziora Pluszne. W badaniu z 2021 roku opisano dwa przypadki u osób kąpiących się w Jeziorze Pluszne oraz obecność cerkarii przywr ptasich u ślimaków Lymnaea stagnalis, zidentyfikowanych molekularnie jako zgodne z europejskimi izolatami Trichobilharzia szidati. Występowanie ognisk zależy od obecności właściwych ślimaków, zarażonych ptaków lub ssaków oraz warunków środowiskowych, m.in. temperatury wody i sezonowej aktywności rekreacyjnej.

Cykl rozwojowy i mechanizm choroby

Schemat powstawania świądu pływaków

Człowiek jest przypadkowym i nieodpowiednim żywicielem cerkarii. Larwy mogą wnikać w ludzką skórę, ale nie dojrzewają w organizmie człowieka do postaci dorosłej i zwykle giną w skórze. Wniknięcie larw zapoczątkowuje miejscową reakcję zapalną i alergiczną. W opisie patofizjologii choroby wskazuje się na udział wczesnej reakcji nadwrażliwości typu I, zależnej od IgE, oraz późniejszej reakcji komórkowej typu IV, w której uczestniczą m.in. komórki tuczne, limfocyty T i mediatory zapalne.

Objawy są zwykle silniejsze po kolejnych ekspozycjach na cerkarie. Wynika to z sensytyzacji, czyli narastającej odpowiedzi immunologicznej organizmu na ponowny kontakt z antygenami pasożyta. Z tego powodu osoby wielokrotnie kąpiące się w tym samym zakażonym zbiorniku mogą reagować szybciej i intensywniej niż osoby narażone po raz pierwszy.

Objawy

Pierwsze objawy mogą pojawić się już w wodzie, bezpośrednio po wyjściu z niej albo w ciągu kilku godzin lub dni po kąpieli. Początkowo występuje mrowienie, pieczenie, zaczerwienienie lub świąd skóry. Po około 12 godzinach mogą rozwinąć się swędzące grudki, które u części osób przechodzą w pęcherzyki. Zmiany najczęściej dotyczą skóry odsłoniętej podczas kąpieli; skóra przykryta ściśle przylegającym strojem kąpielowym jest zwykle mniej narażona.

Świąd może utrzymywać się około tygodnia lub dłużej, a wysypka zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 1–2 tygodni. Drapanie zmian może prowadzić do ich uszkodzenia i wtórnego zakażenia bakteryjnego skóry. Rzadziej opisywano objawy ogólne, takie jak gorączka, biegunka lub nieżyt nosa.

Rozpoznanie

Rozpoznanie ma najczęściej charakter kliniczny i opiera się na obrazie zmian skórnych oraz wywiadzie dotyczącym kąpieli lub brodzenia w naturalnym zbiorniku wodnym, zwłaszcza w miejscu, w którym występowały wcześniej podobne zachorowania. Rutynowo nie wykonuje się badań laboratoryjnych potwierdzających alergię na cerkarie, a identyfikacja larw lub zarażonych ślimaków ma znaczenie głównie w dochodzeniach epidemiologicznych podczas ognisk choroby.

W diagnostyce różnicowej uwzględnia się m.in. ukąszenia owadów, kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywkę, wysypkę kąpielową morską oraz inne zmiany skórne występujące po kontakcie z wodą. W różnicowaniu należy również brać pod uwagę schistosomatozę, zwłaszcza u osób, które miały kontakt ze słodką wodą w regionach endemicznych albo u których poza zmianami skórnymi występują objawy ogólne, jelitowe lub moczowo-płciowe. Różnicowanie jest istotne, ponieważ w świądzie pływaków człowiek jest przypadkowym, nieodpowiednim żywicielem i cerkarie nie dojrzewają w jego organizmie, natomiast w schistosomatozie pasożyty mogą rozwijać się dalej, a rozpoznanie opiera się m.in. na wykrywaniu jaj pasożyta w kale lub moczu oraz, w wybranych sytuacjach, na badaniach serologicznych.

Leczenie

Choroba zwykle ustępuje samoistnie i w większości przypadków nie wymaga leczenia przyczynowego. Postępowanie ma charakter objawowy i obejmuje ograniczanie świądu oraz zapobieganie uszkodzeniu skóry przez drapanie. Stosuje się m.in. chłodne okłady, preparaty przeciwświądowe, kąpiele koloidowe, miejscowe glikokortykosteroidy oraz doustne lub miejscowe leki przeciwhistaminowe. W przypadku wtórnego zakażenia bakteryjnego może być potrzebne leczenie antyseptyczne lub antybiotykoterapia.

Zapobieganie

Mechaniczne usuwanie ślimaków w jeziorze Annecy we Francji

Ryzyko zachorowania można ograniczać przez unikanie kąpieli w miejscach, w których zgłaszano ogniska świądu pływaków, oraz przez niewchodzenie do płytkich, zarośniętych i bagnistych fragmentów zbiorników, gdzie częściej występują ślimaki. Po wyjściu z wody zaleca się spłukanie skóry czystą wodą lub dokładne osuszenie jej ręcznikiem, co może zmniejszyć ryzyko wnikania cerkarii w skórę. W pobliżu kąpielisk nie należy dokarmiać ptaków wodnych, gdyż może to sprzyjać utrzymywaniu się cyklu rozwojowego pasożytów w środowisku. W prawidłowo utrzymanych basenach pływackich świąd pływaków nie występuje, ponieważ do utrzymania cyklu pasożyta konieczne są odpowiednie ślimaki i żywiciele ostateczni.

Zobacz też

• Schistosomatoza
• Świąd