Wikipedia

Zwrot lingwistyczny

Zwrot lingwistyczny, zwrot językowy – zmiana zasadniczej perspektywy poznawczej w filozofii zachodniej, która dokonała się na początku XX wieku, w wyniku której jej podstawowym przedmiotem zainteresowania stał się język.

Charakterystyka

edytuj

Niektóre tezy z Traktatu logiczno-filozoficznego Wittgensteina:

  • Wstęp: Książka zmierza więc do wytyczenia granic myśleniu, albo raczej — nie myśleniu, lecz wyrazowi myśli. [...] [G]ranicę wytycza się tylko w języku, a co poza nią, będzie po prostu niedorzecznością.
  • 4.003: Pytania i tezy filozofów biorą się przeważnie z niezrozumienia logiki naszego języka.
  • 4.0031: Wszelka filozofia jest "krytyką języka".
  • 5.6: Granice mego języka oznaczają granice mego świata.
  • 7: O czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć.
Ludwig Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus, tłum. Bogusław Wolniewicz, PWN, 2000.

W wersji słabszej język jest podstawowym medium pośredniczącym w procesie myślenia i doświadczania. W wersji mocniejszej język jest jedynym i koniecznym medium[1]. Stanowi on ostateczną granicę poznania i nie istnieją fakty ani prawda poza tym, co dane jest w języku[2]. Język i dyskurs są instrumentami konstrukcji świata doświadczanego, a także podstawową formą myślenia i działania[3].

Wielu autorów uznaje, że zwrot lingwistyczny był zmianą paradygmatu całej filozofii, o znaczeniu porównywalnym z przemianą filozofii średniowiecznej w filozofię nowożytną. Ukształtowany wcześniej paradygmat mentalistyczny (prezentowany np. w przełomowych pracach Kartezjusza) opierał się na prymacie problematyki poznawczej. Zwrot lingwistyczny zapoczątkował dominację paradygmatu lingwistycznego, w którym pierwszorzędną rolę odgrywa badanie języka, wypowiedzi, znaczenia i sposobów myślenia[4].

W wyniku zwrotu lingwistycznego wiele odwiecznych problemów filozoficznych zaczęto uznawać za wynik niezrozumienia sposobu funkcjonowania języka, jego wieloznaczności, metaforyczności i idiomatyczności czy problemów referencji[3]. Za jeden z błędów dawnej filozofii uznawano dążenie do większej precyzji w językowym ujmowaniu rzeczywistości poprzez usuwanie wieloznaczności, wyrażeń metaforycznych czy różnych niedoskonałości języka[2]. Brak refleksji nad rolą języka i jego ograniczeniami miał prowadzić do błędów filozoficznych[3].

Po zwrocie lingwistycznym wielu filozofów widziało w analizie języka główne zadanie filozofii, odróżniające ją od nauki. O ile nauka miała zajmować się opisywaniem świata (formułowaniem sądów syntetycznych), o tyle filozofia miała badać język, za pomocą którego nauka (a także świadomość potoczna) poznaje świat (formułowanie sądów analitycznych). Takie rozumienie zadania filozofii opierało się na wprowadzonym przez Kanta rozróżnieniu na sądy analityczne i syntetyczne. Zakwestionowanie przez W.V.O. Quine’a w Dwóch dogmatach empiryzmu (1951) możliwości takiego systematycznego rozróżnienia podkopało podstawy tak rozumianej filozofii lingwistycznej[5]. Odwrót od dominacji perspektywy językowej w ostatnich dekadach XX wieku wiązał się także z rozwojem filozofii umysłu[5].

Historia

edytuj

Początków zwrotu lingwistycznego można szukać w drugiej połowie XIX wieku w pracach Gottloba Fregego[6] czy Friedricha Nietzschego[7]. W pełni rozwinął się na początku XX wieku w pracach Bertranda Russella i Ludwiga Wittgensteina oraz Martina Heideggera[8]. Filozofowie ci wychodzili początkowo z różnych stanowisk, by w coraz większym stopniu koncentrować się na języku, i zgodnie z tym całkowicie przeorganizowali swoje filozofie[9]. W tym samym okresie w etyce zwrot lingwistyczny zaznaczył się w analizach George’a Edwarda Moore’a dotyczących podstawowych pojęć moralnych (takich jak dobro)[3].

Sam termin został wprowadzony przez austriackiego filozofa Gustava Bergmanna, członka Koła Wiedeńskiego[7]. Popularność zdobył jednak później dzięki pracy Richarda Rorty’ego The Linguistic Turn (1967)[7].

Prace Fregego, Wittgensteina i Russella były kluczowe dla powstania filozofii analitycznej, która określała się jako oparta na zainteresowaniu językiem. Jak wskazywał Michael Dummett, założenia zwrotu językowego mogą być traktowane jako cechy pozwalające na wyróżnienie filozofów analitycznych[10]. Opublikowana w 1967 roku praca Richarda Rorty’ego The Linguistic Turn (która rozpowszechniła pojęcie zwrotu lingwistycznego[7]) była antologią tekstów filozofów analitycznych, których Rorty określił mianem „filozofów lingwistycznych”. Filozofia analityczna wypracowała kilka stanowisk dotyczących roli języka[11]. Wittgenstein w swoich wczesnych pracach (Traktat logiczno-filozoficzny, 1921) oraz przedstawiciele empiryzmu logicznego skupiali się na logice i językach sztucznych. W późniejszym okresie Wittgenstein (Dociekania filozoficzne, 1953) zaproponował odmienne ujęcie funkcjonowania języka, wprowadzając pojęcie gier językowych, w których język i komunikacja są kulturowymi formami życia[2]. Oksfordzka szkoła języka potocznego uznawała, że analiza języka potocznego pozwala odtwarzać najbardziej istotne struktury istnienia w świecie[2]. Jak wskazywał John Langshaw Austin, [n]asz wspólny zasób słów ucieleśnia wszystkie rozróżnienia, jakie ludzie uznali za godne przeprowadzenia, oraz związki, jakie w trakcie życia wielu pokoleń uznali za godne zaznaczenia. Z pewnością mogą być one liczniejsze i bardziej trafne, skoro sprostały długotrwałemu sprawdzianowi, jakim jest przeżycie najlepiej przystosowanych, i subtelniejsze – w każdym razie, jeśli chodzi o wszystkie sprawy potoczne i rozsądnie praktyczne – niż wszystko, co ktokolwiek z nas może wymyślić, spędzając popołudnia w swym fotelu, a jest to najbardziej ceniona metoda alternatywna.[12]. Innymi nurtami były szkoła lwowsko-warszawska czy amerykańscy filozofowie analityczni[13].

Również inne, nieanalityczne kierunki filozoficzne XX wieku zwróciły się ku językowi jako podstawowemu fenomenowi. Wśród najważniejszych można wymienić: hermeneutykę Hansa-Georga Gadamera i Paula Ricoeura[7], filozofię Martina Heideggera, postmodernizm i poststrukturalizm Jacquesa Derridy i Michela Foucaulta[7], a także nową retorykę Chaïma Perelmana[7].

Zwrot językowy w humanistyce

edytuj

Sposób, w jaki myślenie i działanie oparte są na języku, stał się w drugiej połowie XX wieku przedmiotem badań psychologii poznawczej (m.in. Lew Wygotski). Stał się również podstawą koncepcji aktów mowy Johna Langshawa Austina[3]. W historii idei zwrot lingwistyczny stanowi podstawę metodologii szkoły z Cambridge (Quentin Skinner, G. A. Pocock) oraz niemieckiej szkoły Begriffsgeschichte (Reinhart Koselleck)[14].

W antropologii jest widoczny w pracach dotyczących interpretacji kultur (Clifford Geertz)[14], natomiast w naukach społecznych – w paradygmacie językowo zorientowanym, konstruktywizmie społecznym i interpretatywizmie[14].

Przypisy

edytuj
  1. ↑ Michael Potter, The Birth of Analytic Philosophy, [w:] Dermot Moran (red.), The Routledge companion to twentieth-century philosophy, London: Routledge, 2010, s. 69.
  2. ↑ a b c d Norris 2005 ↓, s. 524.
  3. ↑ a b c d e Harré 2006 ↓, s. 323.
  4. ↑ Schnädelbach 1995 ↓, s. 90–91.
  5. ↑ a b Glock 2010 ↓, s. 86.
  6. ↑ Moran 2010 ↓, s. 12.
  7. ↑ a b c d e f g Kelley 2008 ↓, s. 457.
  8. ↑ Moran 2010 ↓, s. 23.
  9. ↑ Moran 2010 ↓, s. 10.
  10. ↑ Moran 2010 ↓, s. 18.
  11. ↑ Glock 2010 ↓, s. 76.
  12. ↑ Prośba o wybaczenie, [w:] John Langshaw Austin, Mówienie i poznawanie, Warszawa: PWN, 1993, s. 243–244.
  13. ↑ Tadeusz Szubka, Filozofia analityczna. Koncepcje, metody, ograniczenia, Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, 2009.
  14. ↑ a b c Kelley 2008 ↓, s. 458.

Bibliografia

edytuj
  • Rom Harré, Linguistic Turn, [w:] Austin Harrington, Barbara L. Marshall, Hans-Peter Müller (red.), Encyclopedia of Social Theory, Abingdon, New York: Routledge, 2006, s. 323-324.
  • Hans-Johann Glock, The Development of Analytic Philosophy: Wittgenstein and After, [w:] Dermot Moran (red.), The Routledge companion to twentieth-century philosophy, London: Routledge, 2010, s. 76-117.
  • Donald R. Kelley, Linguistic Turn, [w:] William A. Darity (red.), International Encyclopedia of the Social Sciences, t. 4, Detroit: Gale, 2008, s. 457-458.
  • Dermot Moran, Introduction: towards an assessment of twentieth-century philosophy, [w:] Dermot Moran (red.), The Routledge companion to twentieth-century philosophy, London: Routledge, 2010, s. 1-41.
  • Christopher Norris, Linguistic Turn, [w:] Ted Honderich (red.), The Oxford Companion to Philosophy. New Edition, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 524.
  • Herbert Schnädelbach, Filozofia, [w:] Ekkehard Martens, Herbert Schnädelbach (red.), Filozofia. Podstawowe pytania, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 57–97.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zwrot_lingwistyczny&oldid=79784327”