Roman Rudkowski
Roman Rudkowski vel Leon Ratomski vel Ludwik Fedorowski, ps. Gangster, Goły, Rudy (ur. 12 maja 1898 w Przemyślu, zm. 14 marca 1954 w Londynie) – oficer Wojska Polskiego, Polskich Sił Zbrojnych i Armii Krajowej, działacz niepodległościowy, dyplomowany pułkownik pilot służby stałej, dowódca dywizjonu 301, cichociemny, dwukrotny kawaler Orderu Virtuti Militari.
.png){kind=small}
.svg){kind=small}
Życiorys
edytujUczestniczył w konspiracyjnym kursie oficerów piechoty i kawalerii. Po ukończeniu gimnazjum w Stryju w 1914 roku zgłosił się w sierpniu tego roku do oddziałów strzeleckich Józefa Piłsudskiego. Początkowo był szeregowcem w 3 pułku piechoty Legionów Polskich[1], a od września służył w konnym oddziale wywiadowczym 2 pułku ułanów[1]. 7 grudnia 1914 roku dostał się do niewoli rosyjskiej[1], skąd zbiegł 20 lutego 1916 roku. Następnie pracował w polskim biurze wywiadowczym POW w Moskwie[1], na Syberii i w Taszkencie, a od lutego 1917 roku w biurze werbunkowym POW w Kijowie[1]. Od lutego walczył w 6 pułku Ułanów Kaniowskich II Korpusu Polskiego[2] jako wachmistrz, m.in. w bitwie pod Kaniowem. W maju powrócił do pracy w wywiadzie II Korpusu. Zajmował się transferami polskich żołnierzy do Murmańska. 11 lipca 1918 roku został aresztowany przez bolszewików i przewieziony do Piotrogrodu, ale już po 2 dniach zbiegł do Moskwy. W sierpniu ponownie został uwięziony, ale 10 sierpnia 1918 roku ponownie uciekł i przedostał się do Kijowa. Został skierowany na Kubań, gdzie wstąpił do 4 dywizji Strzelców Polskich gen. Lucjana Żeligowskiego[1]. Służył w szwadronie wywiadowczym tej dywizji, m.in. w Odessie.
13 grudnia 1918 roku dostał się do niewoli petlurowskiej[1] (z całym oddziałem), jednak jeszcze przed końcem tego roku – 24 grudnia zbiegł i następnego dnia wstąpił do Wojska Polskiego[1]. Otrzymał przydział w stopniu podporucznika do 2 pułku piechoty Legionów[1], a od stycznia 1920 roku był dowódcą kompanii karabinów maszynowych w batalionie zapasowym. Brał udział w zajęciu Wilna. W czasie wojny polsko-bolszewickiej był ciężko ranny podczas bitwy pod Cichą Wolą (27 lipca 1920 roku)[3]. Pozostał ze swoją kompanią aż do utraty przytomności. Leczył się w szpitalu w Krakowie do listopada tego roku, po powrocie do wojska został adiutantem dowódcy 2 dywizji piechoty Legionów, a od czerwca 1921 roku – adiutantem dowódcy IV Brygady Piechoty Legionów tej dywizji. W okresie od listopada 1922 do stycznia 1924 roku służył w 6 pułku strzelców podhalańskich[1].
Po ukończeniu kursu pilotów w Szkole Pilotów w Bydgoszczy oraz w Oficerskiej Szkole Lotnictwa w Grudziądzu piastował m.in. następujące stanowiska:
- dowódca eskadr kolejno w 3 pułku lotniczym, 6 pułku lotniczym i 1 pułku lotniczym (od 1 października 1924 – do 15 maja 1927)
- dowódca kompanii w 82 Syberyjskim pułku piechoty w Brześciu (maj 1927 – 1928)
- 5 pułk lotniczy (od czerwca 1928 roku), dowódca 55 eskadry liniowej (listopad 1929 - grudzień 1930)[4], komendant parku lotniczego tamże (marzec 1929 – grudzień 1929)
- dowódca 141 eskadry myśliwskiej (10 kwietnia 1930 – czerwca 1931)[5] i od marca 1931 roku dowódca oddziału portowego 4 pułku lotniczego
- dowódca eskadry w 5 pułku lotniczym (do października 1931)
- dowódca 56 eskadry towarzyszącej (marzec 1934 – 30 listopada 1934)[6]
- dowódca 43 eskadry towarzyszącej (lipiec 1936 – 1 września 1937)[7]
- dowódca II dywizjonu towarzyszącego 4 pułku lotniczego (od listopada 1937 roku)[8]
- organizator i pierwszy dowódca IV dywizjonu towarzyszącego 3 pułku lotniczego (jesień 1937 – 27 listopada 1937)[9].
W międzyczasie odbył kurs dowódców eskadr i inne kursy w Wyższej Szkole Oficerskiej Sił Powietrznych w Dęblinie, w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie i w Wyższej Szkole Lotniczej w Warszawie.
We wrześniu 1939 roku dowodził wydzielonym dywizjonem 4 pułku lotniczego (utworzonym z 46 eskadry towarzyszącej i 49 eskadry towarzyszącej)[10] albo był dowódcą bazy w Bydgoszczy[11][12] albo pozostawał w dyspozycji Dowódcy Lotnictwa[8]. Przekroczył granicę polsko-rumuńską 17 września 1939 roku. W październiku dotarł do Francji, gdzie uczestniczył w tworzeniu Polskich Sił Powietrznych we Francji. W grudniu 1939 roku przyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie został wyznaczony na dowódcę jednego z tworzonych tam dywizjonów. Otrzymał numer służbowy RAF 76621[13]. Od 22 lipca 1940 roku przez rok dowodził 301 bombowym dywizjonem Ziemi Pomorskiej. Od lipca 1941 roku służył w Oddziale VI Naczelnego Wodza jako doradca lotniczy, a od marca 1942 roku był kierownikiem referatu łączności lotniczej (operacji zrzutowych) w Wydziale „S” (technicznym) Inspektoratu Polskich Sił Powietrznych. We wrześniu 1941 roku został zaprzysiężony w Oddziale VI NW. Od października 1941 roku był jednocześnie oficerem łącznikowym Oddziału VI NW przy brytyjskim 138 dywizjonie specjalnym. Został przeszkolony w tymże oddziale w zakresie lotnictwa w konspiracji (w czerwcu 1942 roku).
W nocy z 7 na 8 listopada 1941 roku odbył pierwszy lot nad Polskę z pierwszym zespołem cichociemnych. W drodze powrotnej samolot (m.in. z powodu braku paliwa) był zmuszony do awaryjnego lądowania w okolicach Ystad, gdzie Rudkowski wraz z załogą został na kilka tygodni internowany[13].
W nocy z 25 na 26 stycznia 1943 roku został zrzucony do kraju w ramach akcji „Brace” dowodzonej przez kpt. naw. Stanisława Króla (zrzut na zapasową placówkę odbiorczą 16 km na północ od Radomia, w okolicy Białobrzegów). Po aklimatyzacji w Warszawie został w lutym 1943 roku mianowany szefem Wydziału Lotnictwa Oddziału III Operacyjnego sztabu Komendy Głównej AK, po płk. Bernardzie Adameckim.
W ramach operacji Most II w nocy z 29 na 30 maja 1944 roku poleciał do Wielkiej Brytanii w celu uzgodnienia pomocy lotniczej w czasie planowanego powstania powszechnego. Samolot Douglas Dakota lądował na lądowisku „Motyl”, 18 km na północny zachód od Tarnowa, koło wsi Wał-Ruda. Po upływie 7 minut samolot odleciał do Włoch zabierając ekipę w składzie: mjr Zbigniew Sujkowski „Leliwa”, „Wygoda”, płk Roman Rudkowski, Jan Domański „Bartnicki” – emisariusz Stronnictwa Ludowego. Rudkowski był jednocześnie kurierem od dowódcy AK i Delegatury Rządu na Kraj.
Od czerwca 1944 roku Rudkowski był ponownie przydzielony do Oddziału VI Naczelnego Wodza. Ponownie skoczył do Polski w nocy z 16 na 17 października 1944 roku w ramach akcji „Poldek 1” dowodzonej przez por. naw. Stanisława Kleybora (zrzut na placówkę odbiorczą „Mewa” 19 km na południowy wschód od Piotrkowa Trybunalskiego) jako emisariusz szefa sztabu NW z zadaniem rozpoznania sytuacji, w jakiej znalazła się AK po upadku Powstania Warszawskiego. 22 października dołączył do sztabu Komendy Głównej AK i ponownie przejął od płk. Adameckiego dowodzenie Wydziałem Lotnictwa Oddziału III sztabu KG AK. Jego depesze z 22 i 29 października przyczyniły się do formalnego mianowania gen. Leopolda Okulickiego dowódcą AK. Jego zadaniem było m.in. zorganizowanie kolejnej operacji „Most”, w ramach której miał być m.in. ewakuowany z kraju Wincenty Witos (co nie doszło do skutku).
Po rozwiązaniu AK prowadził prace związane z likwidacją Wydziału Lotnictwa.
13 marca 1945 roku został aresztowany przez radziecki Smiersz i osadzony w więzieniu w Łodzi. Przekazano go polskim władzom i w sierpniu przewieziono do więzienia mokotowskiego w Warszawie. 20 czerwca 1945 roku Rudkowski napisał memorandum skierowane do marszałka ludowego Wojska Polskiego Michała Rola-Żymierskiego dotyczące zagadnień lotnictwa w komunistycznym wojsku polskim. 20 czerwca 1946 roku śledztwo przeciwko niemu (o udział w nielegalnym związku „Armia Krajowa” mającym na celu obalenie demokratycznego ustroju Państwa Polskiego) zostało umorzone i wyszedł z więzienia.
Pracował w prywatnym zakładzie drzewnym „Strug”. Zagrożony kolejnym aresztowaniem ukrywał się przed UB mieszkając m.in. w Krynicy-Zdroju, Szczecinie, Częstochowie i Puszczykowie. W 1949 roku zbiegł z kraju i przedostał się do Londynu, gdzie się osiedlił i gdzie zmarł na atak serca w 1954 roku. Po śmierci został pochowany na cmentarzu w Fulham[14] (North Sheen), lokalizacja grobu ER 36[15].
Awanse
edytuj- wachmistrz – 1918
- podporucznik – ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1919 roku
- porucznik – ze starszeństwem z dniem 1 kwietnia 1920 roku
- kapitan – 2 stycznia 1924 roku
- major – ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1935 roku
- podpułkownik – ze starszeństwem z dniem 19 marca 1939 roku i 11. lokatą w korpusie oficerów lotnictwa[10][16]
- pułkownik – ze starszeństwem z dniem 25 stycznia 1943 roku[17]
Tytuł oficera dyplomowanego uzyskał 16 września 1944 roku rozkazem NW z 1 września 1944 roku.
Ordery i odznaczenia
edytuj- Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 60[18] „za to, że po chlubnym odbyciu lotów operacyjnych udał się do Kraju, gdzie wykazując wielkie męstwo i poświęcenie dla sprawy, kierował umiejętnie pracami wydziału lotniczego przez okres 15-stu miesięcy w niezmiernie ciężkich warunkach konspiracyjnych”[19]
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 3852 – 1921[20][21]
- Krzyż Niepodległości – 17 września 1932 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[22][2]
- Krzyż Walecznych trzykrotnie[11][23][24] albo czterokrotnie[17]: pierwszy – za udział w walce pod Cichą Wolą (1921)
- Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
- Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami
- Złoty Krzyż Zasługi – 18 lutego 1939[25]
- Srebrny Krzyż Zasługi – 17 marca 1934[26][2]
- Polowa Odznaka Pilota
- łotewska Odznaka Lotnicza – 1929[27]
Życie rodzinne
edytujBył synem Augusta, dyrektora kooperatyw okręgu lwowskiego, i Marii z domu Hulak[21]. Był trzykrotnie żonaty: pierwszą jego żoną była Stefania z domu Wallówna, drugą – Jadwiga z domu Ratomska (1901–1982). Z tego małżeństwa miał dwoje dzieci: Danutę (ur. 26 grudnia 1932)[17][3] albo Annę[24] (ur. 1931) i Zbigniewa Jerzego (ur. 1939). Jadwiga Rudkowska była więziona z dziećmi w ZSRR. Wrócili do Polski w 1948 roku.
Roman Rudkowski ożenił się po raz trzeci w 1947 roku z Aliną z domu Głowińską (1° voto Dodacką), z którą miał syna Wojciecha (ur. 1947).
Przypisy
edytuj- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Kolekcja ↓, s. 4.
- 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 3.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Pawlak 1989 ↓, s. 327-328.
- ↑ Pawlak 1989 ↓, s. 272.
- ↑ Pawlak 1989 ↓, s. 335.
- ↑ Pawlak 1989 ↓, s. 309, 311.
- 1 2 Tochman 1996 ↓, s. 153.
- ↑ Pawlak 1989 ↓, s. 199, 257.
- 1 2 Kunert 1991 ↓, s. 603.
- 1 2 Tucholski 1984a ↓, s. 400.
- ↑ Tucholski 1984b ↓, s. 109.
- 1 2 Krzystek 2012 ↓, s. 493.
- ↑ Profil Romana Rudkowskiego na stronie Niebieska eskadra.pl. niebieskaeskadra.pl. [dostęp 2014-01-25].
- ↑ Pamięć » Cichociemni elita dywersji [online], Cichociemni elita dywersji [dostęp 2022-06-25] (pol.).
- ↑ Tochman 1996 ↓, s. 154 wg autora mianowany podpułkownikiem ze starszeństwem od 25 stycznia 1943 roku.
- 1 2 3 Kunert 1991 ↓, s. 604.
- ↑ Łukomski G., Polak B., Suchcitz A., Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, Koszalin 1997, s. 372.
- ↑ Materiały do historii Polskich Sił Powietrznych: odznaczenia (wykazy ilościowe polskich i zagranicznych odznaczeniach, wykaz lotników odznaczonych Virtuti Militari IV klasy) [online], pism.org.uk, s. 24 [dostęp 2026-05-25].
- ↑ Dziennik Personalny 1921.12.06 R.2 Nr41, „Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu”, 6 grudnia 1921, s. 1608 [dostęp 2026-04-12].
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 1.
- ↑ M.P. z 1932 r. Nr 217, poz. 249 (ISAP)
- ↑ Tucholski 1984b ↓, s. 110.
- 1 2 Tochman 1996 ↓, s. 155.
- ↑ M.P. z 1939 r. Nr 45, poz. 76 (ISAP) „za zasługi na polu pracy społecznej”.
- ↑ M.P. z 1934 r. Nr 64, poz. 98 (ISAP) „za zasługi na polu wyszkolenia wojska”.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. Nr 19 z 12 grudnia 1929 r., s. 368.
Bibliografia
edytuj- Jędrzej Tucholski: Cichociemni. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984, s. 400. ISBN 83-211-0537-8.
- Jędrzej Tucholski: Cichociemni 1941–1945 - Sylwetki spadochroniarzy. Wojskowy Instytut Historyczny, 1984, s. 109–110.
- Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w latach 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1989. ISBN 83-206-0760-4. OCLC 69601095.
- Andrzej K. Kunert: Rudkowski Roman. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 32. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, 1991, s. 603–604. ISBN 83-04-03902-8.
- Krzysztof A. Tochman: Słownik biograficzny cichociemnych. Rzeszów: Wydawnictwo „Abres”, 1996, s. 152–155. ISBN 83-902499-5-2.
- Tadeusz Jerzy Krzystek, [Anna Krzystek]: Polskie Siły Powietrzne w Wielkiej Brytanii w latach 1940–1947 łącznie z Pomocniczą Lotniczą Służbą Kobiet (PLSK-WAAF). Sandomierz: Stratus, 2012. ISBN 978-83-61421-59-7. OCLC 276981965.
- 301 Dywizjon Bombowy „Ziemi Pomorskiej” W/CDr Roman Rudkowski. Skrzydła – wiadomości ze świata. s. 2. [dostęp 2015-05-16].
- Rudkowski Roman. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.73-6715 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-04-12].