Rada Arktyczna

Rada Arktyczna – międzynarodowe forum współpracy wysokiego szczebla utworzone w 1996 roku przez osiem krajów arktycznych, skupiające państwa arktyczne, organizacje rdzennych mieszkańców oraz państwa spoza Arktyki, celem współpracy w regionie Arktyki.

Rada Arktyczna

The Arctic Council

Siedziba	Fram Centre, Postboks 6606 Stakkevollan 9296 Tromsø, Norwegia
Członkowie	Kanada Dania Finlandia Islandia Norwegia Rosja Szwecja Stany Zjednoczone
Utworzenie	19 września 1996
Strona internetowa

Historia

Pierwsze kroki w kierunku utworzenia rady zostały poczynione w 1991 roku, kiedy to osiem państw, których część terytorium leży w Arktyce – państw arktycznych, podpisało Strategię Ochrony Środowiska Arktycznego (ang. Arctic Environmental Protection Strategy, AEPS). Państwa zobowiązały się do koordynacji wspólnych badań naukowych, oceny wpływu podejmowanych działań na środowisko oraz do działań niezbędnych do kontroli zanieczyszczeń i ich redukcji.

19 września 1996 roku na spotkaniu w Ottawie kraje te podpisały deklarację (Ottawa Declaration) oficjalnie powołującą do życia Radę Arktyczną — forum na wysokim szczeblu rządowym, którego głównymi celami są współpraca krajów arktycznych, promocja i ochrona tego regionu oraz współpraca z rdzenną ludnością regionu. Głównym celem Rady miało być stworzenie "forum wysokiego szczebla w celu zapewnienia środków promowania współpracy, koordynacji i interakcji między państwami arktycznymi, z udziałem społeczności Arktyki oraz innych mieszkańców Arktyki w zakresie wspólnych kwestii arktycznych".

Rada Arktyczna nie jest organizacją międzynarodową w rozumieniu prawa międzynarodowego, a instytucją „miękkiego” prawa międzynarodowego (soft law). Zakres jej działalności obejmuje rozległy obszar zajmowany przez państwa arktyczne na kole podbiegunowym północnym i w sąsiadujących podregionach, jednak fundamentem jej aktywności pozostaje wspólny dialog, uzupełniany współpracą z innymi podmiotami. Mechanizm finansowania Rady ma charakter zdecentralizowany – poszczególne państwa arktyczne mogą samodzielnie wybierać projekty, które zamierzają popierać, oraz identyfikować i wspierać grupy robocze wedle własnego uznania, a następnie samodzielnie realizować i finansować zatwierdzone inicjatywy; nie istnieje żaden obowiązek przekazywania funduszy na ogólną działalność organizacji. Rada nie posiada ponadto uprawnień do wdrażania ani egzekwowania przepisów prawnych, a istotnym elementem jej prac jest konsultacja ze stałymi uczestnikami reprezentującymi rdzennych mieszkańców regionu oraz ich interesy, przy jednoczesnym całkowitym wyłączeniu kwestii bezpieczeństwa militarnego z jej deklaracji i działań.

Grupy robocze, opracowując raporty na podstawie analiz i modelowania, przyczyniają się nie tylko do lepszego rozumienia regionu, lecz także do prognozowania przyszłych scenariuszy związanych z ociepleniem klimatu, transportem towarów oraz tendencjami w eksploatacji zasobów naturalnych; połączenie tych informacji z oceną ryzyka i kosztów wywiera wymierny wpływ na politykę zainteresowanych stron wobec Arktyki.

Na forum Rady wypracowano trzy porozumienia, które zostały przyjęte przez wszystkie osiem krajów członkowskich:

• Porozumienie z 2011 roku o współpracy w zakresie działań poszukiwawczo-ratowniczych na morzu w Arktyce (Agreement on Cooperation on Aeronautical and Maritime Search and Rescue in the Arctic) – pierwszy wiążący instrument prawny, odnoszący się do kwestii związanych z działalnością gospodarczą w regionie Arktyki. W 2011 roku państwa arktyczne zawarły w Nuuk porozumienie dotyczące współdziałania w zakresie akcji poszukiwawczych i ratowniczych prowadzonych w Arktyce. Impulsem do jego przyjęcia był rosnący ruch morski i lotniczy w regionie, związany ze zmianami środowiskowymi i coraz większą dostępnością obszarów wcześniej pokrytych lodem. Umowa ustanowiła zasady współpracy między sygnatariuszami oraz wyznaczyła strefy odpowiedzialności za prowadzenie operacji ratunkowych. Jej znaczenie polegało także na tym, że należała do pierwszych wiążących aktów prawnych wypracowanych przez państwa współtworzące arktyczny system współpracy regionalnej. Porozumienie miało poprawić poziom bezpieczeństwa żeglugi, lotnictwa i innych form aktywności człowieka w Arktyce.
• Porozumienie z 2013 roku o współpracy w zakresie gotowości i reagowania na zanieczyszczenie arktycznych wód morskich ropą naftową (Agreement on Cooperation on Marine Oil Pollution Preparedness and Response in the Arctic). Zostało ono podpisane przez państwa arktyczne w maju 2013 roku. Jego celem było wzmocnienie współpracy, koordynacji i wzajemnej pomocy w przypadku wycieków ropy naftowej zagrażających środowisku morskiemu Arktyki. Umowa określiła zakres odpowiedzialności poszczególnych państw oraz zobowiązała je do rozwijania systemów monitorowania zagrożeń i reagowania na incydenty. Istotną rolę we wdrażaniu postanowień porozumienia powierzono grupie roboczej EPPR, która opracowuje wytyczne operacyjne i wspiera wymianę doświadczeń między stronami. Porozumienie stanowi jeden z instrumentów współpracy państw arktycznych na rzecz ochrony środowiska i poprawy bezpieczeństwa w regionie.
• Porozumienie z 2017 roku o zacieśnianiu arktycznej międzynarodowej współpracy naukowej (Agreement on Enhancing International Arctic Scientific Cooperation). Weszła w życie w 2018 roku jako trzeci prawnie wiążący dokument przyjęty pod auspicjami Rady Arktycznej. Jej celem było ułatwienie prowadzenia badań naukowych w regionie poprzez usprawnienie współpracy transgranicznej, w tym przemieszczania personelu, sprzętu, próbek i danych między państwami. Porozumienie podkreśla znaczenie badań nad Arktyką dla zrozumienia zmian klimatycznych, procesów oceanicznych oraz relacji między środowiskiem, człowiekiem i społeczeństwami tubylczymi. Dokument wspiera także rozwój międzynarodowych kampanii badawczych, edukacji naukowej oraz szerszy dostęp do metadanych i wyników badań.

Struktura Rady

Rada skupia państwa arktyczne, organizacje rdzennych mieszkańców oraz państwa spoza Arktyki, które wyrażają chęć współpracy w regionie.

Państwa członkowskie i stali uczestnicy

W skład Rady Arktycznej wchodzi osiem państw arktycznych (Arctic States), których część terytorium leży w Arktyce:

• Kanada
• Dania
• Finlandia
• Islandia
• Norwegia
• Rosja
• Szwecja
• Stany Zjednoczone

Ponadto sześć organizacji rdzennych mieszkańców Arktyki (Indigenous Peoples Organizations) ma status stałych uczestników (Permanent Participants) (stan na 2021 rok):

• Międzynarodowy Związek Aleutów (Aleut International Association, AIA)
• Arktyczna Rada Atabaskańska (Arctic Athabaskan Council, AAC)
• Międzynarodowa Rada Gwich’in (Gwichʼin Council International)
• Rada Okołobiegunowa Inuitów (Inuit Circumpolar Council)
• Rosyjskie Stowarzyszenie Ludów Tubylczych Północy (Russian Association of Indigenous Peoples of the North, RAIPON)
• Rada Saamów (Saami Council)

Obserwatorzy

Ponad 35 państw i organizacji ma status obserwatora (stan na 2021 rok) – mogą brać czynny udział w pracach grup roboczych i uczestniczyć w spotkaniach Rady. 13 państw ze statusem obserwatora to:

• Niemcy (1998)
• Holandia (1998)
• Polska (1998)
• Wielka Brytania (1998)
• Francja (2000)
• Hiszpania (2006)
• Chiny (2013)
• Japonia (2013)
• Korea Południowa (2013)
• Włochy (2013)
• Indie (2013)
• Singapur (2013)
• Szwajcaria (2017)

Unia Europejska złożyła wniosek o przyznanie jej statusu pełnoprawnego obserwatora w 2013 roku. Ostateczna decyzja w tej sprawie została jednak odroczona ze względu na opór ze strony niektórych członków Rady Arktycznej. Zgodnie z deklaracją z Kiruny (2013) Unia Europejska może obserwować prace Rady. UE aktywnie uczestniczy w pracach grup roboczych i grup ekspertów Rady Arktycznej.

Organizacja prac Rady

Wszystkie decyzje Rady podejmowane są jednomyślnie przez wszystkie osiem państw członkowskich, na zasadzie konsensusu, po uprzednich konsultacjach i zaangażowaniu organizacji rdzennych mieszkańców Arktyki. Decyzje Rady poprzedzają prace na szczeblu ministerialnym. Działania Rady Arktycznej muszą być zgodne z Deklaracja z Ottawy ustanawiającą Radę Arktyczną, Procedurą Postępowania Rady Arktycznej (Arctic Council Rules of Procedure) i Zakresem Uprawnień dla Programu Zrównoważonego Rozwoju (Terms of Reference for Sustainable Development Program).

Rada posiada rotacyjny system przewodnictwa – poszczególne państwa członkowskie obejmują jej przewodnictwo na okres dwóch lat. W latach 2019–2021 przewodnictwo sprawowała Islandia, w latach 2021–2023 Rosja, a od 2023 do 2025 pracami Rady kieruje Norwegia. W 2013 roku powołano do życia stały sekretariat Rady Arktycznej z siedzibą w Tromsø. Pracą Sekretariatu przewodzi SAO (Senior Arctic Officials, SAO) oraz Przewodniczący Rady. SAO pełnią funkcję reprezentacyjną i mają za zadanie reprezentować interesy ich państw. Poza tym kierują i obserwują działania Rady, monitorując je zgodnie z decyzjami swoich ministrów spraw zagranicznych. Jednym z ich obowiązków jest zdawanie sprawozdań i raportów ich krajom arktycznym.

Projekty i działania Rady są inicjowane w ramach sześciu wyspecjalizowanych grup roboczych:

1. Program Monitorowania i Oceny Regionu Arktyki (Arctic Monitoring and Assessment Programme, AMAP) – grupa monitoruje i ocenia zanieczyszczenia i zmiany klimatu w Arktyce
2. Grupa Robocza do spraw Zachowania Morskiego Środowiska Arktyki (Protection of the Arctic Marine Environment, PAME) – grupa zajmuje się działaniami na rzecz ochrony i zrównoważonego wykorzystania morskiego środowiska Arktyki
3. Grupa Robocza do spraw Zapobiegania Sytuacjom Kryzysowym, Gotowości i Reagowania (Emergency Prevention, Preparedness and Response, EPPR) – grupa pracująca na rzecz zapobiegania wszelkim sytuacjom kryzysowym i wypadkom oraz przygotowania i reagowania na takie sytuacje
4. Grupa Robocza do spraw Zachowania Arktycznej Fauny i Flory (Conservation of Arctic Flora and Fauna, CAFF) – grupa zajmuje się ochroną bioróżnorodności, promuje praktyki pomagające zachować zasoby Arktyki
5. Grupa Robocza do spraw Zrównoważonego Rozwoju (Sustainable Development Working Group, SDWG) – grupa pracuje na rzecz poprawy warunków środowiskowych, gospodarczych i społecznych życia rdzennych mieszkańców Arktyki
6. Program dotyczący Zanieczyszczenia Arktyki (Arctic Contaminants Action Program, ACAP) – prace grupy skupiają się na działaniach zapobiegających zanieczyszczaniu środowiska arktycznego i minimalizowaniu zagrożeń środowiskowych

Grupy robocze wypracowały m.in. Program Działań na rzecz Ochrony Arktycznego Środowiska Morskiego i Plan działania Rady Arktycznej w sprawie likwidacji zanieczyszczenia w Arktyce.

Kontakty z innymi organizacjami

Publiczne oświadczenie dotyczące obecnych priorytetów Rady Arktycznej oraz jej celów strategicznych zostało opublikowane w Reykjavik 20 maja 2021 roku i nosi nazwę „Plan strategiczny Rady Arktycznej 2021-2030”. Kraje arktyczne potwierdziły w nim swoje zaangażowanie w utrzymaniu pokoju, stabilności i współpracy w regionie oraz błyskawicznego podjęcia działań na rzecz zajęcia się kryzysem klimatycznym. W celu osiągnięcia zamierzonych kamieni milowych Rada Arktyczna podejmuje współpracę międzynarodową zarówno bezpośrednio, jak i za pośrednictwem swoich organów pomocniczych, zawierając wspólne projekty, oświadczenia oraz rezolucje z innymi organizacjami i inicjatywami międzynarodowymi.

W 2009 roku Grupa Robocza ds. Ochrony Flory i Fauny Arktyki (CAFF) podpisała Memorandum o Porozumieniu ze Stowarzyszeniem Naukowców Polarnych u Progu Kariery (APECS). Celem dokumentu było zwiększenie bioróżnorodności Arktyki poprzez wsparcie wymiany informacji oraz włączenie początkujących badaczy regionów polarnych w prace grupy roboczej. Zgodnie z zapisami memorandum członkowie APECS mogą uczestniczyć w działaniach CAFF, wnosząc „naukowe, innowacyjne i nowe perspektywy", a CAFF zobowiązuje się informować członków APECS i organizacji partnerskich o własnych działaniach oraz wspólnie rozwijać nowe inicjatywy).

W 2010 roku CAFF zawarła Rezolucję Współpracy z Sekretariatem Konwencji Narodów Zjednoczonych o różnorodności biologicznej (CBD), której celami są ochrona różnorodności biologicznej, zrównoważone korzystanie z jej składowych oraz adekwatny dostęp do wymiany technologii w tej dziedzinie. W ramach tej współpracy CAFF informuje CBD o stanie i tendencjach w bioróżnorodności Arktyki, natomiast CBD zapewnia tej problematyce miejsce w globalnym systemie ochrony przyrody.

W 2015 roku CAFF podpisała Oświadczenie o Współpracy z Systemem Informacji o Różnorodności Biologicznej Oceanów (OBIS), działającym w ramach Międzyrządowej Komisji Oceanograficznej UNESCO. Dokument zakładał udostępnianie danych grupy roboczej w celu monitorowania i oceny środowiska morskiego oraz prowadzenia szkoleń z zakresu wymiany i zarządzania danymi.

W 2020 roku Grupa Robocza ds. Ochrony, Zarządzania i Eksploatacji Środowiska Morskiego Arktyki (PAME) zawarła Memorandum o Porozumieniu z Arktyczną Regionalną Komisją Hydrograficzną (ARHC), będącą częścią Międzynarodowej Organizacji Hydrograficznej (IHO). Celem dokumentu jest rozwijanie współpracy w zakresie hydrografii arktycznej oraz podnoszenie bezpieczeństwa i efektywności żeglugi w tym regionie. Program działań zakłada wzajemną komunikację stron, zapraszanie ekspertów na tematyczne spotkania oraz organizowanie wspólnych przedsięwzięć, finansowanych na zasadzie dobrowolnych wpłat państw członkowskich.

Zobacz też

• Wymiar Północny Unii Europejskiej
• Rada Nordycka

Bibliografia

• Maciąg-Świontek, Magdalena: Rola soft law w systemie prawnym obszaru Arktyki. W: Kuźniak, Brygida (red.), Ingelevic-Citak, Milena (red.): IUS COGENS Soft Law Dwa bieguny prawa międzynarodowego publicznego. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017, s. 353–359. ISBN 978-83-233-4310-3. [dostęp 2021-10-20]. (pol.).
• Madej, Magdalena. Rola Rady Arktycznej w definiowaniu współpracy w regionie strategii arktycznych Rosji, Kanady i USA. „Studia Humanistyczno Społeczne”. 7, s. 65–79, 2013. (pol.). 
• Parlament Europejski: Arktyka: możliwości, obawy i wyzwania związane z bezpieczeństwem Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 7 października 2021 r. w sprawie Arktyki: możliwości, obawy i wyzwania związane z bezpieczeństwem (2020/2112(INI)). [w:] www.europarl.europa.eu [on-line]. 2021-10-07. [dostęp 2021-10-23]. (pol.).
• The Arctic Council: The Arctic Council: A Quick Guide. [dostęp 2021-10-21]. (ang.).