No first use
No first use (NFU, pol. nieużycie jako pierwszy) – polityka deklaratoryjna państwa nuklearnego polegająca na zobowiązaniu do niestosowania broni jądrowej jako pierwszego w konflikcie zbrojnym[1][2]. Zgodnie z doktryną NFU broń jądrowa służy wyłącznie do odwetu na atak nuklearny, a jej posiadanie ma zapewnić zdolność do drugiego uderzenia[3]. Politykę tę oficjalnie deklarują Chińska Republika Ludowa (od 1964 roku) i Indie (od 1999 roku)[4][5].
NFU jest formą polityki deklaratoryjnej (ang. declaratory policy), odróżnianej od polityki operacyjnej (ang. employment policy), określającej faktyczne plany użycia broni[3]. Zasadniczym problemem każdej deklaracji NFU jest jej weryfikowalność: polityka deklaratoryjna nie jest prawnie wiążąca i może zostać zmieniona w dowolnym momencie[2]. Mimo to zwolennicy argumentują, że nawet niewiążąca deklaracja kształtuje oczekiwania i zawęża pole do eskalacji[1].
Państwa deklarujące NFU
edytujChińska Republika Ludowa
edytujChiny ogłosiły politykę NFU w 1964 roku, bezpośrednio po przeprowadzeniu pierwszego testu jądrowego[4]. Deklaracja była bezwarunkowa: obejmowała zobowiązanie do niestosowania broni jądrowej jako pierwszego w jakichkolwiek okolicznościach oraz do nieużywania jej przeciwko państwom nienuklearnym i strefom bezatomowym[4]. Pan Zhenqiang argumentował, że NFU pełni w chińskiej polityce potrójną funkcję: ogranicza koszty arsenału, wzmacnia pozycję Chin w dyplomacji rozbrojeniowej i zmniejsza ryzyko wyścigu zbrojeń[4].
Chińska polityka jest spójna z koncepcją minimalnego odstraszania (ang. minimum deterrence): arsenał jest mniejszy od amerykańskiego i rosyjskiego, a jego zadaniem jest zapewnienie zdolności do drugiego uderzenia[6]. Cunningham i Fravel wykazali jednak, że Chiny mogą dopuszczać ograniczoną dwuznaczność co do warunków NFU w celu odstraszania konwencjonalnego ataku na własne siły nuklearne[6]. Wiarygodność deklaracji jest kwestionowana w kontekście rozbudowy arsenału: według SIPRI Chiny mogą w nadchodzącej dekadzie osiągnąć liczbę ICBM porównywalną ze Stanami Zjednoczonymi lub Rosją[7].
Indie
edytujIndie ogłosiły politykę NFU w projekcie doktryny nuklearnej z 1999 roku, oficjalnie przyjętym w 2003 roku[5]. Deklaracja zawiera zastrzeżenie dopuszczające użycie broni jądrowej w odpowiedzi na atak przy użyciu broni chemicznej lub biologicznej[5][2]. Od 2019 roku trwa debata o rewizji: minister obrony Rajnath Singh zasugerował, że przyszłość NFU zależy od okoliczności[5]. Kontekstem jest asymetria wobec Pakistanu, który rozwija taktyczną broń jądrową (pociski Nasr) przeznaczoną do użycia przeciwko indyjskim siłom konwencjonalnym[5].
Państwa odrzucające NFU
edytujStany Zjednoczone
edytujStany Zjednoczone nigdy nie przyjęły polityki NFU[3]. Podczas zimnej wojny doktryna elastycznej odpowiedzi NATO zakładała możliwość użycia broni jądrowej jako pierwszego w odpowiedzi na konwencjonalną agresję radziecką w Europie[8]. W 2016 roku administracja Obamy rozważała przyjęcie NFU, lecz zrezygnowała pod wpływem sprzeciwu sojuszników i części gabinetu[9]. Joe Biden w kampanii 2020 roku deklarował politykę sole purpose (wyłącznego celu), lecz po objęciu urzędu jej nie wprowadził[10]. Pojęcie sole purpose różni się od NFU: opisuje uzasadnienie posiadania arsenału, ale nie stanowi zobowiązania do powstrzymania się od pierwszego użycia[10].
Rosja
edytujZSRR przyjął politykę NFU w 1982 roku za Leonida Breżniewa; Rosja porzuciła ją w 1993 roku[2]. W listopadzie 2024 roku prezydent Władimir Putin podpisał dekret obniżający próg użycia broni jądrowej: nowa doktryna dopuszcza odpowiedź nuklearną na agresję konwencjonalną stwarzającą „krytyczne zagrożenie dla suwerenności i/lub integralności terytorialnej" Rosji lub Białorusi[11].
Pozostałe mocarstwa
edytujNATO oficjalnie odrzuca NFU, utrzymując, że groźba eskalacji nuklearnej jest niezbędna do odstraszania agresji konwencjonalnej[12]. Francja dopuszcza użycie broni jądrowej jako pierwszego w obronie „żywotnych interesów" państwa[2]. Wielka Brytania prowadzi politykę celowej dwuznaczności, nie wykluczając ani nie potwierdzając możliwości pierwszego użycia[9]. Pakistan otwarcie dopuszcza użycie broni jądrowej jako pierwszego w odpowiedzi na konwencjonalną agresję ze strony Indii i rozwija w tym celu taktyczną broń jądrową (pociski Nasr, doktryna Cold Start)[5].
Debata strategiczna
edytujZwolennicy NFU argumentują, że deklaracja zmniejsza ryzyko wojny jądrowej w wyniku błędnej oceny sytuacji (ang. miscalculation) lub fałszywego alarmu, eliminując presję na wyprzedzające użycie broni jądrowej[3]. Tannenwald wskazywała, że formalizacja NFU wzmacnia normę nieużywania broni jądrowej ukształtowaną po 1945 roku, mającą znaczenie niezależnie od weryfikowalności deklaracji[1]. Krytycy odpowiadają, że NFU osłabia odstraszanie i może skłonić sojuszników objętych parasolem nuklearnym do budowy własnych arsenałów[12][9]. Cunningham i Fravel zwrócili uwagę na dodatkowy problem: państwo deklarujące NFU może utrzymywać zdolności operacyjne do pierwszego uderzenia, co podważa wartość sygnalizacyjną deklaracji[6].
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ a b c Nina Tannenwald: The Nuclear Taboo: The United States and the Non-Use of Nuclear Weapons Since 1945. Cambridge University Press, 2007. ISBN 978-0-521-52428-5. (ang.).
- ↑ a b c d e Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).
- ↑ a b c d Scott D. Sagan. The Case for No First Use. „Survival”, 2009. (ang.).
- ↑ a b c d Zhenqiang Pan. A Study of China's No-First-Use Policy on Nuclear Weapons. „Journal for Peace and Nuclear Disarmament”, 2018. [dostęp 2026-05-01]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Lora Saalman, India's no-first-use dilemma: Strategic consistency or ambiguity towards China and Pakistan [online], SIPRI, 22 października 2020 [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- ↑ a b c Fiona S. Cunningham, M. Taylor Fravel. Assuring Assured Retaliation: China's Nuclear Posture and U.S.-China Strategic Stability. „International Security”, s. 7–50, 2015. [dostęp 2026-05-01]. (ang.).
- ↑ Hans M. Kristensen, Matt Korda, World nuclear forces [online], SIPRI Yearbook 2025, czerwiec 2025 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
- ↑ Lawrence Freedman: The Evolution of Nuclear Strategy. Wyd. 3. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003. ISBN 978-0-333-97239-7. (ang.).
- ↑ a b c Ankit Panda, 'No First Use' and Nuclear Weapons [online], Council on Foreign Relations, 17 lipca 2018 [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- ↑ a b Ankit Panda, Vipin Narang, Sole Purpose Is Not No First Use: Nuclear Weapons and Declaratory Policy [online], War on the Rocks, 22 lutego 2021 [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- ↑ Daryl G. Kimball, Russia Revises Nuclear Use Doctrine [online], Arms Control Association, grudzień 2024 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
- ↑ a b Stanisław Zarychta. Broń jądrowa w Europie. Stan obecny i realna groźba jej użycia. „Kwartalnik Bellona”. s. 47–66. (pol.).
Bibliografia
edytuj- Lawrence Freedman: The Evolution of Nuclear Strategy. Wyd. 3. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003. ISBN 978-0-333-97239-7. (ang.).
- Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).
- Nina Tannenwald: The Nuclear Taboo: The United States and the Non-Use of Nuclear Weapons Since 1945. Cambridge University Press, 2007. ISBN 978-0-521-52428-5. (ang.).