Mods

Mods – subkultura młodzieżowa powstała w Wielkiej Brytanii z końcem lat 50. XX wieku, skupiająca głównie młodych mieszkańców miast, których łączyły zamiłowanie do określonej muzyki, mody i stylu życia oraz wspólny środek transportu – skuter. Ruch osiągnął szczyt popularności w latach 1963–1965, a jako spójna całość przestał istnieć około roku 1967.

Najbardziej znane logo grupy The Who, tzw. „mod symbol", czyli „symbol modsów", inspirowane symbolem RAF-u

Definicja i zakres pojęcia

„Swinging London": młodzi dorośli na Carnaby Street w Londynie, 1966

Termin mods był używany niejednorodnie i obejmował kilka różnych, choć powiązanych zjawisk. W węższym znaczeniu odnosił się do wąskiej grupy pionierów subkultury z przełomu lat 50. i 60., skupionych wokół kawiarni i klubów jazzowych zlokalizowanych w londyńskiej dzielnicy Soho, dla których kluczowe było zainteresowanie awangardową muzyką i modą. W szerszym znaczeniu obejmował masowy ruch młodzieżowy z lat 1962–1966, który przejął powierzchowne atrybuty stylu, takie jak skutery i określony sposób ubierania się, niekoniecznie podzielając pierwotną orientację estetyczną.

W literaturze przedmiotu wyróżnia się niekiedy dwa nurty wewnątrz subkultury: tzw. early mods lub modernists – pionierów z końca lat 50. – oraz hard mods – uczestników z klasy robotniczej, którzy dominowali w ruchu po 1964 roku i których styl oraz postawy bezpośrednio poprzedzały subkulturę skinheadów.

Geneza i charakterystyka

Modsi wywodzili się głównie ze środowisk robotniczych, jednakże początki ruchu wywodzą się z londyńskiego Soho, gdzie w kawiarniach i klubach jazzowych kształtował się ich charakterystyczny styl. Nazwa subkultury pochodzi od słowa modernist – tak w środowisku jazzowym określano słuchaczy nowoczesnego, awangardowego jazzu, w odróżnieniu od tradycjonalistów. Z czasem termin skrócono do mod, a jego zakres znaczeniowy rozszerzył się na całą subkulturę. Rozkwit ruchu przypadł na okres określany mianem „Swinging London" – kulturalnego i obyczajowego wrzenia, które ogarnęło brytyjską stolicę w pierwszej połowie lat 60. i uczyniło z niej centrum światowej mody i muzyki młodzieżowej.

Dwaj modsi na skuterze, 1962

Modsi charakteryzowali się dbałością o strój i silnym zainteresowaniem najnowszymi trendami mody. Nosili ubrania typowo angielskich marek, takich jak Merc, Fred Perry czy Ben Sherman, oraz charakterystyczne zielone parki – wojskowe płaszcze z kapturami, do których przyszywali naszywki z motywami brytyjskimi, takimi jak Union Jack czy symbol Royal Air Force (RAF). Popularne były również włoskie kroje garniturów – wąskie spodnie, dwurzędowe marynarki i buty na niskim obcasie. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że wybór ten wiązał się z dążeniem do odróżnienia się od tradycyjnego brytyjskiego stylu ubioru i podkreślenia orientacji na nowoczesne wzorce kulturowe. Centrum mody i życia towarzyskiego subkultury stały się Carnaby Street oraz King's Road w Londynie, gdzie skupiały się butiki oferujące najnowsze trendy. W literaturze przedmiotu styl modsów opisywany jest jako odbiegający od dominujących norm estetycznych młodzieży brytyjskiej przełomu lat 50. i 60.

Subkultura modsów była jedną z pierwszych brytyjskich subkultur młodzieżowych, w których kobiety odgrywały równorzędną rolę i posiadały własny, wyraźnie zdefiniowany styl. Modsowski wizerunek kobiety – spopularyzowany m.in. przez projektantkę Mary Quant i modelkę Twiggy – obejmował minispódniczki, geometryczne fryzury i płaskie buty, stanowiąc wyraźne zerwanie z wcześniejszymi ideałami kobiecości. Modsi chętnie opowiadali się ponadto za hasłami związanymi z rewolucją seksualną.

Szkoła bywała postrzegana przez część młodzieży związanej z subkulturą jako instytucja reprezentująca wartości pokolenia rodziców, wobec których formułowano postawy kontestacyjne. Modsi entuzjastycznie przyjmowali wytwory sztuki awangardowej, interesowali się muzyką eksperymentalną i traktowali konsumpcję kultury jako formę autoekspresji. Estetyka subkultury silnie przenikała się z nurtem pop-artu, co przejawiało się w wykorzystywaniu jaskrawych kolorów, geometrycznych wzorów oraz ikonografii kultury masowej na ubraniach i skuterach. Używanie środków pobudzających, w szczególności amfetaminy i jej pochodnych – potocznie zwanych „purple hearts" lub „blues" – było odnotowywane jako istotny element życia klubowego części środowiska modsów i wiązało się z intensywną aktywnością nocną.

Istotnym elementem stylu życia modsów był skuter, który pełnił zarówno funkcję praktycznego środka transportu, jak i symbolu identyfikacji grupowej. Osłonięty karoserią silnik pozwalał dotrzeć do celu bez zabrudzenia ubrania, co miało znaczenie w kontekście dbałości subkultury o strój. W odróżnieniu od motocykla, wymagającego skórzanej kurtki ochronnej, skuter był kompatybilny z modowym stylem ubioru modsów.

Wartości i światopogląd

W literaturze przedmiotu subkultura modsów jest analizowana nie tylko jako zjawisko stylistyczne, lecz także jako wyraz określonych postaw wobec konsumpcji, nowoczesności i tożsamości klasowej. Socjolog Dick Hebdige wskazuje, że dla modsów styl nie był powierzchowną ozdobą, lecz narzędziem komunikacji społecznej: poprzez dobór ubrań, muzyki i środka transportu konstruowali i wyrażali swoją tożsamość w sposób świadomy i systematyczny.

Charakterystyczną cechą subkultury był stosunek do konsumpcji: modsi jako jedna z pierwszych grup młodzieżowych w Wielkiej Brytanii uczyniła z zakupów i posiadania określonych dóbr – płyt, ubrań, skuterów – centralny element tożsamości grupowej. Konsumpcja pełniła przy tym funkcję odróżniającą: ważne było nie tylko co się kupuje, lecz gdzie, jak i z jaką wiedzą o produkcie. Mechanizm ten był szczególnie widoczny w podejściu do muzyki: posiadanie importowanych singli, niedostępnych w masowej sprzedaży, dawało właścicielowi status eksperta i wyróżniało go w obrębie grupy.

W szerszym ujęciu kulturoznawczym subkultura modsów wpisuje się w napięcie między modernizmem a tradycją, które charakteryzowało brytyjskie społeczeństwo lat 60. Orientacja na europejskie i afroamerykańskie wzorce kulturowe była – zdaniem badaczy – świadomym odrzuceniem konserwatywnego modelu brytyjskości, dominującego w pokoleniu rodziców.

Struktura społeczna

Typowy uczestnik subkultury modsów był nastolatkiem lub młodym dorosłym w wieku 16–25 lat, wywodzącym się z klasy robotniczej lub niższej klasy średniej. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że wśród modsów nieproporcjonalnie wysoką reprezentację mieli młodzi pracownicy biurowi i handlowi – tzw. clerks i shop assistants – których stosunkowo regularne zarobki pozwalały na wydatki związane ze stylem: zakup ubrań, płyt i skuterów. Skuter był dla wielu modsów pierwszym własnym pojazdem mechanicznym – w połowie lat 60. nowy model Lambretta kosztował w Wielkiej Brytanii około 150–200 funtów, co odpowiadało kilkumiesięcznemu wynagrodzeniu przeciętnego pracownika fizycznego.

Subkultura funkcjonowała przede wszystkim w rytmie pracy i nocnego życia: tygodniowy schemat obejmował zwykłe dni robocze, a weekendy wypełniały wyjazdy do nadmorskich miejscowości – szczególnie Brighton i Margate – lub całonocne sesje taneczne w londyńskich klubach. Badacze wskazują, że używanie środków pobudzających było istotnym czynnikiem umożliwiającym intensywny rytm życia nocnego części środowiska modsów, pozwalając na wielogodzinną aktywność bez rezygnacji z obowiązków zawodowych.

Zasięg geograficzny

Subkultura modsów nie była wyłącznie zjawiskiem londyńskim, choć stolica – a w szczególności Soho i Carnaby Street – pozostawała jej centrum symbolicznym i handlowym. Ruch szybko rozprzestrzenił się na inne brytyjskie miasta: Manchester, Liverpool, Birmingham i Leeds wykształciły własne lokalne społeczności modsów, które niejednokrotnie różniły się między sobą akcentowanymi gatunkami muzycznymi i szczegółami stylu. W Liverpoolu subkultura modsów rozwijała się równolegle z rosnącą sceną beatową skupioną wokół The Beatles, co prowadziło do częściowego przenikania się obu środowisk.

Poza granicami Wielkiej Brytanii wpływy subkultury modsów były odczuwalne w kilku krajach Europy Zachodniej. We Francji zbliżone zjawiska kulturowe wiązały się z tzw. sceną yé-yé – nurtem muzyki pop i stylu życia młodzieżowego, który czerpał z brytyjskich i amerykańskich wzorców, choć rozwijał się równolegle i nie był bezpośrednim importem subkultury modsów. W Niemczech Zachodnich i Holandii działały grupy młodzieżowe nawiązujące do brytyjskich wzorców stylu i muzyki. Swoistą ironię stanowił fakt, że Włochy – kraj będący źródłem zarówno skuterów, jak i krojów garniturów, które modsi uczynili swoimi ikonicznymi atrybutami – nie wykształciły porównywalnego ruchu subkulturowego; włoska młodzież tamtego okresu tworzyła własne, odrębne subkultury miejskie.

Młoda kobieta w ubraniach charakterystycznych dla estetyki tego okresu, zdjęcie wykonane w Eugene (Oregon, USA), 1966

W Stanach Zjednoczonych recepcja była ograniczona i miała charakter głównie muzyczny – brytyjska inwazja z lat 1963–1965 przyniosła ze sobą elementy estetyki modsów, jednak nie wykształciła tam porównywalnego ruchu subkulturowego. Wpływy estetyki modsów na kulturę japońską ujawniły się z opóźnieniem, szczególnie w dekadach późniejszych, gdy zainteresowanie brytyjską kulturą lat 60. stało się jednym z elementów szerszego zjawiska fascynacji kulturą zachodnią wśród japońskiej młodzieży.

Rozwój i schyłek

Subkultura modsów przeszła wyraźną ewolucję w ciągu niespełna dekady. Faza pionierska, przypadająca na lata 1958–1962, skupiała wąskie środowisko młodych entuzjastów jazzu i mody w Soho. Faza masowego rozkwitu, obejmująca lata 1962–1965, przyniosła gwałtowne rozszerzenie ruchu poza jego pierwotne środowisko i upowszechnienie jego atrybutów – skuterów, określonego stylu ubioru i sceny klubowej – wśród szerszych rzesz brytyjskiej młodzieży.

Po roku 1965 ruch zaczął tracić spójność. Badacze wskazują na kilka czynników, które przyczyniły się do jego schyłku. Kluczową rolę odegrała komercjalizacja: butiki z Carnaby Street, początkowo niszowe i niezależne, były stopniowo przejmowane przez sieci handlowe i tracić swój wyróżniający charakter, a prasa kobieca i branżowe magazyny modowe masowo promowały atrybuty subkultury, pozbawiając je ekskluzywności. Przemysł muzyczny z kolei szybko przechwycił brzmienie i wizerunek modsów, produkując komercyjne odpowiedniki muzyki wcześniej dostępnej tylko w importowanych singlach. Równolegle zachodziły zmiany na scenie muzycznej – rosnąca popularność psychodelii i rocka odciągała część środowiska od wcześniejszych wzorców. Ruch jako spójna całość przestał istnieć około roku 1967.

Muzyka

Gusta muzyczne modsów oscylowały między rock and rollem, ska, rocksteady, rhythm and bluesem, modern jazzem, beatem, popem a hard rockiem. W hierarchii gatunków centralną pozycję zajmowały soul i rhythm and blues, traktowane jako autentyczne i awangardowe w zestawieniu z rodzimą muzyką popularną; pozostałe gatunki były przyswajane selektywnie i z różnym natężeniem w zależności od lokalnego środowiska i okresu.

Szczególną rolę odgrywały kluby nocne i sale taneczne, gdzie didżeje puszczali importowane single na 45 obrotów z muzyką soul i rhythm and blues, często niedostępne w regularnej sprzedaży. Posiadanie rzadkich płyt sprowadzanych bezpośrednio od amerykańskich dystrybutorów było elementem prestiżu i wiedzy, którą modsi cenili równie wysoko jak styl ubioru. Słynne londyńskie miejsca, takie jak Marquee Club czy Scene Club w Soho, były epicentrami kultury modsów i miejscem narodzin wielu karier muzycznych.

Istotnym źródłem muzycznych inspiracji modsów była subkultura rude boyów – czarnoskórej jamajskiej młodzieży, która przybyła do Zjednoczonego Królestwa wraz z falą imigracji karaibskiej w latach 50. i 60. W londyńskich klubach tanecznych modsi i imigranci z Karaibów słuchali tej samej muzyki: ska, rocksteady i wczesnego reggae, co badacze wskazują jako jeden z wczesnych przykładów międzyrasowej wymiany kulturowej w powojennej Wielkiej Brytanii. Single ska sprowadzane bezpośrednio z Jamajki lub od karaibskich dystrybutorów w Londynie były wśród modsów szczególnie cenione ze względu na trudną dostępność poza wąskim kręgiem wtajemniczonych.

Głównym zespołem kojarzonym z subkulturą mods jest The Who – lider grupy Pete Townshend sam wywodził się z tego środowiska, a wydany w 1973 roku album koncepcyjny Quadrophenia był wprost poświęcony doświadczeniu pokolenia modsów z połowy lat 60. Inne chętnie słuchane grupy i wykonawcy to: The Kinks, The Small Faces, Yardbirds, Marmalade, Julie Driscoll, Brian Auger and the Trinity oraz David Bowie w okresie współpracy z The Lower Third.

Skutery jako atrybut tożsamości

Modsi poruszali się głównie na skuterach – najczęściej na włoskich Lambrettach i Vespach. Chętnie wybieranymi modelami Lambretty były m.in. TV i SX 200. Skutery były często indywidualnie modyfikowane poprzez montaż dodatkowych lusterek, reflektorów i elementów chromowanych, co stanowiło ważny element ekspresji estetycznej w obrębie subkultury; liczba zamontowanych lusterek bywała traktowana jako wyznacznik statusu w grupie. W obrębie subkultury istniały wyraźne preferencje dotyczące marek – wybór między Lambrettą a Vespą bywał elementem identyfikacji grupowej i był przedmiotem rywalizacji symbolicznej między użytkownikami obu marek.

Kluby skuterowe

Członkowie klubu Ace of Herts zrzeszającego fanów skuterów Lambretta w towarzystwie burmistrza Watford, 1963

Skuterowe kluby młodzieżowe były integralną częścią kultury modsów. Już na początku lat 60. zaczęły powstawać w całej Wielkiej Brytanii stowarzyszenia skupiające użytkowników Lambretty i Vespy, często przyjmujące nazwy nawiązujące do lokalnej tożsamości lub do ikonografii RAF-u. Organizowały one wspólne przejazdy, zloty i nieformalne zawody w prezentacji zmodyfikowanych skuterów.

Założony w 1953 roku Lambretta Club Great Britain (LCGB) odgrywał istotną rolę w okresie rozkwitu subkultury modsów, integrując jej uczestników i stanowiąc platformę wymiany wiedzy technicznej o maszynach. Po zamknięciu włoskiej fabryki Innocenti LCGB stał się głównym ośrodkiem przechowującym dokumentację techniczną i wspierającym rynek części zamiennych, wydając własny magazyn „JetSet" oraz koordynując krajowe rajdy i zloty.

Tradycja zlotów skuterowych kontynuowana jest w całej Europie do dziś. Coroczne zloty – takie jak te organizowane na Isle of Wight – gromadzą entuzjastów nawiązujących do estetyki lat 60.

Relacje z innymi subkulturami

Subkultura modsów rozwijała się w kontekście kilku innych ruchów młodzieżowych, wobec których zajmowała różne pozycje – od jawnej wrogości po stopniowe przenikanie.

Bezpośrednim poprzednikiem modsów byli teddy boys – subkultura lat 50., która jako pierwsza uczyniła ze stylu ubioru główny wyróżnik tożsamości grupowej wśród brytyjskiej młodzieży robotniczej. Modsi odcinali się od estetyki teddy boys, kojarzonej z nostalgią za epoką edwardiańską, na rzecz orientacji europejskiej i afroamerykańskiej.

Stosunek modsów do hipisów – subkultury, która zyskała na popularności po 1966 roku – był złożony. Część modsów ewoluowała w kierunku estetyki i wartości charakterystycznych dla ruchu hipisowskiego. Inni odrzucali tę orientację jako sprzeczną z etosem miejskiej elegancji i nastawieniem konsumpcyjnym, które były centralne dla wcześniejszej fazy subkultury modsów.

Subkultura skinheadów, która ukształtowała się pod koniec lat 60., wywodzi się bezpośrednio z nurtu hard mods. Skinheadzi przejęli od modsów zainteresowanie muzyką ska i soul oraz poczucie klasowej odrębności. Wobec rockersów modsi zajmowali pozycję jawnie antagonistyczną.

Konflikty z rockersami

Rockersi przed Busy Bee Café w Watford, lata 60.

Modsi w latach 60. prowadzili regularne walki z rockersami (m.in. „druga bitwa pod Hastings", starcia w Brighton). Często kojarzy się ich również z ulicznymi rozbojami oraz tworzeniem gangów.

Antagonizm między modsami a rockersami miał podłoże zarówno klasowe, jak i kulturowe. Obie grupy wywodziły się z podobnych środowisk społecznych, jednak różniły się stylem ubioru, preferencjami muzycznymi oraz wyborem środka transportu. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że modsi byli częściej kojarzeni z modą inspirowaną stylem europejskim oraz muzyką soul i rhythm and blues, natomiast rockersi – z estetyką rock and rolla lat 50., skórzanymi kurtkami i kulturą motocyklistów, której wzorce czerpano m.in. z amerykańskich filmów tamtej epoki.

Starcia z Wielkanocnego weekendu 1964 roku w Brighton i Margate, szeroko relacjonowane przez brytyjską prasę, wywołały ogólnokrajową dyskusję o młodzieżowej przestępczości i stały się jednym z pierwszych przykładów tzw. moral panic – zbiorowej paniki moralnej w mediach. Nagłówki gazet mówiły o „inwazji" i „bitwach", podczas gdy – jak wykazał socjolog Stanley Cohen – faktyczna skala zamieszek była znacznie skromniejsza niż sugerowały medialne relacje. Prasa, policja i politycy wzajemnie wzmacniali spiralę paniki, przyczyniając się do utrwalenia wizerunku zorganizowanego gangu młodzieżowego w miejsce spontanicznych starć między grupkami nastolatków.

Kino i popkultura

Wystawa poświęcona filmowi Kwadrofonia, Cotswold Motor Museum w Bourton-on-the-Water, 2007

Subkultura modsów oraz towarzyszący jej fenomen „Swinging London" były szeroko dokumentowane i reinterpretowane przez kino. Ważnym dokumentem epoki stał się film Michelangelo Antonioniego Powiększenie (1966), który ukazuje atmosferę Londynu lat 60. przez pryzmat życia fotografa mody. Estetykę i styl życia modsów oddawały także inne produkcje z epoki, takie jak Alfie (1966) czy satyryczny Smashing Time (1967).

Filmem najczęściej przywoływanym w kontekście samej subkultury jest Kwadrofonia Franca Roddama z 1979 roku – adaptacja albumu koncepcyjnego The Who. Film przedstawia grupę przyjaciół związanych z kulturą mods w Londynie i Brighton w 1966 roku; jedną z ról zagrał Sting. Tytułowy bohater, Jimmy, porusza się Lambrettą Li 150 Series 3. Film był wymieniany jako jeden z czynników wzrostu zainteresowania subkulturą modsów w latach 80. oraz jako impuls dla ruchu mod revival. Wśród innych produkcji filmowych nawiązujących do środowiska modsów wymienia się musical Absolute Beginners (1986) Juliana Temple'a, osadzony w Soho końca lat 50.

Skutery obu marek – Lambretta i Vespa – pojawiały się w filmach, materiałach promocyjnych i na okładkach płyt, stając się rozpoznawalnym elementem wizualnym kultury popularnej lat 60. Przedmioty związane z subkulturą modsów były eksponowane m.in. w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie jako element kolekcji dotyczącej brytyjskiej kultury młodzieżowej.

Dziedzictwo

Modsi w kolejce do promu na Isle of Wight po zlocie skuterowym na wyspie, sierpień 1983

W drugiej połowie lat 60. w obrębie subkultury zaznaczyły się różnice, które wpłynęły na jej dalszą ewolucję. Część uczestników koncentrowała się na modzie i muzyce, podczas gdy inni akcentowali tożsamość klasową i solidarność grupową.

Z drugiego z tych nurtów wywodzi się subkultura skinheadów, która przejęła od modsów zainteresowanie muzyką ska i soul oraz poczucie klasowej odrębności. Z nurtu pierwszego wywodzi się natomiast tradycja, która odżyła pod koniec lat 70. jako mod revival – ruch skupiony wokół zespołów takich jak The Jam czy Secret Affair, nawiązujących do estetyki i muzyki lat 60. Wpływy estetyki modsów dostrzegano również w brit popie lat 90., m.in. u Oasis i Blur.

Dziedzictwo subkultury modsów jest kontynuowane przez liczne stowarzyszenia i kluby na całym świecie, a zloty skuterowe w Brighton czy na Isle of Wight pozostają cyklicznymi wydarzeniami gromadzącymi entuzjastów kultury lat 60.

Bibliografia

• MirosławM. Pęczak MirosławM., Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 1992, ISBN 83-900523-1-8 .
• Vittorio Tessera, Lambretta: The Golden Years, Giorgio Nada Editore, 2018, ISBN 978-8879117180.
• Stuart Owen, The Lambretta Bible, Veloce Publishing Ltd, 2015.
• Dick Hebdige, Subculture: The Meaning of Style, Methuen, London, 1979.
• Dick Hebdige, Cut 'n' Mix: Culture, Identity and Caribbean Music, Methuen, London, 1987.
• Stanley Cohen, Folk Devils and Moral Panics: The Creation of the Mods and Rockers, MacGibbon and Kee, London, 1972.
• Paolo Hewitt, The Sharper Word: A Mod Anthology, Helter Skelter Publishing, London, 1999.
• Simon Reynolds, Rip It Up and Start Again: Postpunk 1978–1984, Faber and Faber, London, 2005.
• Nik Cohn, Today There Are No Gentlemen, Weidenfeld and Nicolson, London, 1971.
• Shawn Levy, Ready, Steady, Go! The Smashing Rise and Giddy Fall of Swinging London, Doubleday, New York, 2002.
• Jonathan Romney, Adrian Wootton (red.), Celluloid Jukebox: Popular Music and the Movies Since the 50s, British Film Institute, London, 1995.
• John Clarke, „The Skinheads and the Magical Recovery of Community", w: Stuart Hall, Tony Jefferson (red.), Resistance Through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain, Hutchinson, London, 1976.
• Thomas Crow, The Rise of the Sixties: American and European Art in the Era of Dissent, Yale University Press, New Haven, 1996.
• Valerie Steele, The Berg Companion to Fashion, Berg, Oxford, 2010.