Jouissance

Jouissance (wymawiane [ʒwisɑ̃s] z fr. jouir – „używać”, „czerpać”, „posiadać”, „rozkoszować się”) – w psychoanalizie Jaques'a Lacana jedno z najbardziej złożonych i fundamentalnych pojęć, znacząco odbiegające od potocznego rozumienia przyjemności czy radości. Choć francuskie jouissance może oznaczać „przyjemność”, niesie również konotację seksualną (np. orgazmu), której brakuje w odpowiednikach w języku polskim i angielskim. Z tego względu termin ten często pozostaje nieprzetłumaczony.

Rozróżnienie między jouissance a przyjemnością

Jaques Lacan dokonuje istotnego rozróżnienia między jouissance a plaisir (przyjemnością). Przyjemność, opisana przez Freuda w pracy "Poza zasadą przyjemności" podlega zasadzie homeostazy – aparat psychiczny dąży do redukcji napięcia i utrzymania minimalnego poziomu pobudzenia. Zasada przyjemności pełni zatem funkcję regulacyjną – umożliwia doświadczanie przyjemności jedynie w takim zakresie, który nie zakłóca psychicznej równowagi podmiotu.

Lacan rozwija to ujęcie w Séminaire XVII:

„Wystarczy wyjść od zasady przyjemności, która jest niczym innym jak zasadą najmniejszego napięcia, minimalnego napięcia koniecznego do podtrzymania życia. To dowodzi, że jouissance ją przekracza, a to, co zasada przyjemności utrzymuje, to granica wobec jouissance.”

To właśnie na początku lat 60. Lacan w pełni rozwija klasyczną opozycję między jouissance a przyjemnością, odwołując się do heglowsko-kojeviańskiego rozróżnienia między Genuß (z niem. rozkoszą/używaniem) a Lust (z niem. przyjemnością). Zasada przyjemności działa tutaj jako prawo, które nakazuje podmiotowi „cieszyć się tak mało, jak to możliwe”. Jednocześnie jednak podmiot stale próbuje przekroczyć te ograniczenia i osiągnąć coś „poza zasadą przyjemności”. Rezultatem takiego przekroczenia nie jest jednak większa przyjemność, lecz ból – ponieważ ilość przyjemności, jaką jednostka może znieść, jest ograniczona. Po przekroczeniu tego progu przyjemność staje się cierpieniem. To właśnie ten paradoks – bolesna przyjemność – stanowi istotę jouissance. W tym sensie Lacan stwierdza, że „jouissance jest cierpieniem” Termin jouissance wyraża paradoksalne zadowolenie, jakie podmiot czerpie ze swojego symptomu, lub, ujmując inaczej, cierpienie, które czerpie z własnego zaspokojenia (określane przez Freuda jako "pierwotna korzyść z choroby").

Jouissance a Rzeczywiste

W koncepcji Lacana, jouissance jest fundamentalnie związana z doświadczeniem Rzeczywistego (the Real) – jednego z trzech rejestrów psychoanalizy lacanowskiej (obok Symbolicznego i Wyobrażeniowego). Stanowi ona doświadczenie, które wykracza poza ramy Symbolicznego, obiecując powrót do pierwotnego i nieupośrednionego stanu, wolnego od ograniczeń języka i codziennych trosk. Jednocześnie, w tej obietnicy tkwi potencjalne zagrożenie: nadmierna jouissance może prowadzić do dezintegracji i zniszczenia symbolicznego aparatu, w który podmiot zainwestował swoją tożsamość.

Jouissance ma często paradoksalny charakter, manifestując się zarówno jako przyjemność, jak i ból, a nawet jako forma przyjemności odczuwanej w bólu. Wynika to z tego, że jouissance to transgresja – przekroczenie ustanowionych przez zasadę przyjemności granic, co prowadzi do doświadczenia nadmiaru, który jest dla podmiotu trudny do zniesienia.

Rodzaje Jouissance

Jouissance Falliczna

Jest to dominująca forma jouissance, zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, zorganizowana wokół fallusa jako symbolicznego znaczącego. Fallus, w ujęciu Lacana, nie odnosi się do biologicznego organu, lecz do symbolicznego wyznacznika władzy, potencji i kompletności. Lacan stwierdza, że jouissance, o ile jest seksualna, jest falliczna, co oznacza, że nie jest ona bezpośrednio ukierunkowana na relację z Innym jako podmiotem, lecz dotyczy raczej własnego zaspokojenia podmiotu w oparciu o symboliczną funkcję fallusa.

Jouissance falliczna jest więc częściowo symbolizowalna, mierzalna i związana z procesem kastracji symbolicznej – wejścia podmiotu w porządek języka i prawa, co zawsze wiąże się z pewną utratą i ograniczeniem. Jest to jouissance, która mieści się w ekonomii pragnienia wyznaczonej przez fallus, a zatem jest w pewnym sensie "policzalna" i ograniczona.

Jouissance Dodatkowa / Inna

W 1973 roku Lacan wprowadza koncepcję specyficznej jouissance kobiecej, określanej jako "jouissance dodatkowa" (fr. jouissance supplémentaire), która jest "poza fallusem" i stanowi jouissance Innego. To pojęcie, rozwinięte głównie w Séminaire XX: Encore (1972–1973), odnosi się do formy jouissance specyficznej dla kobiet, która nie jest w pełni podlegająca symbolizacji fallicznej i wymyka się porządkowi Symbolicznemu. Oznacza to, że nie może być całkowicie ujęta w ramach języka i dyskursu. Lacan stwierdza, że "Kobieta jest Nie-cała" (fr. pas-toute), co oznacza, że nie cała jej jouissance jest objęta funkcją falliczną. Ta "inna" jouissance jest często opisywana jako tajemnicza, nieliczalna, nieskończona, a nawet mistyczna, ponieważ jej doświadczenie wykracza poza ramy dostępne dla języka i symboliki, pozostając często niewypowiedzianym nawet dla samych kobiet. Aby zróżnicować te dwie formy jouissance, Lacan wprowadza dla nich różne symbole algebraiczne: Jφ oznacza jouissance falliczną, natomiast JA odnosi się do jouissance Innego

Jouissance a Brak i Obiekt a

Jouissance jest ściśle związana z fundamentalnym brakiem (fr. manque-à-être) w podmiocie, który powstaje w momencie wejścia w język i porządek symboliczny. Język, konstytuując podmiot, jednocześnie odcina go od pierwotnej jedności i bezpośredniego dostępu do "Rzeczy". Jouissance pojawia się w miejscu tej luki, próbując ją wypełnić, jednak zawsze w sposób niekompletny i paradoksalny.

Obiekt a (objet petit a) – obiekt przyczyniający się do pragnienia (fr. cause du désir) – jest resztką tego, co uciekło z symbolizacji, niemożliwą do uchwycenia i zawsze utraconą. Jouissance często wiąże się z dążeniem do odzyskania tego utraconego obiektu, co, jako niemożliwe, prowadzi do frustracji i powtórzeń. Złożona relacja między podmiotem a jouissance, wynikająca z jej spotkania z obiektem a, stanowi podstawę dla późniejszych przeformułowań podmiotowości przez Lacana, zwłaszcza w Seminarium XI.

Jouissance a Ciało i Cierpienie

Jouissance jest nierozerwalnie związana z doświadczeniem cielesnym. Nie jest ona jedynie abstrakcyjnym pojęciem, lecz realnym odczuciem, które manifestuje się w ciele poprzez stany odbierane zarówno jako intensywna przyjemność, jak i ból. To właśnie paradoksalny charakter jouissance pozwala, by cierpienie i dyskomfort stawały się jej źródłem, co może prowadzić do patologicznych form zadowolenia, takich jak samookaleczenia, uzależnienia czy perwersje. Wiele objawów neurotycznych, choć jawiących się jako źródło cierpienia, dostarcza podmiotowi tej specyficznej, ambiwalentnej satysfakcji.

Lacan podkreśla, że jouissance nie ma charakteru naturalnego ani instynktownego w czysto biologicznym sensie. Jej uwarunkowanie wynika z wejścia podmiotu w porządek języka, co symbolicznie "rozrywa" ciało i odcina je od wyobrażonej pierwotnej pełni. W tym ujęciu, jouissance jest inherentna dla ciała, o ile jest ono ukonstytuowane i naznaczone przez znaczący.

Ta "rozdarta" kondycja, wynikająca z niemożności pełnego zaspokojenia poza symboliką, generuje jouissance jako nadmiar, który wymyka się racjonalnej kontroli i ujęciu przez język.

Jouissance a Popęd Śmierci

Popęd śmierci (fr. Pulsion de mort) jest tym, co Lacan utożsamia z nieustannym pragnieniem podmiotu, by przebić się przez zasadę przyjemności w kierunku Rzeczy(coś poza słowami, coś pierwotnego) i pewnego nadmiaru jouissance. W tym kontekście, jouissance staje się "ścieżką ku śmierci" (fr. voie de la mort). O tyle, o ile popędy są próbami przełamania zasady przyjemności w poszukiwaniu jouissance, każdy popęd jest popędem śmierci.

Jouissance a Kastracja i Zakaz Symboliczny

Zakaz jouissance (związany z zasadą przyjemności) jest nieodłącznie wpisany w symboliczną strukturę języka. Z tego powodu "jouissance jest zakazana temu, kto mówi, jako takiemu". Wejście podmiotu w porządek symboliczny jest uwarunkowane początkową rezygnacją z jouissance w kompleksie kastracyjnym, gdy podmiot porzuca próby bycia wyobrażeniowym fallusem dla matki. Kastracja oznacza, że jouissance musi zostać odrzucona, aby można było do niej dotrzeć na "odwróconej drabinie Prawa pragnienia".

Symboliczny zakaz w kompleksie Edypa (tabu kazirodztwa) jest paradoksalnie zakazem czegoś, co jest już niemożliwe do pełnego osiągnięcia. Jego funkcja polega na podtrzymywaniu neurotycznej iluzji, że jouissance byłaby osiągalna, gdyby nie była zakazana. Sam zakaz tworzy pragnienie jego przekroczenia, a jouissance jest zatem fundamentalnie transgresywna.

Krytyka i Interpretacje

Pojęcie jouissance jest jednym z najbardziej dyskutowanych i kontrowersyjnych w teorii Lacana. Różni komentatorzy i szkoły psychoanalityczne oferują odmienne interpretacje tego terminu, co świadczy o jego bogactwie, ale także o inherentnej złożoności. Ewolucja koncepcji jouissance w Seminariach Lacana (od Seminarium VII, przez XI i XVII, aż do XX) ukazuje złożoność jego myśli i różnorodność perspektyw, które należy wziąć pod uwagę przy próbie jej interpretacji.

Bibliografia

• Evans, Dylan. An introductory dictionary of Lacanian psychoanalysis. London: Routledge, 1996.
• Freud, Sigmund. Reddick, John. Beyond the Pleasure Principle and Other Writings. London: Penguin, 2003.
• Lacan, Jacques. Écrits: A Selection. Translated by Alan Sheridan. London: Tavistock Publications, 1977.
• Lacan, Jacques. The Four Fundamental Concepts of Psycho-analysis. London: W. W. Norton & Company, 1994.
• Lacan, Jacques. Le Séminaire. Livre VII. L'éthique de la psychanalyse. Paris: Seuil, 1959.
• Lacan, Jacques. Le Séminaire. Livre XVII. L'envers de la psychanalyse. Paris: Seuil, 1969.
• Lacan, Jacques. The Seminar of Jacques Lacan, Book XX: Encore, 1972-1973. On Feminine Sexuality: The Limits of Love and Knowledge. Translated by Bruce Fink. New York: W. W. Norton & Company, 1999.