Henryk Wereszycki
Henryk Wereszycki, właśc. Henryk Vorzimmer (ur. 13 grudnia 1898 we Lwowie, zm. 27 lutego 1990 w Krakowie) – polski historyk, znawca dziejów Polski porozbiorowej, historii dyplomacji europejskiej w XIX w. i monarchii habsburskiej. Jeden z niewielu historyków polskich, czynnych w PRL, który kwestionował publicznie podstawy marksistowskiej wykładni dziejów[1].
| |
| Imię i nazwisko urodzenia |
Henryk Vorzimmer |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
13 grudnia 1898 |
| Data i miejsce śmierci | |
| Miejsce spoczynku | |
| Zawód, zajęcie | |
| Miejsce zamieszkania | |
| Narodowość | |
| Tytuł naukowy | |
| Edukacja |
III Gimnazjum Klasyczne we Lwowie |
| Alma Mater | |
| Wydział |
Historyczny |
| Rodzice |
Mykoła Hankewycz, Rozalia z Altenbergów Vorzimmerowa |
| Małżeństwo | |
| Krewni i powinowaci |
siostra Zofia i brat Tadeusz |
| Odznaczenia | |
 
| |
Życiorys
edytujSyn Mykoły Hankewicza (Mikołaja Hankiewicza), ukraińskiego socjalisty i Rozalii Altenberg, z zasymilowanej rodziny żydowskich wydawców i księgarzy we Lwowie[2]. Do 1924 r. nosił nazwisko swego ojczyma Jakuba Vorzimmera.
10 listopada 1923 roku wojewoda lwowski zezwolił por. rez. Henrykowi Vorzimmerowi z 21. pułku artylerii polowej i por. Tadeuszowi Vorzimmerowi z 5. pułku artylerii polowej (ur. 5 czerwca 1900) na zmianę rodowego nazwiska „Vorzimmer” na „Wereszycki”[3]. Tadeusz został zamordowany wiosną 1940 roku w Charkowie przez NKWD.
W 1909 roku ukończył szkołę powszechną, od roku 1910 uczęszczał do C.K. III Gimnazjum Klasycznego we Lwowie. Po wznowieniu nauki przerwanej wybuchem I wojny światowej, od jesieni do kwietnia 1916 roku był uczniem skróconego kursu 6 i 7 klasy. Wiosną tego roku poszedł na wojnę i z końcem lata został żołnierzem 1. pułku artylerii Legionów Polskich. Jako kanonier przeszedł chrzest bojowy na froncie nad Stochodem. W przerwie między walkami, w czasie krótkiego urlopu, w kwietniu 1917 roku zdał maturę i wrócił na front. W roku 1918 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, a w październiku tegoż roku zapisał się na Politechnikę Lwowską.
Upadek Monarchii Austro-Węgierskiej i wybuch walk o Lwów spowodował, że wraz z bratem Tadeuszem Vorzimmerem wstąpił do Wojska Polskiego i znalazł się w szeregach artylerii. Odcięty od oddziałów polskich nie wziął udziału w walkach o to miasto[4]. Po zakończeniu walk, w stopniu porucznika artylerii (awansowany ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919), otrzymał urlop na kontynuowanie studiów i w październiku 1919 roku zapisał się na wydział historyczny Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.
Wiosną 1920 roku powrócił na front ze swoim 5. Lwowskim pułkiem artylerii biorącym udział w walkach w okolicach Gródka Jagiellońskiego, nad rzeką Wereszycą (od której później wziął nazwisko) i w ofensywie Piłsudskiego na Wołyniu. 18 sierpnia 1920 roku w potyczce z kozakami w okolicach Kamionki Strumiłowej został ranny. Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej został zdemobilizowany pod koniec 1920 roku i wrócił na Uniwersytet Lwowski zostając asystentem profesora Adama Szelągowskiego. W lipcu 1925 roku uzyskał stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy Polityka rządu austriackiego w Galicji w czasie powstania styczniowego[5].
21 marca 1924 uzyskał sądowe zezwolenie na zmianę nazwiska z Vorzimmer na Wereszycki[6]. Od 1926 roku pracował jako nauczyciel historii. W roku 1935 przeniósł się ze Lwowa do Warszawy w związku z otrzymaniem posady w Instytucie Badania Najnowszej Historii Polski.
3 września 1939 roku został zmobilizowany do 30. pułku artylerii lekkiej. Już w czasie walk objął dowództwo resztek kadry 30. pal (bez dział), z którym dołączył do 50. DP „Brzoza” SGO „Polesie” gen. F. Kleeberga i wraz z nią wziął udział w bitwie pod Kockiem. 7 października 1939 roku pod Wolą Gułowską został wzięty do niewoli niemieckiej[7]. Przebywał w Oflagu II B Arnswalde. W maju 1942 roku wraz z całym obozem przeniesiono go do Oflagu II D Gross-Born, a w sierpniu 1943 karnie, z kilkoma kolegami, umieszczono go w Oflagu II C Woldenberg, w którym przebywał do 30 stycznia 1945 roku. W obozie poznał Adama Rapackiego, późniejszego ministra spraw zagranicznych PRL. W czasie okupacji niemieckiej, podczas likwidacji getta warszawskiego, zginęły matka Rozalia i siostra Zofia Brausted, artystka malarka[8].
Okres powojenny
edytujOd roku 1947 wykładowca Uniwersytetu Wrocławskiego, a od 1956 Uniwersytetu Jagiellońskiego, w Zakładzie Historii Zachodniej XIX wieku.
Po wojnie był wielokrotnie szykanowany przez władze PRL, m.in. atakowany personalnie na konferencji otwockiej[9]. W 1948 objęto go całkowitym zakazem publikowania prac[6]. W 1957 roku opublikował artykuł „Pesymizm błędnych tez”, będący polemiką z partyjną historiografią i jej antyniepodległościowym nastawieniem. 30 września 1969 roku przeszedł na emeryturę, ale nie przerwał pracy naukowej i publicystyki historycznej. W latach 1969–1982 publikował na łamach „Tygodnika Powszechnego”, początkowo pod pseudonimem Adam Stor, później pod własnym nazwiskiem. W 1975 roku uległ ciężkiemu wypadkowi, i przez kilka miesięcy był przykuty do łóżka[8]. W roku 1978 podpisał deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych. Był autorem haseł w Polskim Słowniku Biograficznym[10] i Słowniku biograficznym działaczy polskiego ruchu robotniczego[11].
Od czerwca 1947 roku był mężem Heleny z domu Waniczek[12].
Zmarł w Krakowie, pochowany 5 marca 1990 roku na cmentarzu Rakowickim[8] (kwatera XIIIA-18-23)[13].
Publikacje
edytuj- Austria a powstanie styczniowe, Lwów 1930
- Anglia a Polska w latach 1860–1865, Lwów 1934
- Historia polityczna Polski 1864–1918, Kraków 1948 (Wydanie 2. poprawione i rozszerzone, Libella, Paryż 1979; wyd. 2. krajowe poprawione i rozszerzone, Wrocław 1990)
- Sojusz trzech cesarzy, Warszawa 1965
- Walka o pokój europejski 1872–1878, Warszawa 1971
- Historia Austrii, Ossolineum, Wrocław 1972
- Pod berłem Habsburgów, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975
- Koniec sojuszu trzech cesarzy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1977
- History of Poland, współautorzy: Aleksander Gieysztor, Stefan Kieniewicz, Emanuel Rostworowski, Janusz Tazbir, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1979
Odznaczenia
edytuj- Medal Niepodległości (27 czerwca 1938)[14]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (7 marca 1955)[15]
Nagrody i wyróżnienia
edytuj- Nagroda indywidualna II stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za szczególne osiągnięcia w dziedzinie badań naukowych (1967)[16]
- tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego (1985)[17]
- tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1989)[18]
Upamiętnienie
edytujKrakowski oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego ustanowiły w 2001 roku Nagrodę im. Wacława Felczaka i Henryka Wereszyckiego dla badaczy zajmujących się dziejami Europy Środkowo-Wschodniej XIX i XX wieku.
10 października 2011 r. staraniem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Historycznego w Budynku Collegium Witkowskiego UJ przy ulicy Gołębiej w Krakowie, odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci profesora. W bezpośrednim sąsiedztwie odsłonięto tablicę honorującą profesora Wacława Felczaka.
W Krakowie znajduje się ulica jego imienia, do 2017 nosząca imię Franciszka Kajty[19][20].
Przypisy
edytuj- ↑ Zbigniew Romek, Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010, s. 244.
- ↑ Andrzej Nowak, Ofiary, imperia i historycy, Kraków: Arcana, 2009, s. 207–208, ISBN 978-83-60940-29-7, OCLC 751181806.
- ↑ Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 20 marca 1924 r., Nr 27, s. 135.
- ↑ Marek Gałęzowski, Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich. Z przedmową Richarda Pipesa. Warszawa 2010, s. 665.
- ↑ Henryk Wereszycki (1898–1990). Historia w życiu historyka, praca zbiorowa pod red. Elżbiety Orman i Antoniego Cetnarowicza, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków 2001.
- ↑ a b Jan Ryszard Sielezin, Działania UB wobec kadry naukowej Uniwersytetu Wrocławskiego w 1950 r., w: Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, rocznik LXIII, nr 1/2008, s. 50-51, ISSN 0037-7511
- ↑ Marek Gałęzowski, Wereszycki Henryk [w:] Na wzór Berka Joselewicza. Sylwetki żołnierzy i oficerów pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich, z przedmową Richarda Pipesa, Warszawa 2010, wyd. IPN, s. 667.
- ↑ a b c Jerzy Zdrada, Henryk Wereszycki (13 XII 1898–27 II 1990) „Kwartalnik Historyczny”, 2, 1991, s. 145–148 [dostęp 2026-01-16].
- ↑ Historycy sprzedali byka za indyka. Na konferencji otwockiej nawrócili się na jedynie słuszną ideologię autor = Rafał Stobiecki. wyborcza.pl, 2024-01-21. [dostęp 2024-01-22].
- ↑ Dane autorów PSB – Dariah-Lab [online], prunus-208.man.poznan.pl [dostęp 2025-06-20].
- ↑ Feliks Tych (red.), Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 2, Warszawa: Książka i Wiedza, 1987, s. 6, ISBN 978-83-05-11657-2.
- ↑ Helena Wereszycka (1907–1995) K III-152 Inwentarz [dostęp 2026-01-16].
- ↑ Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803–2017, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2018, s. 311, ISBN 978-83-233-4527-5.
- ↑ M.P. z 1938 r. Nr 177, poz. 323 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
- ↑ M.P. z 1955 r. Nr 106, poz. 1419 - Uchwała Rady Państwa z dnia 7 maja 1955 r. nr 0/753 - na wniosek Ministra Szkolnictwa Wyższego.
- ↑ KOMUNIKAT o nagrodach Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego przyznanych w 1967 r. pracownikom naukowo-dydaktycznym szkół wyższych za szczególne osiągnięcia Dz. Urz. Min. Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 30 grudnia 1967 r. Nr A-13, poz. 88 [dostęp 2026-01-12].
- ↑ Doktorzy Honoris Causa: Multimedialna Baza Danych Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego [online], mbd.muzeum.uni.wroc.pl [dostęp 2026-01-16].
- ↑ Wydawnictwo Wysoki Zamek [online], www.wysokizamek.com.pl [dostęp 2026-01-16].
- ↑ Dekomunizacja nazw ulic w Krakowie. krakow.pl. [dostęp 2017-10-19].
- ↑ Uchwała nr LXXXI/1957/17 Rady Miasta Krakowa z dnia 30 sierpnia 2017 r. w sprawie zmian nazw ulic [online], bip.krakow.pl, 30 sierpnia 2017 [dostęp 2026-05-16] (pol.).
Bibliografia
edytuj- Henryk Wereszycki (1898–1990). Historia w życiu historyka, praca zbiorowa pod red. Elżbiety Orman i Antoniego Cetnarowicza, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków 2001.
- Marek Gałęzowski, Wereszycki Henryk [w:] Na wzór Berka Joselewicza. Sylwetki żołnierzy i oficerów pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich, z przedmową Richarda Pipesa, Warszawa 2010, wyd. IPN, s. 665–670.
- Rafał Stobiecki, Henryk Wereszycki (1898–1990). Historyk w czasie próby, [w:] Tenże, Historycy polscy wobec wyzwań XX wieku, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje 2014, s. 95–126.
- Marek Gałęzowski, Żydzi walczący o Polskę. Zapomniani obrońcy Rzeczypospolitej, wyd. Znak Horyzont, Kraków 2021.
- Ryszard Terlecki. Historyk ciężkich czasów. Prof. Henryk Wereszycki we wspomnieniach i aktach PRL-owskiej bezpieki. „Tygodnik Powszechny”. 26 (2764)/2002, 2002-06-30.
- Małopolscy Bohaterowie Niepodległości. Henryk Wereszycki (1898–1990). Historyk i historii uczestnik