Dzieje Apostolskie

Dzieje Apostolskie – księga historyczna Nowego Testamentu, zajmująca w kanonie miejsce piąte. Oryginalny tytuł gr. Πράξεις (Prakseis, dosł. „czyny”), znajdujemy już w Kodeksie Synajskim z IV stulecia, później będzie on rozszerzony do formy dziś używanej, Πράξεις των Αποστόλων (trl. Práxeis tōn Apostólōn) – Czyny Apostołów.

Księga opisuje dzieje uczniów Chrystusa, formowanie się pierwszych wspólnot i rozprzestrzenianie chrześcijaństwa aż do panowania cesarza Nerona. Bohaterem (zbiorowym) pierwszych dwunastu rozdziałów jest wspólnota uczniów Chrystusa w Jerozolimie, kierowana przez Dwunastu Apostołów, wśród których wyróżnia się aktywnością i znaczeniem Szymon Piotr. Począwszy od rozdziału 8. opisano jak nowa nauka przekracza granice Jeruzalem i Judei, docierając m.in. do Samarii i Antiochii Syryjskiej, a od rozdziału 13. głównym bohaterem Dziejów staje się Szaweł z Tarsu, dotąd prześladowca i gorliwy faryzeusz, a teraz świeżo pozyskany żarliwy wyznawca, który pod imieniem Paweł (łac. Paulus) będzie przodującym apostołem chrystianizmu. Rozdziały od 13 do 28 opisują kolejno trzy podróże misyjne Pawła z towarzyszami oraz czwartą podróż – przymusową, jako więźnia przed sąd cezara w Rzymie. Księga kończy się opisem pobytu Apostoła Pawła w areszcie domowym w Rzymie w oczekiwaniu na proces sądowy przed cesarzem.

Autor księgi

(zob. więcej: kwestia autorstwa Ewangelii Łukasza).

W tekście Dziejów Apostolskich nie znajdziemy imienia autora. Według chrześcijańskiej tradycji (m.in. Ireneusz z Lyonu, Tertulian, Klemens Aleksandryjski, Euzebiusz z Cezarei, Orygenes) księgę tę napisał Łukasz Ewangelista, towarzysz podróży Pawła z Tarsu, z pochodzenia Grek, z zawodu lekarz. Identyczną wzmiankę zawiera Fragment Muratoriego. W zamierzeniu autora (Dz 1, 1–5) dzieło miało być kontynuacją napisanej przez niego wcześniej Ewangelii (Ew. Łuk. 1, 1–4). Teza o Łukaszowym autorstwie Trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich, powszechnie przyjęta w kościołach chrześcijańskich, nie jest podzielana przez wszystkich biblistów.

Dedykacja

„Dzieje Apostolskie” dedykowane są znanemu nam tylko z imienia Teofilowi, zapewne chrześcijaninowi szlachetniejszego urodzenia i być może dobroczyńcy autora. Mniej prawdopodobne jest przypuszczenie, by autor dzieła nie dedykował go konkretnej osobie (co było zwyczajem jego czasów), a każdemu czytelnikowi, ukrywającemu się pod greckim słowem Θεόφιλος („miłujący Boga” lub „umiłowany przez Boga”). Przedmiotem dyskusji jest użyty przez autora termin proton logon (pierwsze księgi). Zdaniem niektórych biblistów (T. Zahn, W. Ramsay) oznacza on, że autor zamierzał kontynuować pracę i napisać przynajmniej trzecią część dzieła, w przeciwnym razie użyłby słowa proteron (z uwagi na ewolucję języka greckiego w czasach hellenistycznych z zanikiem różnicy między liczbą podwójną a mnogą, teza ta jest niepewna).

Czas powstania księgi

Ponieważ Dzieje Apostolskie są dalszym ciągiem jednego dzieła, którego pierwszą część stanowi Ewangelia Łukasza, napisano je, jeśli nie bezpośrednio, to przynajmniej w czasie niezbyt odległym od powstania pierwszej części. Datowanie Dziejów i Ewangelii jest więc ściśle powiązane. Zasadniczo stawia się trzy hipotezy: datę wczesną (przed powstaniem żydowskim i zburzeniem Jerozolimy w 70 r.), datę pośrednią – ok. 80–85 roku oraz datę późną – na początku II stulecia. Hipoteza pierwsza opiera się na założeniu, że dzieło musiało powstać przed śmiercią (męczeńską) głównego bohatera księgi, apostoła Pawła z Tarsu (został stracony w Rzymie ok. 64–67 n.e.) – zobacz szczegółowe omówienie pod hasłem: Ewangelia Łukasza.

Dzieje Apostolskie w tradycji wschodniej

Apostoł (Dzieje Apostolskie) to księga cerkiewna zawierająca tę część Nowego Testamentu, gdzie po ewangeliach znajdują się Dzieje Apostolskie, Listy Apostołów i Listy św. Pawła (bez Apokalipsy św. Jana), czyli fakty z życia apostołów Piotra i Pawła opisane przez św. Łukasza ok. 64 r. po Chrystusie. Apostoł, podobnie jak ewangeliarz podzielony na rozdziały, wiersze i zaczała (perykopy), z objaśnieniem na końcu księgi, jak i kiedy czytać zaczała, czytany był podczas liturgii przed ewangelią. W odróżnieniu od ewangelii, którą mogli czytać tylko diakon, prezbiter i biskup, apostoła czytał uprawniony lektor (tak zresztą jak w całym chrześcijaństwie) z ogłoszeniem uroczystego responsorium śpiewanego na dany ton poprzez wypowiedzenie słów początkowych „Prokimenon, ton ....” W różnych sytuacjach, przy braku lektora, robił to diakon bądź kapłan. Czytaniu towarzyszyło okadzanie ołtarza, ikonostasu i wiernych. Drukarnie klasztorne zgodnie z przeznaczeniem uformowały zdobnictwo okładek apostołów, które na ogół nie wyszły poza skromne oprawy skórzane lub płócienno-materiałowe z wyjątkiem przeznaczonych dla biskupów. Apostoły XVI-XVIII w. są natomiast bogato ilustrowane grafiką drzeworytniczą. Apostoł wydany we Lwowie w 1574 r. przez Iwana Fedorowycza zawiera dla przykładu herb miasta Lwowa oraz znak wydawniczy drukarza, cechują go jasność treści i charakterystyczny układ kompozycyjny stronic.

Zobacz też

Bibliografia

E. Dąbrowski, Pismo Święte Nowego Testamentu – Nowy Przekład z jęz. greckiego, Poznań 1961.
E. Dąbrowski, Dzieje Pawła z Tarsu, Warszawa 1953.

Linki zewnętrzne

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Dziejów Apostolskich (Biblia Wujka)

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Dziejów Apostolskich (Biblia Gdańska)