Wikipedia

Biruta (księżna)

Ukochana żona księcia Kiejstuta

Biruta (lit. Birutė) – legendarna wajdelotka, historyczna żona wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta i matka jego dzieci, w tym Witolda.

Wyobrażenie Biruty
Kaplica na wzgórzu Biruty w Połądze – zdjęcie Pauliny Mongird

Życiorys

edytuj

Biruta jest postacią silnie zmitologizowaną, a wokół jej życia obrosło wiele legend[1]. Uznaje się, że pochodziła z możnej rodziny litewskiej lub żmudżkiej, mogła być córką bojara[2][3] (takie informacje zawarte są w kronice Stryjkowskiego). Z latopisu litewskiego (Kroniki Bychowca[4]) wynika, iż miała żyć w Połądze, gdzie była czczona niczym bóstwo i zgodnie z pogańskim zwyczajem złożyła śluby czystości. Według latopisu była piękna i mądra[1]. Według późniejszych wersji, zawartych choćby w dziele Wojciecha Wijuka Kojałowicza oraz w wielu litewskich kronikach i legendach miała być ona wajdelotką bogini Praurimy[5] (kapłanka w mitologii bałtyjskiej – to uzasadniałoby jej śluby czystości[6]) strzegącą w Połądze świętego ognia[7][8].

Według latopisu zauroczony nią Kiejstut udał się do Połągi, gdzie poprosił ją o rękę. Biruta jednak odmówiła, motywując to przysięgą dochowania czystości aż do śmierci złożonej bogom. Kiejstut miał ją zabrać stamtąd siłą, lecz i z wielkim szacunkiem, wywieźć do Trok i tam wyprawić ich wspólne wesele[9][10].

Według Jana Tęgowskiego miała duży wpływ na postawę Kiejstuta wobec religii, a zwłaszcza na jego nieprzejednany stosunek do chrześcijaństwa[11]. Zdaniem S.C. Rowella małżeństwo z poganką (zamiast z księżniczką prawosławną) pomogło zyskać Kiejstutowi poparcie pogańskich Litwinów po obaleniu Jewnuty[12].

W źródłach istnieją dwie wersje dotyczące jej śmierci. W 1382 roku, w okresie uwięzienia Kiejstuta w Krewie w czasie litewskiej wojny domowej, Biruta została wysłana do Brześcia Litewskiego. Pierwsza z wersji, zawarta choćby w kronice Wiganda z Marburga, zakłada, że została utopiona z rozkazu Jagiełły. Wedle drugiej, Biruta wróciła do Połągi, żyła tam długo po 1382 roku i zmarła śmiercią naturalną – wersja ta była propagowana przez odpierającą krzyżackie ataki na króla Władysława Jagiełłę delegację Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego na soborze w Konstancji. Według legendy z kroniki Stryjkowskiego, miała zostać pochowana w Połądze[7][10][9].

Rodzina

edytuj

Według części historyków Biruta była drugą żoną Kiejstuta, który miał z nią trzech synów i cztery córki (Witolda, Zygmunta, Konrada Towciwiłła, Mikłowsę Marię, Danutę, Ryngałłę oraz nieznaną z imienia córkę[7])[13][9]. Jednak zdaniem Jana Tęgowskiego oraz Stephena Christophera Rowella, Biruta prawdopodobnie była jedyną żoną Kiejstuta[14][15][16]. Tęgowski określa możliwą datę zawarcia małżeństwa między Birutą a Kiejstutem na lata 1342-1344 (choć inni historycy wskazują w tym kontekście rok 1345[12] czy 1349[7])[15].

Wobec powyższego do dzieci Kiejstuta i Biruty należeliby (Rowell pomija nieznaną z imienia córkę pary oraz utożsamia Wojdata z Henrykiem Butawdem[16])[17]:

Kult

edytuj
Brązowa rzeźba Biruty w miejscu jej domniemanego pochówku

Według legend Biruta jako wajdelotka mieszkała na wzniesieniu (a właściwie porośniętej lasem wydmie) w Połądze nazwanym na jej cześć wzgórzem Biruty, na którym została potem pochowana. Kult Biruty sięga co najmniej XVI wieku. W swojej kronice Stryjkowski pisał o deifikacji Biruty po jej śmierci oraz o tym, że na własne oczy widział, jak Żmudzini i Kurowie uroczyście obchodzą święto Biruty na świętym wzgórzu. Tak samo o świętym wzgórzu w Połądze w swoich pracach wspominał Mateusz Pretoriusz[18]. W jezuickich dokumentach z XVIII wieku wzmiankowana jest Biruta - bogini, strażniczka zwierząt domowych[1]. Ilość miejsc nazwanych na cześć bogini odzwierciedla jej znaczenie i powszechność jej kultu wśród Żmudzinów i Kurów[8].

Wraz z chrystianizacją Litwy w 1506 roku na wzgórzu wzniesiono kaplicę pod wezwaniem świętego Jerzego. W 1869 roku wzniesiono tam stojącą do dziś neogotycką kaplicę według projektu architekta K. Mejera[19][20]. Kult Biruty ewoluował – jej postać i miejsce kultu, na którym była czczona, zostały zastąpione wierzeniami chrześcijańskimi. Znany jest przekaz z połowy XIX wieku, wedle którego miejscowa chrześcijanka modliła się przy grobie „świętej Biruty”[21]. Jeszcze w XVIII wieku wzgórze Biruty było miejscem modlitw ludu Połągi (zarówno katolików, jak i luteran) w obliczu epidemii dżumy[18].

Pokorną postawę Biruty uznawano za godną naśladowania, przez co jej imię niegdyś było popularne na Litwie[1].

Upamiętnienie

edytuj
Flaga batalionu Litewskich Sił Zbrojnych nazwanego na cześć księżnej Biruty

Na jej cześć nazwano planetoidę 212977 Birutė[22]. Na cześć księżnej nazwano Towarzystwo Birutė[23] – pierwsze kulturalne świeckie towarzystwo Litwinów pruskich (należeli do niego m.in. Martynas Jankus czy Jonas Smalakys)[24]. Jej imię nosi również butelkowana woda z Birsztan sprzedawana przez przedsiębiorstwo Wolfas Engelman[25][26] oraz batalion ułanów Litewskich Sił Zbrojnych[27].

Banknot stulitowy z Birutą

W dwudziestoleciu międzywojennym wyobrażenie Biruty zdobiło banknot stulitowy[1][28].

W Warszawie w dzielnicy Praga-Północ znajduje się ulica Biruty.

W literaturze

edytuj

Biruta jest główną bohaterką utworu Biruta Kiejstutowa żona wchodzącego w skład Śpiewek o dawnych Litwinach do roku 1434 autorstwa Jana Czeczota[29]. Ponadto jest jedną z bohaterek Znicza nad Niewiażą Franciszka Zatorskiego, niedokończonego dramatu Wallenrod tworzonego przez Juliusza Słowackiego[30], poematu Biruta Józefa Ignacego Kraszewskiego[31] oraz tragedii Kiejstut autorstwa Adama Asnyka[32].

Bohaterka Syzyfowych prac autorstwa Stefana Żeromskiego, Anna Stogowska, nosi przezwisko Biruta. W powieści tłumaczone jest to tym, że „nigdy nie śmiała się oczyma do chłopców, przysięgła na zawsze zostać dziewicą i czemu innemu, jak mówiła, poświęcić życie”[33].

Na Litwie dużą popularnością (przez co wpłynęła na upowszechnienie samej postaci Biruty) cieszyła się ballada Biruta autorstwa Sylwestra Walenowicza (fragment poniżej)[1].

To usłyszawszy dziewica wstydliwa
Młoda Biruta piękna i cnotliwa
Spuszcza w dół oczy, własnych uczuć bada
Wzdycha głęboko i na twarz upada
Chociaż przysięgłam przed ogniem wieczności,
Całe życie poświęcić czystości;
Lecz kiedy taka jest twa wola panie,
Niech ślub małżeński utwierdzi kochanie

O jej popularności pisał w swoim wierszu Maironis: „tu słychać po wioskach piosenkę Biruty”. Do postaci Biruty nawiązuje również wiersz tego poety pt. Znad Biruty[34]. Jej osobie Gabrielius Landsbergis-Žemkalnis i Mikas Petrauskas poświęcili pierwszą litewską operę[1].

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. 1 2 3 4 5 6 7 Tomas Venclova, Litwa, ojczyna moja, 2024, s. 146-149.
  2. ↑ Robert I. Frost, The Oxford History of Poland-Lithuania: Volume I, Oxford University Press, 16 lipca 2018, ISBN 978-0-19-256814-4 [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  3. ↑ William L. Urban, Tannenberg and After: Lithuania, Poland, and the Teutonic Order in Search of Immortality, Lithuanian Research and Studies Center, 1999, ISBN 978-0-929700-25-0 [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  4. ↑ Хроника Быховца. Хроніка Биховця. Том 32. Литовсько-білоруські літописи [online], litopys.org.ua [dostęp 2025-10-17].
  5. ↑ Бирута | это... Что такое Бирута? [online], Словари и энциклопедии на Академике [dostęp 2025-10-13] (ros.).
  6. ↑ ЭСБЕ/Вайделотки, вейдалотки или вейдалотени — Викитека [online], ru.wikisource.org [dostęp 2025-10-13] (ros.).
  7. 1 2 3 4 Birutė [online], www.vle.lt [dostęp 2025-10-13] [zarchiwizowane z adresu 2023-02-11] (lit.).
  8. 1 2 Vytautas Alisauskas, Kulto tradicija lokalioje religinėje bendrijoje: Birutės atvejis [online].
  9. 1 2 3 Birute [online], www.pgm.lt [dostęp 2025-10-13] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-17].
  10. 1 2 Kęstutis and Birutė - Orbis Lituaniae [online], 2 października 2020 [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  11. ↑ Jan Tęgowski, O następstwie tronu na Litwie po śmierci Olgierda [online], 1993.
  12. 1 2 S.C. Rowell, Pious Princesses or the Daughters of Belial: Pagan Lithuanian Dynastic Diplomacy, 1279-1423, „Medieval Prosopography”, 15 (1), 1994, s. 3–79, ISSN 0198-9405, JSTOR: 44947036 [dostęp 2025-10-13].
  13. ↑ Grand Duke Kestutis of Lithuania [online], www.lithaz.org [dostęp 2025-10-13].
  14. ↑ Rimvydas Petrauskas, Jan Tęgowski. Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów [The First GediminidGenerations] (Biblioteka Genealogiczna, tom 2). Poznań–Wrocław: Wy-dawnictwo Historyczne, 1999. Pp. 320. ISSN 1509–8702.ISBN 83-913563-1-0, „Lithuanian Historical Studies”, 2001.
  15. 1 2 Vytautas Janauskas, Kunigaikštis Vaidotas Kęstutaitis [online].
  16. 1 2 S.C. Rowell, Lithuania Ascending, Cambridge University Press, 6 marca 2014, ISBN 978-1-107-65876-9 [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  17. ↑ Jan Tęgowski, Pierwsze pokolenia Gedyminowiczów, Poznań, Wrocław 1999, s. 196-200.
  18. 1 2 Vykintas Vaitkevičius: „Rašytiniai šaltiniai apie Birutės kalną“ [online], www.pgm.lt [dostęp 2025-10-14] [zarchiwizowane z adresu 2007-03-11].
  19. ↑ Birutė’s Hill [online], Palangos turizmo informacijos centras [dostęp 2025-10-14] (ang.).
  20. ↑ Birutės kalnas [online], wp.krastogidas.lt [dostęp 2025-10-14] (lit.).
  21. ↑ Połąga. Jak Polacy stworzyli na Litwie "nadbałtyckie Zakopane" [online], Polskie Radio 24 [dostęp 2025-10-14].
  22. ↑ Small-Body Database Lookup [online], ssd.jpl.nasa.gov [dostęp 2025-10-13] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-07] (ang.).
  23. ↑ Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe | Public Interface | Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe | Choral societies : Lithuania [online], Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  24. ↑ „Birutė“ - MLE [online], www.mle.lt [dostęp 2025-10-14].
  25. ↑ History [online], www.visitbirstonas.lt [dostęp 2025-10-13].
  26. ↑ History - Volfas Engelman [online], 10 czerwca 2024 [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  27. ↑ Prime Minister and Minister of National Defence visited updated infrastructure and improved service conditions at Birutė Uhlan Battalion [online], LR Krašto apsaugos ministerija, 2 lipca 2024 [dostęp 2025-10-13] (ang.).
  28. ↑ Pinigų muziejus [online], www.pinigumuziejus.lt [dostęp 2025-10-14].
  29. ↑ Jan Czeczot, Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434, Wilno, s. 106-108.
  30. ↑ Karol Samsel, „Bo wajdelotom powiem − że na ciele jesteś kosmaty”. Dekonstrukcja mitów Mickiewiczowskich w [„Wallenrodzie”] Słowackiego, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo [PFLIT]” (10 (13)), 2020, s. 137–150, ISSN 2084-6045 [dostęp 2025-10-14] (pol.).
  31. ↑ Monika Pokorska-Iwaniuk, Znad Biruty Maironisa - polskie dzieło litewskiego twórcy.
  32. ↑ Historia wspólna – historia osobna. Polsko-litewskie transfery kulturowe: Margier i Kiejstut [online], doi.org [dostęp 2025-10-14].
  33. ↑ Syzyfowe prace/XVII - Wikiźródła, wolna biblioteka [online], pl.wikisource.org [dostęp 2025-10-14].
  34. ↑ Nuo Birutės kalno (1927) – Pavasario balsai [online] [dostęp 2025-10-14] (lit.).

Literatura dodatkowa

edytuj
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Biruta_(księżna)&oldid=79283173”