Asesor

Asesor (prawn.) – urząd w sądach powszechnych i wojskowych, sądach administracyjnych, powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury, kancelariach notarialnych i komorniczych oraz Urzędzie Patentowym RP, który po nabyciu odpowiednich kwalifikacji (najczęściej w wyniku zdania egzaminu zawodowego) obejmowany jest w celu odbycia stażu zawodowego stanowiącego zarazem swoisty okres próby przed mianowaniem bezterminowo na docelowy urząd, zwanego asesurą. Charakteryzuje się prawnokarnym statusem funkcjonariusza publicznego w zakresie, w jakim osoba go pełniąca wykonuje na podstawie przepisów prawa funkcje właściwe dla zastępowanego organu, czyli sędziego, prokuratora, notariusza, komornika lub eksperta w Urzędzie Patentowym RP.

Asesor sądowy

W dawnej Polsce

W I Rzeczypospolitej asesor sądowy uzupełniał komplet sędziowski i był doradcą sędziego. Występował między innymi w sądach ziemskich. Był urzędnikiem obieralnym, czasem nazywano go komisarzem.

W sądach powszechnych i wojskowych

Urząd asesora sądowego w sądownictwie powszechnym i wojskowym funkcjonował w pierwotnym kształcie do 5 maja 2009 r. Według ówczesnego prawa, asesorem sądowym mianował Minister Sprawiedliwości na czas nieokreślony osobę, która po odbyciu trzyletniej (wcześniej dwu- lub dwuipółletniej) aplikacji sądowej zdała egzamin sędziowski, względnie spełniała inne szczególne warunki określone w ustawie. W przypadku asesora sądu wojskowego konieczna była dodatkowo odpowiednia kategoria zdrowotna zdolności do zawodowej służby wojskowej nadana przez wojskową komisję lekarską. Minister Sprawiedliwości mógł powierzyć asesorowi sądowemu na okres nieprzekraczający czterech lat czasowe pełnienie obowiązków sędziego, (tzw. votum sędziowskie), a w sądzie rejonowym także referendarza sądowego. Asesor sądowy w zakresie orzekania był niezawisły i podlegał tylko Konstytucji oraz ustawom, a przy tym miał uprawnienia i obowiązki takie same jak sędzia, ale w odróżnieniu od tego ostatniego nie był nieusuwalny – możliwe było odwołanie go przez Ministra Sprawiedliwości za wypowiedzeniem, przy czym akt odwołania wymagał uprzedniej zgody większości sędziów będących członkami kolegium danego sądu okręgowego lub wojskowego sądu okręgowego. Zajmowanie stanowiska asesora przez okres co najmniej 3 lata (do 2001 r. – 2 lata) było jednym z podstawowych warunków ubiegania się o nominację na urząd sędziego sądu rejonowego lub wojskowego sądu garnizonowego.

Na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 października 2007 sygn. SK 7/06 przepis uprawniający Ministra Sprawiedliwości do powierzania czynności sędziowskich asesorom utracił moc w dniu 6 maja 2009 r., z powodu jego niezgodności z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał orzekł też, że jego rozstrzygnięcie nie stanowi podstawy do wzruszania prawomocnych orzeczeń w sprawach, w których czynności podejmowali asesorzy sądowi, albowiem niekonstytucyjność standardu w odniesieniu do tego, komu można powierzyć sądzenie, nie musi przesądzać o niekonstytucyjności treści rozstrzygnięcia lub zastosowanej procedury jego wydawania. Wartości związane z cechą prawomocności przemawiają zaś za ochroną takich orzeczeń. Na mocy przepisów nowelizujących, w związku z wydanym wyrokiem TK, ustawę Prawo o ustroju sądów powszechnych, dotychczasowych asesorów sądów powszechnych przeniesiono na stanowiska asystentów sędziów sądów powszechnych. Podobnie, na mocy ustawy nowelizującej, dotychczasowych asesorów sądów wojskowych przeniesiono z dniem 17 czerwca 2011 na stanowiska asystentów sędziów sądów wojskowych.

W dniu 1 kwietnia 2014 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej złożył w Sejmie projekt ustawy przywracającej instytucję asesora sądowego w sądach powszechnych i wojskowych. Projekt ten przyjęto i ustawa weszła w życie 1 stycznia 2016.

W sądach administracyjnych

Asesorów sądowych do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądowego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Asesorzy sądowi są powoływani na pięć lat, z wyznaczeniem miejsca służbowego (siedziby) asesora sądowego w wojewódzkim sądzie administracyjnym (art. 5 § 3 i 4 Prawa o ustroju sądów administracyjnych).

Zgodnie z przepisem art. 29 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych w sprawach nieuregulowanych w ustawie do wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sędziów, asesorów sądowych, starszych referendarzy sądowych, referendarzy sądowych, starszych asystentów sędziów, asystentów sędziów stosuje się odpowiednio przepisy o ustroju sądów powszechnych (z wyjątkami).

Asesor prokuratury

Asesorów prokuratury mianuje i zwalnia Prokurator Generalny. Asesorzy prokuratury (w tym asesorzy ds. wojskowych) powoływani są w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury – prokuraturach rejonowych. Dawniej powoływano ich także w istniejących do kwietnia 2016 r. wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury – wojskowych prokuraturach garnizonowych.

Asesorem prokuratury może zostać mianowana osoba, która ukończyła aplikację prokuratorską i złożyła egzamin prokuratorski. Asesorem prokuratury może także zostać mianowana osoba, która zdała egzamin adwokacki lub radcowski i przez co najmniej rok była zatrudniona na stanowisku asystenta prokuratora lub asystenta sędziego lub wykonywała czynności związane z tworzeniem lub stosowaniem prawa w urzędach obsługujących organy państwowe lub posiada stopień naukowy doktora nauk prawnych. W przypadku asesora ds. wojskowych prokuratury konieczna jest dodatkowo odpowiednia kategoria zdrowotna zdolności do zawodowej służby wojskowej nadana przez wojskową komisję lekarską.

Asesorowi prokuratury Prokurator Generalny może powierzyć czasowe pełnienie obowiązków prokuratora, bez prawa do udziału w postępowaniu przed sądem okręgowym w sprawach rozpatrywanych w drugiej instancji, sądem apelacyjnym oraz bez prawa sporządzania środków zaskarżania i wniosków do Sądu Najwyższego oraz występowania przed tym sądem (tzw. łac. votum). W czasie pełnienia obowiązków decyzje kończące postępowanie (postanowienia o umorzeniu postępowania, odmowie jego wszczęcia, akty oskarżenia, wnioski o warunkowe umorzenie postępowania, wnioski o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy) i postanowienia o zastosowaniu środka zapobiegawczego wymagaja aprobaty, tj. zatwierdzenia decyzji merytorycznej przez bezpośrednio przełożonego prokuratora, zwanego wówczas prokuratorem-aprobantem. Asesor nieposiadający votum może występować jako oskarżyciel publiczny tylko w postępowaniu uproszczonym lub w sprawach, w których było prowadzone dochodzenie.

Do asesorów stosuje się odpowiednio większość przepisów dotyczących prokuratorów. Asesor prokuratury jest m.in. obowiązany stale podnosić kwalifikacje zawodowe, w tym uczestniczyć w szkoleniach i innych formach doskonalenia zawodowego. Muszą oni wykonywać swoje obowiązki przez co najmniej rok zanim można ich nominować na stanowisko prokuratora. Prokurator Generalny może, z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, zwolnić asesora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury ze służby. Prokurator Generalny odwołuje asesora, jeżeli zrzekł się stanowiska.

Asesorzy ds. wojskowych prokuratury pełnią zawodową służbę wojskową. W przypadku pozostałych asesorów prokuratury wysokość wynagrodzenia zasadniczego wynosi 80% wynagrodzenia zasadniczego prokuratora prokuratury rejonowej w stawce pierwszej, powiększonego o należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego.

Asesor notarialny lub komorniczy

Asesorami nazywa się także osoby, które zdały egzamin notarialny lub komorniczy, i którym powierzono pełnienie obowiązków notariusza (asesor notarialny) lub komornika (asesor komorniczy).

Minister Sprawiedliwości powierza asesorom notarialnym pełnienie obowiązków notariusza, zaś asesorów komorniczych powołuje prezes sądu apelacyjnego na wniosek zainteresowanego, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby komorniczej. Asesorzy komorniczy muszą pracować w tym charakterze co najmniej przez dwa lata zanim mogą ubiegać się o powołanie na stanowisko komornika. Komornik może zlecić asesorowi komorniczemu przeprowadzenie egzekucji w sprawach o świadczenie pieniężne oraz w sprawach o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego, w obu przypadkach o wartości nieprzekraczającej kwoty stanowiącej równowartość stukrotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”,

Asesor ekspercki w Urzędzie Patentowym RP

Uzyskanie uprawnień eksperta w Urzędzie Patentowym RP wymaga posiadania wyższego wykształcenia odpowiadającego zadaniom eksperta, odbycia trzyletniej aplikacji eksperckiej oraz asesury. Po złożeniu przez aplikanta eksperckiego egzaminu stosunek pracy z asesorem nawiązuje Prezes Urzędu Patentowego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Przepisy ustawy dotyczące ekspertów stosuje się odpowiednio, o ile ustawa nie stanowi inaczej, do asesorów (m.in. w zakresie orzekania podlegają oni tylko ustawom). W przypadku pozytywnej oceny przebiegu asesury, asesor uzyskuje uprawnienia eksperta, natomiast w przypadku gdy po upływie dwóch lat asesury asesor nie uzyska pozytywnej oceny przebiegu asesury, Prezes Urzędu Patentowego może rozwiązać z nim umowę o pracę za wypowiedzeniem.