Yâsîn sûresi 13-29. âyetlerde anlatılan Ashâbü’l-karye kıssasında; yer, zaman ve şahıslar müphem bırakılmıştır. Bu makalede Ashâbü’l-karye kıssasındaki müphemlerin açıklanma imkânı sorgulanırken, tefsir geleneğindeki yorumlar ve nesnel nitelikleri resmedilmeye çalışılacaktır. Araştırmada; ilk dönem müfessirlerin müphem bırakılan unsurları açıklamaya çalıştıkları ve bu konuda birçok rivâyet naklettikleri tespit edilmiştir. Çalışmada bu rivâyetler arasında hicri dördüncü asır sonrası yapılmaya başlanan tercihler değerlendirilmiştir. Ayrıca altıncı ve özellikle yedinci asırdan itibaren kıssa hakkında aktarılan bilgilere yöneltilen eleştiriler incelenmiştir. Bu eleştirilerin genellikle; âyetlerin zâhiri, Ahd-i cedîd, tarihi bilgiler (...) ve İslâmî teoloji kaynak gösterilerek yapıldığı saptanmıştır. Kur’ân, hadis, Ahd-i Cedîd, tarih, coğrafya ve arkeolojiden günümüze kadar elde edilen bilgiler, Ashâbü’l-karye kıssası hakkındaki rivâyetleri ne kesin bir şekilde doğrular ne de net bir şekilde yalanlar. Ashâbü’l-karye kıssası hakkında yapılan yorumlar ve bunlar üzerine makalede ortaya konan tetkikler sonucunda; tefsirde rivâyetlere koşulsuz itimat ne kadar yanıltıcı ise nesnel bir dayanağı olmaksızın ortaya konulan her mantıksal çıkarıma, eleştiri ve dirâyet unsuruna mutlak güvenin de bir o kadar doğrudan uzaklaştırıcı olduğu görülmüştür. (shrink)

Güç istenci öğretisi ve bu öğretinin temel kavramları olan yorum ve perspektivizm, Türkçe Nietzsche literatüründe ihmal edilen ya da yeterince ilgilenilmemiş konulardır. Ancak, bana göre, güç istenci öğretisi ve söz konusu kavramlar olmadan, Nietzsche’nin felsefesinin anlaşılma olanağı yoktur. Güç istenci öğretisi ve bu öğretinin ortaya koyduğu güç mücadelesi, karşımıza kaotik, sürekli değişimin yaşandığı bir evren çıkarmaktadır. Bu değişimin temel dinamiği güç mücadelesidir. Bu güç mücadelesi ise, güç odaklarının bu evrene ilişkin kendi perspektiflerinden oluşturdukları yorum üzerinden gerçekleşmektedir.

Kur’an’a dair esas alınan varlık ve yorum tasavvuru, ilahî kelamın İslam toplumunun inşasında ve müslüman kimliğin oluşumundaki rolünü belirleyen temel faktörlerden birisidir. Dolayısıyla bu noktada, Kur’an’a yönelik parçacı bir varlık ve yorum tasavvurundan ziyade bütüncül bir tasavvurun geliştirilmesi önem arz etmektedir. Bu bağlamda yapacağımız bu araştırmanın temel hedefi, İbn Vehb’in el-Burhān fî vucūhi’l-beyān isimli eserinde, felsefî bir zemin üzerine oturtulduğu dört boyutlu beyan yönteminden hareketle, onun Kur’an’a dair külli bir varlık ve yorum anlayışının oluşumuna katkı sağlayıp sağlamadığı (...) araştırılacaktır. Bu amaç doğrultusunda ilk olarak İbn Vehb’in anlama ve yorumlama faaliyetine yönelik, beyānu’l-i‘tibār, beyānu’l-i‘tiḳād, beyānu’l-‘ibāre ve beyānu’l-kitāb şeklinde dört düzeyde geliştirdiği beyan yöntemi incelenecektir. Daha sonra bu beyan yönteminin genel çerçevesi dikkate alınarak, varlık ve yorum açısından Kur’an tasavvuru üzerinde durulacaktır. Bu şekilde Kur’an’a dair küllî bir varlık ve yorum tasavvurunun oluşmasına, İbn Vehb’in beyan yönteminden hareketle katkı sunulmaya çalışılacaktır. (shrink)

Özlem, Doğan; philosophy; biography; Turkey.

Bu araştırma Hz. Peygamber’e izafe edilen “Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir” rivayetini konu edinmektedir. Zikri geçen hadisle ilgili literatür taraması yapıldığında müstakil bir araştırmaya rastlanmamaktadır. Esasında ilim geleneğimizde tek bir hadisi bütün yönleriyle inceleyen pek çok araştırma vardır. Ancak söz konusu haberin müsellem ve mesajı açık kabul edilmesi hem Arap hem de Batı araştırmalarına konu edilmemesinin gerekçesi olabilir. İlgili rivayetin temel hadis kaynaklarında muhtelif metinlerle, beş ayrı sahâbîden aktarıldığı tespit edilmiştir. Araştırmamızda sözü edilen metin ve senedler ayrı ayrı incelenerek rivayetin (...) hadis ilmi açısından değeri tartışılmıştır. Rivayetin pek çok tariki olduğu için araştırma merfu‘ haberlerle sınırlandırılmıştır. Sözü edilen rivayete temel hadis metinlerinde hangi bâb başlığı altında yer verildiği ve klasik hadis şerhlerinde metne nasıl yaklaşıldığı tetkik edilmiştir. Rivayetin “zühd” konusunun ayrılmaz bir parçası haline geldiği ve buna bağlı olarak vaaz ve irşad literatüründe önemli bir yer tuttuğu tespit edilmiştir. Hadiste müminin dünya hayatıyla ilişkisine dair serdedilen ifadeler, kabaca “fâni olan her şeye yüz çevirmek” şeklinde tanımlayabileceğimiz zühdle ilişkilendirilmesine yol açmıştır. Hadis şârihleri ise mezkûr haberi dünya arzularının cezb ediciliğiyle, süreklilik arz eden meşakkatli ibadetlerle mükellef olmanın verdiği zorlukla ve dünyada bireylerin başına gelen musibetlere karşı sabretmesi gerektiğiyle ilişkilendirmişlerdir. Bu bakımdan musannifler ile şârihlerin hadisi benzer perspektifle değerlendirdikleri görülmüştür. Çalışmamızda, Kur’an ve hadis metinlerinde yer alan metaforik anlatı biçimi göz önünde tutulduğunda hadisi farklı bir bakış açısıyla değerlendirmenin mümkün olup olmadığı tespit edilmiştir. Zira metafor, retorik sanatların önemli bir unsuru olup, benzetme edatlarını kullanmadan farklı konular arasında anlam bağlantısı kurma sanatıdır. İstiare, teşbih, alegori ve kinaye gibi türlerle benzerlikler taşısa da anlatılan konudan ziyade anlatım tarzını vurgulayarak sözleri güçlendirmesiyle diğerlerinden ayrılmaktadır. Metaforlar düşünce dünyasına derinlik katmakla kalmaz, aynı zamanda karmaşık veya soyut kavramların daha anlaşılır ifade edilmesine imkân tanır. Dilin gücünü ortaya çıkarırken, yaratıcı düşünce ve duygusal bağlantılar kurma becerisini pekiştirerek anlatının içerdiği mesajın vurgusunu artırır ve muhatapta daha derin etki bırakmayı sağlar. Tüm bunlardan hareketle ilgili metinde yer alan “zindan” kavramının metaforik bir anlam içerdiği kabul edildiğinde yeni bir yorum denemesine açık olduğu söylenebilir. Özellikle modern dönemde belirgin, açık ve fark edilir düzeyde ortaya çıkan düşünce ve ahlak krizine karşı bir anlamlandırma yolu seçerek ilgili rivayeti “medeniyet ve sünnet” ilişkisini göz önünde tutarak metaforik bir yorum denemesiyle ele aldık. Zira bu sözleriyle Resûl-i Ekrem’in çökmüş ve çürümekte olan medeniyetlerin haksızlık ve sefaletin kaynağı haline getirdiği tek dünyacı anlayışı reddettiği, nimetlere ve mahrumiyetlere karşı gereğinden fazla ya da az değer atfetmeyi kabul etmediği ve ölümle her şeyini kaybedeceğini düşünenlere karşı bilinç uyandırmaya çalıştığı iddia edilmektedir. Bunun yanında modern insanın İslâm medeniyetini yeniden canlandırabilmesini engelleyen bir dizi kriz vardır. Bunlar ruhsal, bireysel, düşünsel, metafizik ve toplumsal krizlerdir. İnsan, ruhsal krizi manevi ilerleme ve aydınlanmayla; bireysel krizi değerleri arzulara bırakmamakla; düşünsel krizi farklı düşüncelere açık bir şekilde eleştirel düşünceyi geliştirmekle; metafizik krizi dünyevi cazibelerden arınarak varoluşsal kısıtlamalara sırt çevirip bilgi ve anlam arayışına yönelmekle; toplumsal krizi toplumdaki değişimlere katkıda bulunarak insan hakları mücadelesi vermekle alt edebilir. Araştırmamızda insanın bu krizlerle başa çıkıp zindandan kurtularak özgürlüğe kavuşacağı ve kendi medeniyetini kurabileceği fikri metaforik bir yorum denemesiyle ileri sürülmüştür. Modern dönemde karşımıza çıkan sorunların tespitinin ve bu sorunlara dair çözüm önerilerinin rivayet kültüründen beslenmek suretiyle yapılmasının mümkün olup olmadığı da bu sayede tetkik edilmiştir. Bu kapsamda “Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir” rivayetinin ne şekilde anlaşıldığı veya anlaşılması gerektiği etrafındaki tartışmalara temas edilerek yeni bir yorum arayışına gidilmiştir. Söz konusu arayış “deneme” olarak isimlendirilmiş ve sonraki araştırmacıların çok daha kapsamlı denemelerde bulunması hedeflenmiştir. (shrink)

Güzellik ve sanat iç içe geçmiş iki kavramdır. Bir bakıma güzellik, sanatın özüdür denilebilir. Her sanat dalında olduğu gibi hat sanatında da güzeli arama arzusu ve eşsiz eserler ortaya koyma çabası, hattatları sabırla çalışmaya ve kendi sınırlarını zorlamaya sevk etmiştir. Bir kitap sanatı olan hüsn-i hattın kelime manasının “güzel yazı” olmasına mukabil, daha iyisini yazmak uğruna harcanan çaba yorucu ve zahmetlidir, ancak sabırla çalışan elbette ki karşılığını alır. Başka bir deyişle “Muhakkak ki Allah güzeldir, güzeli sever!” hadis-i şerifi ışığında bu (...) sanata gönül verenler, yazıyı daha muntazam yazma hususunda büyük ölçüde gayret gösterirler. Kişinin muntazam yazmayı başarması ise, sistematik çalışmasına bağlıdır. Yazıyı kaidelerine uygun ve ölçülü yazabilmek bıkmadan usanmadan, karamsarlığa kapılmadan çalışmakla mümkündür. Bu sebeple gerek öğrenme aşamasında ve gerekse sonrasında, harfler defalarca çalışma kâğıdına yazılarak el melekesi artırılır. Kelimeler ve harfler kâğıda kimi zaman noktalanıp ölçülendirilerek, kimi zaman da noktalanmadan yazılır. Talim amaçlı yapılan bu çalışmalar, başka bir deyişle karalamalar, hat sanatının temeli niteliğindedir. Arap alfabesiyle yazılan ve “karalama” adı verilen el alıştırmaları yazıyla uğraşan kişinin o an irticalen elinden çıkan harf veya kelimelerden oluşur ve çoğu zaman bir anlam ifade etmez. Bu çalışmanın amacı, karalamaların estetik unsurlarını ele almak ve zaman içerisinde uğradığı değişime mercek tutmaktır. Hattatların bu özgür yorumları gün geçtikçe daha fazla önemsenmekte ve hayranlık uyandırmaktadır. Harf bünyesini oluşturan kaidelerin dışında satır ve sınırlara bağlı kalmadan yazılan bu yazılar kendi içinde bir kompozisyon oluşturmakta ve çoğu zaman yazan kişiyi dahi hayrete düşürecek özgün çalışmalar ortaya çıkabilmektedir. (shrink)

In this article, some theories about evolutionary progress of human mind are examined and criticised. Through a comparative reading of these theories -which are sometimes contradictory to each other- it has been tried to present the common missing parts of these theories. The meaning of these theories for philosophy has been thought and the presupposition of linearity in these theories is criticised. The relation of the concept of emotion with the terms like cognition, apprehension, comprehension, intellect, self-awareness, consciousness -which stand (...) forward within these theories- is emphasized. Through the visual cliff experiment, it has been attempted to clarify this relation. (shrink)

Bu makalede Gazzâli estetiğini Kant’ın beğeni yargısına ilişkin analiziyle karşılaştırıp soruşturarak, ona teorik bir çerçeve çizmeye çalıştık. Gazzâlî güzelliği hem doğal nesneler, hem de sanat eserleri için harmoni, orantı, tertip ve intizamdaki mükemmellik olarak tanımlar. Ama bu bir dereceye kadar böyledir. Gazzâlî’ye göre güzelliğin Aristoteles ve Kant’ın savunduğunun aksine duyusallık, matematiksel belirlenmişlik ve sınırlılık aşıldıkça ve yüceye yaklaşıldıkça beliren bir şey olduğunu; bu yüzden, yüce ve güzel arasında kabul edile gelmiş ayrımı yapmanın imkansızlığını savunduk ve onun nur metafiziğinin sonucu olarak (...) güzelliği temelde yüceyle ilişkili olarak düşünmek zorunda olduğumuzu iddia ettik. Çünkü her şey aynı zamanda mutlak anlamda yüce olandan, yani İlk Nur’dan tertipli olarak iner ve Gazzâlî bu tertipli zuhurun sonucu olarak melekût âleminin şahadet âleminin bir benzeri (misali) olduğunu savunur. Böylelikle estetiğin merkezi sorularını onun nur metafiziği içinde düşünüp yanıtlamaya çalıştık. Gazzâlî’nin “kalp”i estetik tecrübenin de nihai merkezi olarak gördüğünü, kalbin estetik tecrübede adeta merkezin (duyular) merkezi olduğunu söyledik. Kant’ın iddia ettiği gibi güzel kavramsız olarak hoşa giden şey değil, aksine kavramlı olarak hoşa giden şeydir; yani güzel kavramın veya mananın kalple idraki, kavranması, algılanmasıdır vs. Bunun sonucu olarak beğeni yargısının Gazzâlî’de Kant’taki gibi hayal gücünün bir yargısı olmadığını, aksine kalbin bir yargısı olduğunu; sonuçta onun estetiğinin zahir ve bâtın birliği olarak nur metafiziğinin estetik alandaki bir formülasyonu olduğunu öne sürdük. Öte yadan, Gazzâlî’nin İbn Hazm’la aynı teolojik zemin üzerinde, ama birbirinden farklı bir (dînî) metafizik estetik teori formüle ettiğini, İbn Hazm’ın görüşlerinin nass dışında bâtın bir yoruma yer vermemesinin ve estetiği daha ziyade öznellik merkezli ele almasının onu modernlere yaklaştırırken, Gazzâlî’den uzaklaştırdığını değerlendirdik. (shrink)

Öz: Semantik çalışmalarının tarihi çok öncelere dayandırılmasına rağmen esas IXX. Yüzyılda gündeme alınmaya başlanmıştır. Semantiğin öncüsü olarak da Ferdinand de Saussure’ü göstermemiz mümkündür. Onun özellikle gösterge kuramı bağlamında anlamın oluşmasını anlattığı çalışması bizim makalemizin de bel kemiğini oluşturmaktadır. Bu çalışmada Saussure’ün gösterge kuramından hareketle Allah’ın Hâlik isminin semantik anlamının verilmesi amaçlanmaktadır. Bunun için öncelikle klasik kelamda kelimeye verilen anlamları ortaya koyulup daha sonra da ayetler üzerinden Hâlik ismine semantik anlam verilmeye çalışılmıştır. Böylece kelimeye tarihsel olarak yüklenen anlam ile semantik analizle (...) ortaya çıkarılan orijinal anlam farkı gösterilecektir. Bilindiği gibi bu tartışma art süremli ve eş süremli anlam teorileri üzerinden analiz edilmektedir. Biz de bu yöntemi takip ettik. (shrink)

Değer yargıları zamandan mekâna değişiklik arz ettiğinden geçmişte ahlaki açıdan normal olarak kabul görülüp problem teşkil etmeyen bir davranış günümüzde gayr-ı ahlaki bir tutum olarak değerlendirilebilmektedir. Aynı şekilde toplum/devlet tarafından karşı çıkılarak suç kabul edilen olaylar ile bu suça yerel bir uygulama olarak verilen cezalar ise günümüzde şiddet içeren uygulamalar olarak görülebilmiştir. Bundan hareketle insani hedefleri ön plana çıkararak ahlaki ve hukuki açıdan insanlığa rehberlik ettiğini öne süren kimi ideolojiler/inançlar geçmişte kalan, günümüze hitap etmeyen kısacası güncel değeri olmayan düşünceler olarak (...) yerilmektedir. Kur’an da tarihin belirli bir döneminde indirilmiş olduğundan indirildiği toplumun yaşam standartlarına göre hükümler getirmiş ve bu hükümlerin toplumu düzenleyen en hayırlı hükümler olduğunu savunmuştur. Ancak değişen yargılar göz önünde bulundurulduğunda günümüz değer yargıları ile Kur’an’ın indirildiği döneme ait değer yargılarının çatıştığı dile getirilmektedir. Bu durum Kur’an hükümlerinin sosyal, kültürel, ekonomik, bilimsel, siyasal, askeri gibi hemen her alanda günümüze hitap etmediği ve uygulanamaz olduğu yargısına neden olmuştur. Böylece Kur’an, yaşamın tüm alanlarında marjinal bir eser olarak görülmeye başlanmıştır. Bu çalışmada; günümüz değer yargıları ile Kur’an’daki tarihsel değer yargıları örnekler üzerinden incelenerek iki değer yargısı karşılaştırılmakta ve bu iki değer yargısı arasında nasıl bir ilişki olduğu tartışma konusu yapılmaktadır. Kelam ilminin kendine has metotlarıyla ele aldığımız bu çalışmada öncelikle Kur’an hükümlerinin tarihsel ve evrensel boyutu incelenmiştir. “Tarihselcilik” yerine “tarihsellik” ile “evrenselcilik” yerine de “evrensellik” kavramlarının kullanılmasının daha uygun olduğu nedenleri ile açıklanmıştır. Ardından Kur’an hükümlerinin bu iki boyutunun uyuşum halinde olabileceği ileri sürülmüştür. Bu uyuşumun sağlanması için de Kur’an’a yaklaşımların nasıl olması gerektiği maddeler halinde dile getirilmiştir. Çünkü Kur’an ile ilgili bakış açıları insan ürünü bir eserden farklı olarak kutsallık üzerinden şekillendiğinden zihinlerde yer eden bu düşüncenin öncelikle irdelenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde Kur’an ile ilgili her türlü yeni yaklaşım yozlaşmanın bir ürünü olarak görülecek ve kutsallığa aykırı olduğu düşünülerek dikkate alınmayacaktır. Bu çalışmada, konumuzla bağlantılı olarak Kur’an’da geçen bazı tarihsel olaylar ele alınmış ve bu tarihi olayların arka planları değerlendirilmiştir. Ardından tarihsel olayların veya anlatımların evrenselliği engelleyecek bir yapıya sahip olmadığı, amaçlarına binaen farklı zaman ve mekânlarda da uygulanabilecek özellikleri ile anlatıldığı ileri sürülmüştür. Kur’an hükümlerinin tarihsel anlatım, evrensel mesaj birlikteliği sağlanarak ele alınması halinde bu hükümlerin anakronizme düşmeden asrımıza sunulabileceği dile getirilmiştir. Konu ile ilgili birçok çalışma yapıldığı göz önünde bulundurulmuş ancak sunmaya çalışılan yaklaşımın diğer yorum biçimlerinden farklı olduğu ve ilgili alana rasyonel bir yorum kazandıracağı düşünülmüştür. Bu yaklaşımla ilkelerinden sapmadan günümüze hitap edecek şekilde Kur’an’a dinamizm kazandırılacağı amaçlanmıştır. (shrink)

Bu çalışmada, tefsirde yorum ya da başka bir deyişle te’vil bilgisine ulaştıran epistemik araçlar üze rinde durulmaktadır. Bu araçlar, geniş anlamıyla bir metot, yöntem veya yaklaşım değil daha spesifik ve pratiğe yönelik işlemleri ifade etmektedir. Çalışmada tefsirde bilgiye ulaşmada kullanılan araçların neler olduğu ve nasıl işlediğinin mevcut tefsir kaynakları üzerinden tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, bir müfessirin âyetleri açıklarken yaptığı tasvir ve analizler, akıl yürütme ve yorumlamalarda takip ettiği sistem, görüşlerini delillendirme ya da aksi görüşleri çürütme nokta sında (...) kullandığı ve uyguladığı pratiklerin ortaya çıkarılması hedeflenmektedir. Söz konusu hedeflerin gerçekleşmesine yönelik olarak, yaklaşım ve dönem ayrımı yapmaksızın birçok tefsir, doküman analizi yöntemi ile tetkik edilmiştir. Kur’ân metninin anlaşılıp yorumlanmasında kullanılan epistemik araç lar, Kur’ân metninin özelliklerine bağlı olarak gelişmiştir. Ayrıca bu epistemik araçların gelişmesinde müfessirlerin entelektüel ve düşünsel arka planının da oldukça aktif rol aldığı söylenebilir. Bu nedenle İslam düşüncesinde etkin olan ve tefsir üzerinde de etkileri gözlemlenen fıkıh ve kelam ilimlerinin yöntem ve tekniklerini konu alan usûl kitapları ayrıca akıl yürütmenin ana esaslarını tayin eden man tık ilmi ve felsefe alanındaki bazı kaynaklar da incelenen dokümanlar arasında yer almıştır. Neticede tefsir ilminde, âyetlerin anlaşılıp yorumlanması sırasında, bir müfessirin, çoğunlukla birbirini izleyen farklı üç aşamadan müteşekkil bir süreci takip ettiği sonucuna ulaşılmıştır: Tasvir ve tahlil, çıkarım ve yorumlama, diyalektik/cedel. Bu aşamaların her birinde de üzerinde çalışılan âyetin lafız ve üslup özelliklerine bağlı olarak değişebilen farklı birçok epistemik aracın kullanıldığı görülmüştür. (shrink)

Bu çalışma, tefsir geleneğinde Kur’ân’daki hazifli ifadelerin takdir edilmesinde etkili olan faktörleri konu edinmektedir. Kur’ân’daki hazifli ifadelerin, tefsir literatüründe farklı şekillerde takdir edilmesinin arka planındaki faktörler ile müfessirleri bu takdirlere yönelten etkenlerin neler olduğu sorusu, çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır. Araştırma, hazifli ifadelerdeki takdirlere yön veren saikleri mercek altına almayı ve bunları örnekler eşliğinde sistematik biçimde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Aynı zamanda, müfessirlerin âyetlerde takdirde bulunurken kendi öznellikleriyle gelişi güzel davranmadıklarını metodolojik ilkeler ve ilmî gelenekler doğrultusunda hareket edip etmediklerini tespit etmeyi hedeflemektedir. (...) Literatürde, tefsirdeki yorum farklılıklarının nedenleri ve hazfin takdirine dair çeşitli çalışmalar bulunmaktadır. Ancak yapılan çalışmalarda takdirlere sebebiyet veren faktörleri ele alan müstakil bir çalışmanın eksikliği dikkat çekmektedir. Bu yönüyle söz konusu çalışma, tefsir geleneğinde yorum zenginliği sağlayıcı takdir yöntemine yön veren dinamikleri sistematik ve bütüncül bir şekilde ortaya koyarak alana özgün bir katkı sağlamayı hedeflemekte; aynı zamanda, tefsir geleneğinde âyet yorumlarında ortaya çıkan anlam zenginliğinin ve farklılıklarının arkasında yatan dinamiklerin anlaşılmasına da ışık tutmaktadır. Çalışmanın konusu ve amacına uygun bir şekilde hazifli ifadeler mercek altına alınmış, takdire yön veren faktörler tespit edilmiş ve temsil gücü yüksek örneklerle temellendirilerek ilkesel bir çerçeve oluşturulmuştur. Elde edilen bulgulara göre müfessirlerin hazifli ifadelerde farklı takdirlerde bulunmalarının arka planında, Kur’ân metninin yapısal özelliklerine bağlı etkenler ile müfessirlerin öznelliklerinden kaynaklanan etkenler olmak üzere iki ana faktörün olduğu tespit edilmiştir. Kur’ân metninin yapısal özellikleri, müfessirlerin farklı takdirlerde bulunmasına imkân tanıyan ilk faktörü oluşturmaktadır. İlk olarak, Kur’ân’ın iniş keyfiyeti gibi metodolojik kabullerin farklı takdirlere kapı araladığını belirtmek gerekir. Ayrıca, hazfin varlığına işaret eden karînenin birçok âyette belirgin olmaması, müfessirlerin kendi içtihatları doğrultusunda farklı karîneler tespit ederek çeşitli takdirlerde bulunmalarına zemin hazırlamıştır. Benzer şekilde, hazifli birçok âyette muhatapların belirsizliği, müfessirleri muhtemel muhataplara göre farklı takdirlere yönlendirmiştir. Bunlara ek olarak âyetlerin dış bağlamıyla ilişkili olan sebeb-i nüzûl rivayetleri ile Hz. Peygamber’in uygulamaları da takdir sürecini yönlendiren belirleyici faktörler arasında yer almaktadır. Müfessirler, bu rivâyet ve uygulamalara uyumlu olan takdirleri tercih etmişlerdir. Tefsir geleneğinde farklı takdirlerin ortaya çıkmasında etkili olan ikinci ana faktörün ise müfessirlerin fıkhî, kelâmî, siyâsî ve mezhebî kabulleridir. Müfessirlerin hazifli ifadeleri çoğu zaman bağlı bulundukları fıkhî mezhebe, sahip oldukları siyâsî görüş ve itîkâdî kabule göre takdir ettikleri görülmektedir. Özellikle mezhepler arasında farklı görüşlerin serdedildiği rü’yetullah ve ismet-i enbiya gibi konular, müfessirleri farklı takdirlere sevk etmiştir. Bu durum, hazifli ifadelerin takdirinde müfessir öznelliğinin etkili olduğu, ancak bu öznelliğin gelişigüzel değil belirli faktörlerle şekillendiği göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Hazif, Takdir, Metodoloji, Yorum Farklılığı. (shrink)

Vahyin ontolojik farklılığı ve Şâri’in iradesini dilsel olarak açıklaması İslâm medeniyetinde yorumu merkezi bir konuma yerleştirmiştir. Beşerî bir faaliyet olan yorumda, öznelliğin ortaya çıkaracağı sorunları çözmek amacıyla nesnellik arayışları hep olagelmiştir. Nüzûl döneminde nesnellik Hz. Peygamber’e arz edilmek suretiyle elde edilirken sonraki dönemlerde bu, ortaya konan metodolojiler vasıtasıyla temin edilmeye çalışılmıştır. Ancak tarihi süreçte yorumun kendi doğasında var olan öznelliği gözardı eden bazı yaklaşımlar pür nesnellik adına bir takım yöntem arayışı içerisine girmişlerdir. Bu yaklaşımlardan biri, hicri beşinci asırda İbn Hazm (...) (öl. 456/1064) tarafından sistemleştirilen Zâhirî anlayışıdır. Diğeri ise on dokuzuncu asırda Batı’da doğa bilimlerindeki nesnelliğin, diğer farklı disiplinlerde de olabileceğini iddia eden yaklaşımların etkisinde kalan ve nasları anlama ve yorumlamada buna göre yöntem önerisinde bulunan Fazlurrahman (öl. 1988) ve Nasr Hâmid Ebû Zeyd (öl. 2010) gibi çağdaş araştırmacıların tutumudur. Bahsi geçen yaklaşımlardan nesnellik adına literal anlamı savunan Zâhirî anlayış, dinde ve dilde illet merkezli bir anlayış yerine delalet merkezli bir anlama önerisinde bulunarak nassın kapsam alanını olabildiğince daraltmıştır. Buna mukabil geleneksel yorum anlayışlarının yetersiz olduğunu iddia eden ve yeni yöntem önerisinde bulunan son dönem araştırmacılar ise nesnellik adına “tarihsel anlam” ya da “mana” dedikleri anlamı, daha açık bir ifadeyle değerleri nesnel hareket noktası belirleyerek yöntemlerinin merkezine yerleştirmişlerdir. Bu temel üzerinden geliştirdikleri yöntemle sahibinden ve kendi varlığından bağımsızlaştırdıkları nassa yeni bir anlam ve amaç yükleyerek nassın kapsam alanını olabildiğince genişletmişlerdir. Bu bakış açılarının aksine nasları anlama ve yorumlamada ana bünyeyi oluşturan genel yaklaşım ise nesnellikte i‘itidâli ölçü almıştır. Yorumun doğasından kaynaklananı değil, sınırı belli olmayan ve keyfiliğe neden olan öznelliği problem olarak görüp nasları anlama ve yorumlamada buna uygun bir metodoloji ortaya koymuştur. Mezkûr yaklaşımların veri analiz yöntemiyle inceleneceği bu makalenin amacı, yorumda nesnellikteki i‘tidâlden sapmanın sonuçlarını ortaya koyarak mu‘tedil nesnelliğin ihmal edilmemesinin gerekliliğini temellendirmeye çalışmaktır. Diğer taraftan bu çalışmada benzer noktalardan hareketle öneride bulunan Zâhirî düşünceyle çağdaş araştırmacılardan Fazlurrahman ve Ebû Zeyd’in görüşleri pür nesnellik başlığı altında ele alınmış olsa da nesnellik iddiasında bulunan Fazlurrahman ve Ebû Zeyd’in esasında öznelliğe, yani sınırı belli olmayan aşırı yoruma evrildikleri gösterilmeye çalışılmıştır. Saf nesnellik ortak paydasında buluşan Zâhirî yaklaşımla çağdaş araştırmacıların fikirlerinin incelendiği bu makalede adı geçen yaklaşımlardan ilkinin nasları anlama ve yorumlamada tefrite; sonrakilerin ise ifrata düştükleri, bu açıdan her ikisinin de nasların amacına aykırı bir yorum tarzı geliştirdikleri ve böylece bazı nasları işlevsiz hale getirdikleri sonucuna ulaşılmıştır. (shrink)

Hindistanlı velûd bir âlim olan Şah Veliyyullah ed-Dehlevî’nin (ö. 1176/1762) pek çok alanda tam sayısı tespit edilemeyen birçok eseri vardır. Bunlardan biri tefsir usulü alanında telif etmiş olduğu el-Fevżu’l-Kebîr fî Usûli’t-Tefsîr adlı aslı Farsça olan eseridir. Söz konusu eserin bir bölümünde müellif, Suyûtî’nin (ö. 911/1506) el-İtkân’ında yirmi bir adetle sınırlandırdığı mensûh âyetleri tekrar gözden geçirerek bu sayıyı beşe indirmektedir. Bu meyanda değinilen âyetlerden biri Bakara sûresinin 185. âyetiyle neshedildiği kebul edilen 184. âyetidir. Tefsir literatüründe, önce bu âyetin nâzil olduğu ve (...) Müslümanlara oruç tutmakla her güne karşılık bir miskine fidye vermek arasında muhayyerlik hakkı tanındığı belirtilmektedir. Daha sonra sûrenin 185. âyetiyle bu hüküm kaldırılarak orucun tutulması kesin bir şekilde emredilmiştir. Dehlevî söz konusu âyetin mensûh olmadığı görüşündedir çünkü ona göre bu âyette fıtır sadakasından bahsedilmektedir. Bu makale bahis mevzuu meseleye dair bir tahlili içermektedir. Gördüğümüz kadarıyla müfessirler arasında böyle sıra dışı bir fikir ve yaklaşım tarzına sahip kimse yoktur. Müellifin bütün rivâyet külliyatını ve ulemanın görüşlerini göz ardı eden bu yorumu son derece dikkat çekicidir. Bunun ilmî kriterler açısından sağlıklı bir yorum metodolojisine dayandığı ise söylenemez. Bu çerçevede mensûh âyetleri mümkün mertebe azaltma çabasının onu böyle bir yaklaşım tarzına sevk ettiği düşünülebilir. Ayrıca onun bu yaklaşım tarzında tasavvufî yöneliminin ve işârî tefsir geleneğinin dolaylı da olsa etkili olmuş olabileceği ihtimali gözden kaçırılmamalıdır. (shrink)

Bedir Savaşı Müslümanlar’ın Hz. Peygamber (a.s) önderliğinde yaptıkları, ganimet ve esir aldıkları ilk gazvedir. Bu gazveye dair teferruat Enfâl Sûresi’nin neredeyse tümüne teşmil edilmiştir. Söz konusu sûrede savaş öncesi, savaş esnasında ve savaştan sonra yaşananlar tafsilatlı bir şekilde ele alınmıştır. Çalışmamızı ilgilendiren esas konu bu savaşta ele geçen ganimetler ve esirlerdir. Mezkur durum, sûrenin 67 ve 68. âyetlerine konu edilmiştir. Müfessirlerin kâhir ekseriyeti esir alması sebebiyle Hz. Peygamber’in (a.s) 67. âyetteki itâba muhatap olduğu kanaatindedir. Yine çoğu müfessire göre 68. âyet (...) müminlere ganimetin helal kılınacağını, şayet bu hüküm olmasaydı esirlerden fidye almaları sebebiyle müminlere çok büyük bir azabın ineceğini ifade etmişlerdir. Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210) zikredilen iki yorum ve benzeri yorumları tefsirinde ele almış ve eleştirmiştir. Müfessire göre Hz. Peygamber (a.s) esir almamış ve esir alınmasını emretmemiştir. Dolayısıyla 67. âyetin muhatabı değildir. Âyetin muhatabı ganimet alma düşüncesiyle henüz savaş devam ederken esir almakla uğraşan sahabeden bazılarıdır. Aynı şekilde, müminlere ganimetin helal kılınacağı hükmü olmasaydı müminlerin almış oldukları fidye sebebiyle azaba müstehak olacağı yorumu da eleştiriye açıktır. Zira bir fiilden nehyetmeden ona ceza verilemez. Esirlerden fidye almanın haram olduğuna dair akli veya şer’î herhangi bir delil yoktur. Dolayısıyla söz konusu yorum isabetli görünmemektedir. Makale, söz konusu iki âyete dair dile getirilen ve Râzî tarafından eleştirilen diğer yorumları tahlil ve tavzih etmeyi amaçlamaktadır. (shrink)

Âlimler, nasların yorum faaliyetinde oluşabilecek yanlışların engellenmesi ve nasların ilâhî iradeye uygun şekilde yorulması gayesiyle birtakım usûlî kaide ve kurallar belirlemişlerdir. Buna bağlı olarak âlimler, deliller vasıtasıyla naslardaki gizli manaları açığa çıkarma eylemi olan te’vil faaliyetinin kapsam ve sınırlarını tayin etme gayretine girmişlerdir. Bu âlimlerden biri de İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’dir (öl. 478/1085). O, lafızlar kategorisinde te’vilin genel çerçevesini belirlemiş, te’vilin varlığını örnekler üzerinden ortaya koymuştur. Tüm lafızların te’vile elverişli olmaması nedeniyle Cüveynî, te’vile uygunlukları açısından lafızları kategorize etmiştir. Bazı usûlcüler nas (...) olarak nitelendirilen lafızlarda te’vile gidilebileceğini söylerken Cüveynî naslarda te’vilin söz konusu olmadığını ifade etmekte; keza müfesser, mücmel ve müşterek lafızlarda da te’vile gidilemeyeceğini belirtmektedir. Cüveynî, te’vilin sadece zâhir olarak nitelendirilen lafızlarda söz konusu olabileceğini vurgulamaktadır. Cüveynî, usûlî açıdan te’vili mutlak anlamda kabul ederken; kelâmî meselelerde farklı iki görüş sergilemektedir. Bu çalışmada Cüveynî’nin usûl eserlerinin yanı sıra kelâma dair eserleri de esas alınarak onun te’vil anlayışının ortaya konması amaçlanmaktadır. (shrink)

Bu makalede temelde iki şey yapmayı amaçlıyorum. Öncelikle Spinoza’nın duygu felsefesinin temelinde yatan, bu alandaki ikincil literatürde şu âna kadar ya gözden kaçırılmış ya da yeterince vurgulanmamış bir dizi kavramsal ayrımı göz önüne seriyorum. Amsterdamlının duygu teorisi ve etiğinde sistematik bir rol oynamalarına rağmen göz ardı edildiğini veya yeterince vurgulanmadığını savunduğum ayrımlar eyleme gücü (potentia agendi) ve etkileme gücü (potentia operandi) ile arzu (cupiditas) ve varolma çabası (conatus) arasındaki ince ama hayati ayrımlardır. Makalede öncelikle bu kavram çiftlerinin her birinin tek (...) bir hadisenin farklı açılardan kavranma biçimleri olduğunu gösterecek ve bu ayrımları göz ardı ettiğimizde Spinoza’nın duygu teorisinin en basit günlük deneyimleri bile ikna edici bir şekilde açıklamaktan aciz kalacağını örnekler vererek göstereceğim. Ayrıca bu ayrımların Spinoza’nın duygu teorisine ilişkin ikincil literatürde işaret edilen temel bir sorunu çözmede işimize yarayacağını savunacağım. Makalenin ikinci kısmında Amsterdamlının duygu teorisine dair elde ettiğimiz bu yeni ve incelikli kavramsal çerçevenin onun etiğini daha iyi anlamamızı sağladığını göstereceğim. Bunu yapmak için kederlerin iyi yaşama katkı yapıp yapamayacağı, eğer yapabilecekse ne ölçüde, hangi koşullarda ve nasıl yapabileceği sorusuna odaklanacağım. Bunun için öncelikle bazı yorumcuların işaret ettiği, kederlerin iyi yaşama temelde iki açıdan katkı sunabileceği iddiasını – iyi ile kötünün bilgisini edinmemizdeki merkezî rolleri ve bizi daha kötü durumlardan koruma potansiyellerinden ötürü – ele alıyor ve makalenin ilk bölümünde yaptığım ayrımların bu iki noktayı daha sistematik bir şekilde kavramamızı mümkün kıldığını gösteriyorum. Son olarak, kederlerin iyi yaşama, literatürde daha önce ele alınmamış üçüncü bir açıdan katkıda bulunabileceğini savunuyorum. Bu üçüncü rolün Spinoza’nın iktidarın isyan korkusu ve toplumun iktidara yönelik politik öfkesinin siyasi alanda iyinin kurulması ve korunmasında biçtiği rolden kaynaklandığını savunuyorum. Sonuç olarak bu analizle Spinoza’nın duyguların doğasına dair açıklamasında ve özellikle kederlerin iyi yaşamın kurulmasındaki rollerine dair göz ardı edilen bazı noktaları daha iyi kavramamızı sağlamasını umuyor, bu yolla Spinoza’nın etik ve politikasını sadece olumlayıcı ve neşeli duygular merkezinde okuyan yorumların eksikliğini göz önüne sermeyi amaçlıyorum. (shrink)

The interpretation of the verses of the Qur’ān, which contains condem-nation or criticism at the literal level towards the Prophet, has been the sub-ject of interest in contemporary studies as well as in classical tafser. The in-terpretation of such forms of addressing to the Prophet Muhammad (and some other prophets) can be analyzed within the framework of the idea of “Infallibility of Prophet” (ismat al-anbiyā) as well as in terms of the func-tional/performative references of the verses in the conditions of (...) their revela-tion. Therefore, Hz. Whether these verses that address the Prophet contain some kind of condemnation, if they contain it, whether this issue will be a contrast to the understanding of ismat is considered a common field of re-search related to the disciplines of tafsir [Quranic Exegesis]; and kalam [Is-lamic Theology]. Determining the meaning through activities such as reveal-ing the philologically probable meanings of the expressions contained in the verses in question and compiling narrations about the subject is related to the discipline of tafsirand the aspect of the subject that corresponds to the adjective ismat is related to the science of kalam. In this context, this article will focus on some problems that may result from ignoring the occasions of revelations, narrations of companions and successors and, some problems that may arise if the discussions on the subject of ismet which is related to the discipline of kalam, on Qur’ān translations based on the translation analysis of verse al-Ahzāb 33/1. Thus, in the light of the evaluations of the commentators of the classical period, the meaning understood from the verse will be compared with the literal meaning, the subject/discussions in different disciplines and the contributions of the results obtained from these discussions in solving the problems in another discipline will be mentioned. (shrink)

Efendi-köle ahlakı ayrımı Nietzsche’nin ahlaka yönelik düşüncelerinin temelinde yatan bir ayrımdır. Bu ayrımı ve bu ayrım üzerinden ortaya koyduğu ahlak alanında gerçekleşen köle isyanına yönelik iddialarını tam olarak kavramadıkça, Nietzsche’nin ahlaka ilişkin söylediklerinin anlaşılamayacağını ya da en iyi ihtimalle yanlış anlaşılacağını düşünüyorum. Efendi ve köle gibi ifadeler kullanıyor olması Hegel’de olduğu gibi bir tanınma mücadelesine göndermede bulunuyor ya da Platon’un Gorgias diyaloğundaki Kallikles karakterinin iddia ettiği gibi “güçlü olan haklıdır” benzeri bir çağrışım yapıyor gibi görünse de, bunların Nietzsche’nin düşüncesiyle bir (...) ilgisi yoktur. Nietzsche bu ayrımı ilk olarak İyinin ve Kötünün Ötesinde (Jenseits von Gut und Böse) kitabının §260 numaralı aforizmasında ortaya koyar. Ahlaki değer yargılarının iki farklı kökenden gelebileceğini söyler. Bunlardan birincisi yönettiklerinden ayrı ve üstün olduğunun farkında olan bir yönetici sınıftır. İkincisi ise, bunlar dışında kalanların oluşturduğu sınıftır. Yönetici sınıfın ahlakı efendi ahlakı, geri kalanların ya da yönetilenlerin ahlakı da köle ahlakıdır. Efendiler iyiyi (Gut) kendilerinden hareketle kurarlar ve doğal olarak kendi varoluş biçimlerini ve eylemlerini iyi olarak ilan ederler. Bunun dışına düşen her şey, yani yönetilenlere, kölelere ait olan her şey kötüdür (Schlecht). Böylelikle, efendiler aktif bir şekilde kendi iyi ve kötülerini yaratırlar. Kölelere ya da yönetilenlere gelince, bunlar kendileri üzerinde egemenlik kurmuş olan, sömüren ve acı çektiren efendileri fena (Böse), kendilerini ise efendilerin karşıtı—efendi-olmayan—olarak tanımlar ve iyi (Gut) olarak ilan ederler. Dolayısıyla, köle ahlakı reaktif bir şekilde kurulmuş bir ahlaktır. Nietzsche bu ahlakın başlangıçta egemen olan efendi ahlakının yerini aldığını söyler ve bu durumu da “ahlakta köle isyanı” olarak adlandırır. (shrink)

Makalede İlâhî vahyin insanın ontolojik gerçekliğini göz ardı etmediğini, ontolojik gerçekliği üzerinden insanlara mesaj verdiği konusu ele alınmıştır. Bu durum, rüya ve şeriatlerin farklılığıyla ispat edilmeye, bu fikre temayül gösteren ancak Kur’ân hakkında olumsuz bir argüman olarak kullanan Montgomery Watt gibi müsteşriklere de cevap verilmeye çalışılmıştır. Bu yapılırken ilk önce bilinçaltının anlaşılması hususunda bazı örnekler verilmiş sonra rüya sembollerinde baskın olan kültürel unsurlara temas edilmiştir. Rüyalardaki sembollerin şekillenmesinde mantıksal bağı irdeleyen İslam ulemasının açıklamalarına ve rüya tevillerine de yer verilmiştir. Bu (...) yorum ve tevillerden anlaşıldığı kadarıyla insanlarda ortak görülen sembollerin Jung’un arketip, İslam ulemasının ise zihinsel kalıp ve manaların elbisesi dediği bir nevi kültürün kodlarından oluşan bilinçaltı alfabesi tarafından formlaştığı anlaşılmaktadır. Dini değer ve ifadeler Müslüman kültürde en dominant öğeler olduğundan Müslüman yorumcular genelde rüya sembollerini Kur’an ve hadisteki sözler veya bu sembolleri çağrıştıran ifadelerle yorumlamaya çalışmışlardır. Bu mantıktan hareketle tefsirde büyük problem olarak görülen Hz. İbrahim’in, oğlu İsmail’i kurban etme olayı ele alınmış ve nasıl anlaşılmasının gerektiği üzerinde durulmuştur. Bunun, baskın kültür altında sembolleşen bir rüya olduğu ve İsrail Oğullarına ‘Bakar’ kesme emriyle toplumun yanlış algısının değiştirilmesinin amaçlanması gibi çocukların tanrılara kurban edildiği ortamdaki yanlışlığın giderilmesi, kurban ritüelini tebdil edilmesinin amaçlandığı ifade edilmiştir. Daha sonra şeriat-ontolojik gerçeklik ilişkisi irdelenmiş, dinde bütün insanların ortak fıtratının esas alındığı ve bundan dolayı dinin bütün insanlar için değişmeyen bir olgu, şeriatlerin ise kültürün baskın olduğu ve dolayısıyla bir yönüyle ilişki içinde olduğu toplumsal bilinçaltı olduğu vurgulanmıştır. Kur’ân’da, dinin temel prensipleri ve resullerin üzerine birleştikleri kapsamlı şeriat kanunları dile getirilmiştir. Genel hatlarıyla din, Allah’ın varlıkları üzerine yarattığı (insanın tabiatının kolektif değişmezliğine dayalı) ve bütün mahlûkata sevimli geleni, marufu emretmeyi, münkerden nehyi, temiz şeyleri helal eden, zararlı olan şeyleri haramı eden emirleri içermektedir. İslam ulemasına göre bütün semavi dinlerde esas olan Allah’a, meleklerine, resullerine, kitaplarına ve ahiret gününe iman etmek, insanın yaptığı takdirde Müslüman olacağı fiilleri işlemektir. Bu iman da doğal olarak dünyadan yüz çevirmeyi, ahirete yönelmeyi, güzel ahlakı edinmeyi ve kötü ahlaktan da kaçınmayı gerektirir. Ancak şeriatlar ise birbirinden farklılık gösterebilir. Çünkü şeriatlar dinin indiği toplumun hallerini ve maslahatlarını esas aldığından değişiklik arz eder. Şeriatların farklılaşmasında toplumsal bilinçaltının göz ardı edilmediğini göstermek bağlamında Kur’ân’dan örnekler verilmek suretiyle savunulan tez ispat edilmeye çalışılmıştır. Bunlardan birisi, Kur’ân’da Arapların ortak duygularının esas alınması, kültürel bazı unsurların kullanılması, bir diğeri de yabancı isimlerin Arapların ifade ettiği şekliyle, ümmi anlayışa uygun kullanılmasıdır. Ayrıca bu konuda bazı helal yiyeceklerin Yahudilere haram kılınması ve diğer şeriatlerde yer alan bazı farklılıklar üzerinde durulmuştur. Helal yiyeceklerin haram kılınması konusunda Hz. Yakub’un yakalandığı ağır hastalıktan iyileştiği takdirde sevdiği yiyecekleri yememeyi nezretmesi, buna bağlı olarak iyileşince deve eti ve sütünü yiyip içmemesi, daha sonra çocukları ve ümmetinin de bu yiyeceklerden uzak durması sonucunda Tevrat’ta bunların haram kılınması örneği üzerinde durulmuştur. Bu örnek, şeriatlerin farklılaşmasının nedeninin bir şeye karşı tavrın toplumsal bir alışkanlık halini almasının sonucu olduğu ifade edilmiştir. Nitekim teravih namazının Müslümanlarca toplu kılınması ve buna devam edilmesi durumunda farz kılınır endişesiyle evlerinde kılmalarını tavsiye eden Allah Resulünün endişesinin de bunu pekiştirdiği dile getirilmiştir. Diğer şeriatlerde bazı farklılıklar konusunda ise orucun öncekilere farz kılınmasına rağmen keyfiyetinin farklı olması üzerinde durulmuştur. Aynı şekilde namaz, zekât ve haccın semavî dinlerinin hepsinde olmasına rağmen keyfiyetinin değiştiği örneklerle izah edilmiştir. Bu doğrultuda milletlerin yaşam tarzlarının ve kültürünün dolayısıyla toplumsal bilinçaltı şeriatlerin farklılığında gözönüne alındığı ifade edilmiştir. Nitekim İsâ peygambere tabi olanların kendilerine emredilmemekle birlikte Allah’ın rızasını elde etmek için ruhbanlığı kendilerine farz kılmaları ve buna devam etmeleri karşısında Allah’ın buna itibar ederek, ruhbanlıkta bulunanlara ücretlerini verdiğini ifade etmesi de bu durumu pekiştirmektedir. Sonuç olarak din ve dine taalluk eden her şeyin insanlığın ortak fıtratını esas aldığını, şeriatten şeriate değişiklik gösteren unsurların da kültürel ve bir yönüyle toplumsal bilinçaltıyla ilgili olan hususlar olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. (shrink)

Zihnî temsillerin onto-epistemolojik statüsü İbn Sînâ sonrası felsefenin en tartışmalı problemleri arasında görülebilir. Problemin kökenleri bir yandan İbn Sînâ’nın farklı varlık düzlemleri arasında yüklemsel birlik elde etme teşebbüsünde, diğer yandan Fahreddin er-Râzî’nin zihnî varlık ve zihnî misallerin tümelliği eleştirisinde bulunur. Fahreddin er-Râzî’nin eleştirileri İbn Sînâ’nın önde gelen takipçilerini, İbn Sînâ’nın mahiyetlerin farklı varlık seviyelerinde korunumu ilkesini ve onun bilgiyi doğanın gayrimaddi temsili olarak tanımlamasını yeniden düşünmeye sevk etmiştir. Fahreddin er-Râzî’nin eleştirilerine karşı Nasîrüddin et-Tûsî mahiyetlerin ontolojik kapsamını daraltmış ve tümel yüklemlemeyi (...) yeniden tanımlamıştır. Kutbüddin er-Râzî’nin tartışmaya dâhil olması daraltma çabalarını daha ileri bir seviyeye taşımıştır. Tûsî’nin mahiyetlere sadece epistemolojik bir rol vererek onların ontolojik kapsamında yaptığı daraltmaya ilaveten Kutbüddin er- Râzî mahiyetlerin epistemolojik kapsamında da daraltmaya gitmiş ve İbn Sînâ’nın aklî suretlerini, hiçbir şekilde tümel olması mümkün olmayan, tikel bir zihindeki tikel suretler olarak değerlendirmiştir. Ayrıca Tûsî’yle birlikte, kendinde mahiyetlerin hariçteki fertler arasında müşterek varlığını reddeden Kutbüddin er-Râzî, bu iki adımdan yola çıkarak mutabakat ve tümellik tasavvurlarını yeniden tanımlamış, İbn Sînâ’nın hilomorfik cevher teorisi için mereolojik olmayan bir yorum geliştirmiştir. Bu makale İbn Sînâcı felsefede on üçüncü yüzyıldan itibaren ortaya çıkan bu adımları, İbn Sînâ’ya özgü gerçekçiliğin dönüşümü olarak okumakta ve bu dönüşüme giderek artan zihinselci bir eğilimin eşlik ettiğini öne sürmektedir. (shrink)

Muhyiddin ibn Arabî, İslam'daki tartışmasız en etkili sufi teorisyendir. Kalıcı şekilde en popüler çalışması olan Fusûsül-hikem'de, Kur'an'da bir peygamber hakkında algımız ne olursa olsun, onunla ilişkilendirilen ve ondan türetilen hikmetin çok farklı olduğunu açıkça ve ısrarla göstermektedir. Bu, İbn Arabî'nin Kur'an'ın literal metnini inkar ettiği anlamına gelmez. Tam tersine, O sadece Kur'an'ı farklı algılama ve alımlama düzeylerinin olduğunu iddia eder: Kur'an'ın dış gerçekliği (zâhir) kitlesel tüketim içindir ve İbn Arabî'ye göre kişinin Kur'an'ın yüzeysel bir anlayışından elde ettiği bilgidir. Bununla birlikte, (...) Kuran'ın, ariflerin (arifûn) korumasında olan daha derin bir anlayışı vardır. İbn Arabî, dış gerçeğin ötesine geçen, ancak ona (dış gerçekliğe) ayrılmaz bir şekilde bağlı olan Kur’an’ı bu şekilde okumasıyla, Kur'an'ın tasavvufi tefsir geleneğini kendi tarzında sürdürür ve birincil amacını Fusûs’un her bölümünde uygular: Her ikisinin de meşruiyetini korurken, Kur'an'ın zâhir ve bâṭını arasındaki antitezi vurgulamak ve hatta bâṭına ancak ẓâhir yoluyla erişilebileceğini iddia edecek kadar ileri gitmek. Bu makale, bu karşılıklı bağımlı bilgi ('ilm)/hikmet (hikma) antitezinin en açık örneklerini bulduğumuz ve belirli nedenlerle seçilmiş Fusûs'un dört bölümünü detaylı şekilde incelemektedir: Adem bölümü, Fusûs'un ilk bölümü olduğu için seçilmiştir ve bu bölümde İbn Arabî'nin eserin tamamına yönelik amacı ve yaklaşımı net şekilde belirginleşir. Lût ve Hârûn bölümleri, Endülüs'ün ikili hermenötik ilkesinin en bariz örneklerini oluşturdukları için seçilmiştir. Son olarak, İbn Arabî metnin tahiriyle çelişiyor gibi görünse bile, aslında birincil zahiri modele dayanan daha gelişmiş bir yorum modelini açıkladığı için Nûh bölümü seçilmiştir. Âdem bölümünde İbn Arabi, Adem ile ilişkilendirilen en tutarlı Kur'anî betimlemenin insanlığın babası olduğu için onun insanlığının olduğunu öne sürer. Oysa onun hikmeti ilahi vasfıdır. Bunun nedeni, İlahi en katıksız ve tam ifadesini ancak insanda bulabilmesidir. Diğer taraftan, Nuh'un Kuranî sembolü ise kavminin büyük çoğunluğunun boğulduğu tufandır. Sufî’ye göre (İbn Arabî) onun hikmeti, şeyleri yüzdürmesidir- subbūḥiyya/sebūḥiyya hikmeti. İbn Arabî için boğulma bir ölüm nedeni olmaktan çok bir yaşam kaynağı olmuştur. Lut'un Kur'an'daki en kalıcı imgesi, kavminin günahını dizginlemedeki yetersizliğinden dolayı güçsüzlüğüdür. İbn Arabî, ama yine de onun hikmetinin güç olduğunu söylüyor. Son olarak, Hârûn, Kuran'da Mûsâ'ya itaat eden biri olarak tasvir edilir. Kardeşine yardım etmesi, yükünü taşımasına yardım etmesi için kendisine peygamberlik verildi. Mûsâ, Sina'ya gidip onu sorumlu bıraktığında bile, o sadece Mûsâ'nın yardımcısı rolünü yerine getirir ve ona tabidir. Oysa onun hikmeti itaatin, liderliğin antitezidir. (shrink)

Arapçada şahıs, zaman ve sayılar arasında geçiş yapılmaktadır. Bu üslup değişikliği, Arap dili ve edebiyatında iltifât sanatı olarak adlandırılmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de sıkça kullanılan bu üslup değişikliği, birçok Türkçe meâlde hedef dilin anlatım biçimi dikkate alınmadan tercüme edilmiştir. Bu da âyet çevirilerinin okuyucular tarafından yanlış veya tam anlaşılmamasına yol açabilmektedir. Bu çalışmada iltifât üslubunun meâllerdeki tercüme sorunu ele alınmıştır. Türkçe hazırlanmış bütün meâlleri değerlendirmek bir makalenin sınırlarını aşacağından sözü edilen tercüme sorunu; Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili tefsiri ile (...) Süleyman Ateş’e ait Kur’ân-ı Kerîm Tefsîri adındaki eserlerde verilmiş olan meâllerin yanı sıra Halil Altuntaş ile Muzaffer Şahin tarafından hazırlanan Kur’an-ı Kerim Meâli ve Mustafa Öztürk’ün Kur’an-ı Kerim Meali Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri adlı çalışması üzerinden incelenmeye çalışılmıştır. (shrink)

ÖZ Çalışma, Avrupa’da yaşayan Türk göçmenlerin üçüncü kuşak temsilcilerin dini kimliğinin oluşumunda, dini sosyalleşme sürecini ve etkenlerini konu edinmektedir. Bunun yanında Müslümanların hâkim olduğu toplumlardaki çevresel faktörlerden yoksun olan Müslüman göçmenlerin, dini sosyalleşmesinde Avrupa yerli toplumun sürece katılımı ve dini kimliğin oluşumunda oynadığı rol, çalışmanın diğer odağını oluşturmaktadır. Son yıllarda Avrupa’da sorunsallaşan Müslüman kimliği, dini kimliğin yeni nesillere aktarım sürecini olumsuz etkilemekte, diğer taraftan yükselmekte olan İslamofobi ve yabancı karşıtlığı, Müslüman göçmenlerin dini kimliğinin inşasında etken faktörlerin meşruiyetini sorgulatmaktadır. Özellikle üçüncü (...) nesil Müslüman göçmenlerin dini sosyalleşmesinde önemli bir ajan olan cami derneklerinin medya ve siyasi tartışmalarda sıkça olumsuz değerlendirmelere maruz kalması, dini sosyalleşmede cami derneklerinin önemini daha da artırdığı gözlemlenmiştir. Diğer yandan iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmeler de üçüncü nesil Müslüman göçmenlerin dini kimliğinin oluşumunda önemli rol aldıkları görülmektedir. Yapılan literatür taramasında Avrupa’da yaşamakta olan üçüncü nesil Türk göçmenlerin dini sosyalleşme süreçleri ve faktörleri hakkında yeterli çalışmaların olmadığı değerlendirilmiştir. Bu bağlamda çalışma bu boşluğu doldurmaya küçük bir katkı sunacaktır. Çalışma nitel araştırma deseninin bir olgubilim çalışmasıdır. Avrupa’da yaşamakta olan üçüncü kuşak Türk göçmenler ile yarı yapılandırılmış sorular çerçevesinde, derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş; aynı zamanda katılımcı gözlem tekniği ile de veriler toplanmıştır. Bu çerçevede Türk göçmenlerin yoğun olarak yaşadıkları Baden-Württemberg eyaletinin Karlsruhe şehrinin çeşitli ilçe ve kasabalarında 2024 yılının Ocak-Ağustos ayları arasında görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler sonunda üçüncü nesil Müslüman Türk göçmenlerin dini sosyalleşmesinde ve dini kimliğin inşasında ailenin önemli rol üstlendiği; ailelerin yönlendirmesi ve teşviki ile cami ve çevresinde gerçekleşen dini sosyalleşmenin, dini kimliğin oluşumunda önemli bir faktör olduğu karşımıza çıkmaktadır. Diğer taraftan akran grupları üçüncü nesil Müslüman Türk bireylerin dini sosyalleşmesinde etkin ajanlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Bu akran grupları daha çok cami derneklerinin sosyal etkinlik faaliyetlerinde meydana gelen arkadaşlıklar olarak, cami derneklerinin önemini daha da artırmıştır. Nitekim Avrupa sosyal hayatı, Müslüman göçmenler açısından dini sosyalleşme sembolleri ve çevresel faktörlerden yoksun bir toplumsal yapıdır. İnternet teknolojilerindeki gelişmeler bu süreçte diğer bir ajan olarak Türk göçmen gruplarının dini sosyalleşmesinde önemli bir etken olarak görülmektedir. Ancak kullanım yaygınlığına karşın internet araçları, yapılan görüşmeler neticesinde katılımcılarda dini konularda gerekli güveni oluşturamadıkları gözlemlenmiştir. Bu güvensizlik, sorgulayıcı bir katkı olarak bireylerin dini sosyalleşme sürecinde kendi yorum ve değerlendirmelerini kattıkları “yeniden sosyalleşme” olarak kendini göstermektedir. Farklı dini ve kültürel değerlere sahip Müslüman göçmenlerin aile dışına çıktıkları diğer tüm iletişim ve etkileşim mekanlarında yeniden sosyalleşme ihtiyacı duydukları görülmektedir. Çalışmanın belli bir zaman aralığında ve Türk göçmenler üzerinde yürütülmüş olması çalışmanın sınırlılıklarından biridir. Ancak elde edilen verilerin diğer çalışmalara bir zemin oluşturacağı düşünülmektedir. (shrink)

Natüralizm ve teizm, insanoğlunun evrene ve olgulara dair hakikati kavrama çabasının ürünü olan karşıt iki dünya görüşüdür. Natüralist dünya görüşünde hakikat tabiattan ibarettir. Teist dünya görüşünde ise hakikat tabiatüstü açıklamalarla ortaya konmaktadır. Hangi dünya görüşünün daha makul olduğu sorusu felsefede önemli bir yere sahiptir. Teizmde her şeyin nihai açıklaması Tanrı’nın varlığıdır ve bu düşünce birçok teistik kanıtla savunulmaktadır. Natüralizmde ise bu türden metafiziksel açıklamalara yer olmadığı için teistik kanıtlara itiraz edilmektedir. En çok itiraz alan teistik kanıt dini tecrübe argümanıdır. Natüralist (...) dünya görüşüne göre, dini tecrübe bilimsel yöntemlerde olduğu gibi test edilebilir ve denetlenebilir durumda değildir. Dolayısıyla dini tecrübeyi güvenilir bir bilgi kaynağı olarak gören teist dünya görüşlerinin natüralizme karşı avantajı yoktur. Dini tecrübe argümanı sadece natüralistlerce değil birçok teist tarafından da eleştirilmektedir. En temel teistik eleştiri ise dini tecrübenin Tanrı’nın varlığı lehine diğer argümanlarla aynı statüde olmadığı ve dolayısıyla bir kanıt olarak görülemeyeceği görüşüdür. Bu çalışma, Tanrı’nın varlığı lehine ileri sürülen dini tecrübe argümanının güncel bir yorumunu konu edinmektedir. Bu güncel yorum, felsefe alanında son dönemde adından sıkça söz ettiren ve natüralizme karşı teizmi savunan Kenneth L. Pearce’ın görüşlerini kapsamaktadır. Pearce’ın genel iddiası, natüralizme kıyasla teizmin daha fazla açıklayıcı güce sahip olduğu yönündedir. Teizmin bu üstünlüğünü dini tecrübe argümanına getirdiği farklı yorumlarla ortaya koyan Pearce’ın iddialarının sağlamlığı, geçerliliği, rasyonelliği ve bu yönteminin ne denli başarılı ve ikna edici olduğu felsefi analize muhtaçtır. Nitekim oldukça tartışmalı bir argümanı güncelleyerek natüralizme karşı teizmin nasıl daha güvenilir, daha güçlü ve ikna edici kılınabileceği konusu kayda değer bir felsefi nitelik taşımaktadır. Çalışmanın sınırları Pearce’ın yönteminin ayrıntılı incelemesi, eleştirisi ve değerlendirmesi çerçevesinde belirlenmiştir. Bu yüzden Tanrı’nın varlığına dair tüm teistik ve ateistik kanıtlara yer verilmemiş, sadece Pearce’ın dini tecrübe argümanı ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Çalışmamız üç amaca hizmet edecek nitelikte şekillenmiştir. Birinci amaç, Pearce’ın argümanın güçlü ve zayıf yönlerini tespit etmektir. İkincisi, Pearce’ın argümanının nasıl daha tutarlı ve güçlü hale gelebileceğine dair öneriler ortaya koymaktır. Üçüncü amaç ise, Pearce’ın görüşlerinden bağımsız olarak dini tecrübenin hangi özelliklere sahip olması koşuluyla bir kanıt niteliği taşıyabileceğine dair sorgulama yapmaktır. Bu amaçlar, teizm adına pozitif katkı sağlama iddialarının güncel bir örneğinin felsefi değerini ortaya koyacak ve gelecekte daha güçlü argümanlar inşa edilerek daha nitelikli felsefi tartışmalar yürütülmesine katkı sağlayacaktır. Çalışmanın merkezini oluşturan Pearce’ın yönteminin ayrıntılı incelemesi, iddia ettiğinin aksine argümanının teizm adına önemli katkıları olmadığı sonucuna ulaştırmıştır. (shrink)

Erken dönem rivayet kültürünün belirgin özelliklerinden biri hadislerin mana ile rivayet edilmesidir. Mana ile rivayette temel şart, hadisin anlamını korumak olsa da bazı durumlarda ortaya çıkan lafız fark lılıkları, çeşitli açılardan tartışmalara yol açarak hadis tenkidinin konusu haline gelir. Hadis tenkidi ise durağan bir süreç olmayıp zaman içinde değişim ve dönüşüm geçirmiştir. Bu çalışma, Enes b. Mâlik’ten nakledilen besmele rivayeti üzerinden hadis tenkit metodolojisinin tarihî gelişimini incelemektedir. Çalışmanın temel problemi besmele rivayetinde görülen lafız farklılıklarının hadis tenkidinde nasıl değerlendirildiği ve bu (...) değerlendirmelerin zamanla nasıl bir dönüşüm geçirdiğidir. Bu bağlamda araştırmanın ilk aşamasında, hadisin isnad ve metin analizi yapılmış rivayet metinlerindeki farklılıklar tespit edilerek aynı isnad grubuna ait metinler kendi içinde ve diğer isnad kümeleriyle karşılaştırılmış tır. Mezkûr süreçte lafız farklılıklarını ve kaynağını belirlemeye yönelik bir değerlendirme gerçekleşti rilmiştir. İkinci aşamada ise hadis tenkidinin mütekaddimîn ve müteahhirîn dönemlerindeki gelişimi, bu rivayet etrafında şekillenen tenkit ve yorumlar bağlamında ele alınmıştır. Bu çerçevede dönemler arasındaki temel farklılıklar ortaya konularak hadis tenkidinin geçirdiği metodolojik dönüşüm incelen miştir. Çalışma, besmele rivayetinin erken dönemden itibaren farklı şekillerde yorumlandığını ve hadis tenkit metodolojisinin dönemler arasında değişim gösterdiğini ortaya koymaktadır. Araştırmada elde edilen sonuçlar, önce temel çıkarımlar halinde sunulmuş ardından bu çıkarımlara dayanak teşkil eden veriler üzerinden açıklamalar yapılmıştır. Böylece ilgili rivayetlerin nasıl ele alındığı, tenkitlerin hangi çerçevede şekillendiği ve yorum farklılıklarının hangi unsurlara dayandığı ortaya konmuştur. (shrink)

Hidâyet ve dalâlet konusu, kelâm düşüncesinde kader bağlamında Allah’ın iradesi ve insan hürriyeti ile ilişkili olarak erken dönemden itibaren tartışılagelmiştir. Şüphesiz bu konu irade probleminin bir uzantısı olarak âlimlerin üzerinde ihtilaf ettikleri önemli bir husustur. Kelâm sisteminde hidâyet-dalâlet konusu genel itibariyle cebrî, kaderî ve kesbî olmak üzere üç farklı şekilde yorumlanmıştır. Bilindiği üzere bu yorum farklılıkları, ontolojik olarak tamamen farklı iki iradenin etkinlik alanları ile ilgilidir: Allah ve insan iradesi. Kelâm tarihi boyunca bu konuda yapılan tartışmalar, ortaya çıkan ihtilaflar, (...) konu hakkında ileri sürülen çözüm-görüşler hidâyet ve dalâlette Allah ve insanın belirleyiciliği ele alınmıştır. Bir problem olarak bu konu modern insanın da önemli çıkmazlarından biri olduğu aşikârdır. Esasında hidâyet ve dalâlet, Allah-insan-âlem ilişkisine ışık tutan geniş kapsamlı kavramlar olup insanın yaratılışı, doğuştan gelen kabiliyetleri, yaşamı boyunca yaptığı tercihler ve nihayet ahiret hayatına dair bir çerçeve çizer. Bu konuda sistematik bir yöntem takip eden Taberî’ye göre hidâyet-dalâlet, insanın yaşam serüveninin bir serencamı olduğundan dolayı Allah’ın mutlak iradesi ve insan iradesiyle doğrudan ilgilidir. Ona göre hidâyet-dalâlette Allah’ın ilmi, iradesi ve kudreti bağlamı ile insan iradesi ve kudreti farklı bir düzlemde ele alınmalıdır. Buna göre hidâyet yaratma bakımından Allah’a nispet edilirken; insan açısından her türlü maddî ve manevî iyiliğe meyletme ve Allah'ın insan fıtratına yerleştirdiği Allah'ı tanıma yeteneğini temsil eden bir meleke olduğuna dikkat çekilmektedir. Dalâlet ise kişinin yöneldiği her türlü dinî yasaklar ve kötü davranışlar için kullanılan bir kavram olup yaratılması da elbette Allah’a aittir. Bu duruma işaret eden ilahi beyanlar, bu iki olgunun olağan bir şekilde değil, ilahi kanunlar çerçevesinde belirli bir düzen içinde meydana geldiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte insan hidâyet ve dalâletinin birçok faktörün tesiri ile şekillendiği gerçeğinden hareketle, kişinin itikat ve davranışlarının bu konudaki belirleyici rolü üzerinde durulmaktadır. Araştırmada hidâyet ve dalâlet konusunda bütüncül bir çerçeve çizmek için konuyla ilgili ayetler Taberî açısından incelenmiştir. Konu, özellikle Taberî'nin ansiklopedik tefsirinde söz konusu ayetlerle ilgili rivayetler ve onun yorumlarından hareketle belli bir akış içerisinde ele alınmıştır. Bu akış içerisinde insanın yaratılışından ölümüne kadar ki aşamalar dikkate alınmıştır. Taberî'nin konuyu ele alış üslubu, çalışmanın başlıklarını oluşturmuştur. Çalışma Taberî bağlamında ele alındığında, herhangi bir ekole mensup olmaması sebebiyle konuyla ilgili ayetlerin erken dönemde nasıl anlaşıldığı tespit edilmiş olacağı gibi onun bu konudaki kelâmî düşüncesi de tespit edilecektir. (shrink)

Bu çalışma, Nevevî’nin haberî sıfatlara ilişkin yaklaşımını, İslâm düşünce tarihinde önemli bir kırılma noktası oluşturan Hanbelî itikadî çizgi ile kelâmî te’vil geleneği arasındaki konumunu ortaya koymak amacıyla ele alınmıştır. Kur’ân-ı Kerim ve hadislerde geçen, lafzî anlamları itibariyle teşbih ve tecsîm çağrışımı yapan bazı ifadeler, İslâm ilim geleneğinde “haberî sıfatlar” olarak isimlendirilmiştir. Bu tür ifadelere yönelik anlam arayışları, ilk dönemlerden itibaren âlimlerin dikkatini çekmiş, farklı metodolojik eğilimlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Böylelikle İslâm düşüncesinde, nasların zahirî anlamına bağlı kalma ile onları aklî (...) yorum çerçevesinde te’vil etme arasında köklü bir tartışma doğmuştur. Teşbih ve tecsîm anlayışı, sınırlı bazı fırka ve çevreler dışında genel kabul görmemiş, çoğunluk tarafından reddedilmiştir. Buna karşılık, hadis merkezli bir din anlayışını esas alarak nasların zahirine bağlı kalmayı savunan Hanbelî âlimlrinin, aklî yorumları çoğunlukla ikincil bir planda değerlendirmiş ve kelâm ilmini bid‘at kabul etmişlerdir. Öte yandan, nasların yanında akla da belirgin bir rol tanıyan kelâmcılar ise te’vil yöntemini benimseyerek Yüce Allah’ın tenzihi açısından bu yaklaşımı zaruri görmüşlerdir. Bu iki eğilim arasındaki ihtilaf, yalnızca ilmî tartışmalara değil, zaman zaman toplumsal ve siyasal boyutları olan gerilimlere de yol açmıştır. Tarihsel süreçte te’vil karşıtı Hanbelî söylem ile te’vili savunan kelâmî çizgi, İslâm toplumlarında farklı dönemlerde farklı ağırlıklarla etkisini sürdürmüştür. Günümüzde de benzer tartışmalar farklı biçimlerde devam etmektedir. Çağdaş Hanbelî eğilimli bazı yazarlar, nasların zahirî anlamına bağlı kalmayı savunarak te’vili reddetmekte; buna karşılık kelâmî geleneği benimseyen ilim çevreleri, te’vili gerekli görerek tarihsel çizgiyi sürdürmektedir. Her iki yaklaşım da kendi görüşlerini meşrulaştırırken geçmişte otorite kabul edilen âlimleri referans göstermişlerdir. Bu bağlamda Nevevî, özellikle hadis ve fıkıh alanındaki otoritesi sebebiyle, her iki tarafın da sıkça atıfta bulunduğu bir isim olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada, Nevevî’nin haberî sıfatlar konusundaki telakkisi, söz konusu iki yaklaşım arasındaki konumunun tespit edilmesi amacıyla ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Giriş kısmında, erken dönem âlimlerinin müteşâbih naslara bakışı ve kelâm ilmine dair değerlendirmeleri özetlenmiştir. Devamında Hanbelî akaid âlimlerinin görüşleri ile kelâmcıların te’vil merkezli yaklaşımları mukayeseli olarak ele alınmıştır. Daha sonra Nevevî’nin konuyla ilgili yorumları, bu iki çizgi ışığında değerlendirilmiş; onun görüşlerinin hangi yönleriyle Hanbelî geleneğe, hangi yönleriyle kelâmcıların yaklaşımına yakınlık gösterdiği ortaya konulmuştur. Böylece Nevevî’nin İslâm düşünce tarihindeki yeri, haberî sıfatlar bağlamında tespit edilmiştir. (shrink)

Şiîliğin İsmâilîlik koluna mensup olan ve kendilerini Hz. Peygamber’in kızı Hz. Fâtıma’ya nispetle Fâtımîler (297-567/909-1171) olarak adlandıran hanedanlığın bağlı bulunduğu nesep hakkında İslâm tarihinde olumlu olumsuz pek çok söz söylenmiş, üzerinde bir konsensüs sağlanamadan bu konu günümüze kadar gelmiştir. Kuşkusuz İsmâilî davetin gizlilik dönemini teşkil eden Ca‘fer es-Sâdık’ın 148/765 yılındaki ölümünden, ilk zâhir imam ve halife Ubeydullâh el-Mehdî’nin 296/908 yılında İfrîkıye’de ortaya çıkmasına kadarki süreç, Fâtımîler’in nesebinin netleştirilmesi noktasında en büyük engeli teşkil etmektedir. Zira bu süreçte İsmâiliyye imamları Abbâsîler’in baskısından (...) dolayı gizlenmeyi (setr dönemi) sürdürerek faaliyetlerine yer altında devam etmişlerdir. Ayrıca söz konusu gizlilik sürecinin uzun sürmesinin yanında birçok meçhulü de bünyesinde barındırıyor olması, Fâtımîler’in nesebini netleştirmeyi zorlaştıran âmillerden olmuş ve bu durum onların iddia ettiklerinin aksine Ehl-i beyt’e aidiyetleri noktasında kuşku duyulmasına sebebiyet vermiştir. Öte yandan davetin sağlıklı ve işlevsel bir şekilde yürütülebilmesi için mezhebin başında bulunan liderlerin isimlerinin gizli tutması ya da takma ve kod isim kullanmaları, ayrıca Abbâsîler’in onların nesebini Ehl-i beyt’ten olmayan farklı bir nesebe bağlama çabaları bu kuşkunun artmasına yardımcı olmuştur. Bununla birlikte Fâtımî halifelerinin, nesepleri hakkında yapılan birçok olumsuz yorum ve söylemi dikkate almayarak bu noktada kayıtsız kalmaları ve resmî bir nesep şeceresi oluşturma noktasında gayret göstermemeleri de bu zorluğu artırmaya etki etmiş görünmektedir. İslâm ve mezhepler tarihçileri Fâtımîler’in nesebinin Ehl-i beyt’e dayandığını savunanlar ve savunmayanlar olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Başta Sünnîler olmak üzere Fâtımîler hakkında bilgi veren İslâm ve mezhepler tarihçilerinin pek çoğu onların nesebinin sahih olmadığını ifade ederken; İbn Haldûn, Makrîzî ve Şiî müellifler neseplerinin sahih olduğunu çeşitli delillerle öne sürmüşlerdir. Her ne kadar bazı yeni materyaller ortaya çıkmış olsa da modern dönemde de Fâtımîler’in nesebi hakkındaki tartışmalar devam etmektedir. Ortaya konulan çalışmalar, Fâtımîler’in nesebi hakkında ne kadar farklı ve karmaşık yapıda bilgi olduğunu göstermesi bakımından önem arz etmektedir. Ülkemizde Fâtımîler’in nesebine yönelik yaklaşımın ele alındığı bir çalışmaya tesadüf etmemiş olmamız bizi bu noktada çalışmaya iten önemli bir âmil olmuştur. İslâm ve mezhepler tarihçilerinin Fâtımîler’in nesebi hakkında aktardıkları birçok rivayetin dikkate alınarak hazırlandığı bu çalışmanın ana hedefi Fâtımîler’in nesebine yönelik farklı bir bakış açısını ortaya koymaktır. Ele alınan çalışmada Fâtımîler’in nesebi hakkındaki rivayet ve yorumların incelenmesinin yanında bunlar üzerinden değerlendirmelerde bulunulması, Fâtımîler’in nesebi hakkında gelişen iki ayrı tavrı ortaya koyması açısından literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırmada nesepleri hakkında pek çok olumsuz söz söylenen Fâtımîler’in bu duruma karşı kayıtsız davranıyor gibi görünmelerinin, 4./10. yy’ın ortalarından itibaren İslâm dünyasında siyasî ve askerî açıdan yükselen bir güç olmalarıyla yakından ilgili olduğu tespit edilmiştir. (shrink)

Bu makalede, günümüzde bilim dışı olarak görülen vitalizmin tarihsel temellerini ve felsefî mirasını ele alıyorum. Çalışmanın ilk bölümünde Aristoteles’e dayandırılan vitalizm öncülü düşünceleri, ardından modern dönemde dirimsel kuvvet düşüncesinin gelişimini tartışıyorum. XVIII. yüzyıl sonlarında başlayan vitalizm tartışmalarında farklı yorumlar bulunmakla birlikte, vitalizm özü itibariyle yaşamın özel ontolojik statüsüne odaklanır ve canlılığa yönelik mekanist yaklaşıma karşı eleştirel bir tutum takınır. Vitalizmin söz konusu erken dönem yorumlarında, ortaya sürülen tezlerin çoğunlukla materyalizmle çelişkili olmadığı görülür. Vitalizmin bilimsel olmadığına yönelik eleştirilerde asıl olarak hedef (...) tahtasına yerleştirilen ise Hans Driesch’ın neovitalizmi olmuş, bu durum Driesch öncesindeki yorumların çeşitliliğinin ortadan kalkmasını beraberinde getirmiştir. Bu nedenle, vitalizmin XIX. yüzyıldan itibaren yavaş yavaş bilim dışına itilmesi, bir ölçüde başlangıçtaki natüralist yaklaşımın göz ardı edilmesinin bir sonucudur. Çalışmanın ikinci bölümünde Montpellier ekolü gibi vitalist yaklaşımlar ve vitalizmi çürüttüğü iddia edilen Wöhler’in üreyi sentezlediği deneyler etrafındaki tartışmalara eğilerek vitalizmin bilimselliği problemine tarihsel açıdan kapsayıcı bir yanıt sunmayı amaçlıyorum. Son olarak, vitalizm-mekanizm tartışmasının günümüze uzanan etkisini materyalist eleştiriler ve biyolojide indirgeme karşıtlığı bağlamında inceliyorum. (shrink)

Felsefenin ilerleyip ilerlemediği sorusu sıklıkla felsefe ve bilim arasında bir karşılaştırmaya dayanarak ele alınır. Öyle ki bilimin ilerlediği apaçık kabul edilir ve felsefenin de eğer ilerliyorsa bunun ancak bilime benzerliği sayesinde olanaklı olduğu düşünülür. Bilim ile kast edilen de genellikle kuramsal fiziktir. Bu yazıda bilimin ilerleyip ilerlemediği sorusunu ele almadım. Felsefenin ve bilimin aynı ölçütlere göre değerlendirilmesinin gerekliliğini de sorgulamadım. Ancak söz konusu karşılaştırmada yaygın olarak bir çifte standart uygulandığını belirtmek istiyorum. Göstermeye çalıştığım literatürde önerilen ölçütlerin her iki alana da (...) tutarlı biçimde uygulanması durumunda birinin ilerlemediğini söylemenin tek yolunun diğerinin de ilerlemediğini söylemek olduğu. Ölçütün kullanılmasındaki bu yaygın çifte standardın temelde bilim ve felsefe eğitiminin yapısından kaynaklandığını öne sürüyorum. (shrink)

Bu çalışma, Hıristiyanlık öncesi Macar inanç sisteminde tanrısallığın doğasını ve özellikle İsten kavramının kökenlerini tarihsel, dilbilimsel ve mitolojik bağlamlarda incelemektedir. Araştırma, disiplinlerarası ve fenomenolojik bir yöntemle, erken dönem Macar topluluklarının tek tanrılı, çok tanrılı ya da senkretik bir dini dünya görüşüne sahip olup olmadığını tartışmaktadır. Bu bağlamda etimolojik veriler, arkeolojik bulgular, Orta Çağ Müslüman ve Latin kaynakları ile Macar halk geleneği örnekleri karşılaştırmalı olarak ele alınmış, böylece çok katmanlı ve karmaşık bir kozmolojik yapı ortaya konmuştur. Elde edilen veriler, Hıristiyanlık öncesi (...) Macarların dini yapısının merkezinde aşkın ve göksel bir yüce varlık olan İsten inancının bulunduğunu göstermektedir. Bu yapı, temelde tek tanrılı olmakla birlikte, işlevsel ve ritüel bağlamda doğa unsurlarıyla ilişkili ruhlar ve aracı varlıkları da barındırmıştır. Dolayısıyla, Hıristiyanlık öncesi Macar dini dünya görüşü, bir yandan yüce göksel tanrı etrafında şekillenen tek tanrıcı bir sistem olarak tanımlanabilirken, diğer yandan ritüel yaşamda doğa unsurlarıyla ilişkili ruhlar ve yardımcı güçlerle zenginleşen esnek bir dinsel yapı ortaya koymuştur. Bu özgün kozmoloji, hem göksel-aşkın bir tanrıya yönelişi hem de doğaüstü varlıklarla kurulan ritüel ilişkileri bakımından, Avrasya şamanlığı, geleneksel Türk inançları ve Gök Tanrı geleneği ile derin yapısal benzerlikler taşımaktadır. Aynı zamanda bu sistem, inançların katmanlı doğasını yansıtarak, Macarların dini kimliğinin yalnızca tek bir tipolojiye indirgenemeyeceğini, aksine kozmik bütünlüğü sağlayan hem aşkın hem de içkin unsurların bir arada var olduğu senkretik bir model sunduğunu göstermektedir. Bu çalışma hem Macar inanç tarihine hem de karşılaştırmalı din araştırmalarına önemli bir katkı sağlamaktadır. Öncelikle, İsten kavramının tek tanrılı bir yönelim ile çoktanrılı ritüel unsurların sentezinde nasıl bir merkezî rol üstlendiğini ortaya koyarak, Macarların dini dünyasının tek boyutlu yorumlarla açıklanamayacağını göstermektedir. İkinci olarak, Türk ve Avrasya inanç gelenekleriyle kurulan karşılaştırma, Macar dini kozmolojisinin yalnızca bölgesel değil, aynı zamanda Avrasya ölçeğinde paylaşılan arketiplere dayandığını ortaya çıkarmaktadır. Bu bulgular, erken Orta Çağ Avrasya halklarının dini sistemlerini inceleyen literatüre yeni veriler sunmakta, şamanlık, Gök-Tanrı ve erken monoteist eğilimler arasındaki süreklilik ve etkileşimlere ışık tutmaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma Macarların Hıristiyanlık öncesi inanç sistemini, aşkın ve göksel bir yüce varlığın etrafında şekillenen, ancak ritüel bağlamda doğa unsurlarıyla ilişkili ruhlar ve aracı güçlerle tamamlanan çok katmanlı bir kutsal düzen olarak tanımlamakta; bu yaklaşımıyla hem Macar din tarihine hem de Avrasya dini tipolojisine dair özgün bir yorum geliştirmektedir. (shrink)

Bu makalede, Erwin Schrödinger’in kuramsal biyolojiye önemli bir katkıda bulunan Yaşam Nedir? adlı kitabındaki fikirlerini ve bu kitabın da etkisiyle gelişen gen-merkezci yaklaşımı eleştirel olarak değerlendirmeyi amaçlıyorum. Schrödinger’in canlılık konusundaki entelektüel mirasının tartışmaya açılması moleküler biyolojinin yaşam bilimlerinde hakim hale gelişinin ve yaşamın organizasyona dayalı temelinin anlaşılması açısından özel bir önem taşıyor. Yayınlandığından beri biyoloji felsefesinde önemli tartışmaları beraberinde getiren Yaşam Nedir? kitabı, yaşamı termodinamiğin yasaları doğrultusunda ele alması açısından biyolojide organizasyonu vurgular. Bununla birlikte Schrödinger’in canlılığın kodu olarak tasavvur ettiği (...) aperiyodik kristal kavramı gen-merkezciliği destekleyen öncül fikirleri barındırmaktadır. Schrödinger, canlı varlıkların doğadaki entropi artışı eğilimiyle baş etmesi gereken nitelikte olması gerektiğini savundu ve bu görüş, canlılığa dair temel bir ilke olarak yaygın kabul gördü. Schrödinger’in yaşamın düzenliliğini mikro düzeyde aperiyodik kristal hipotezi ile açıklama girişimi ise nispeten daha tartışmalıdır. Makalede, bu tartışmalı konuları aydınlatmak amacıyla Schrödinger ve ardından gelişen gen-merkezci yaklaşımlara yönelik eleştirileri ele alıyorum. Ardından, gen-merkezciliğin sınırlılıklarına karşı yaşamın organizasyonunun organizma seviyesinde ele alınması değerlendiriyorum. Bu görüş, Kant’ın self-organizasyon kavramıyla tanımladığı, parça-bütün ilişkilerindeki karşılıklılığı temel alır. Son olarak, yaşamın organizasyonuna dair felsefî yaklaşımları ve entropinin buradaki rolünü tartışıyorum. Organizma düzeyinde ve organizma-çevre ilişkisindeki çoklu etmenlerin geri-besleme ilişkilerine dayanan ağ yapısı, gen-merkezciliğin indirgemeci yaklaşımına karşı kapsayıcı bir alternatif sunmaktadır. (shrink)

Bu çalışmanın temel amacı: 80’li yıllardan itibaren günümüze kadar ortaöğretim kurumlarında ders kitabı olarak okutulan felsefe ders kitaplarının görsellerini belli kıstaslar açısından analiz etmektir. Böylelikle ders kitaplarının görsel tasarım açısından bir felsefe ders kitabından beklenen özellikleri karşılayıp karşılamadığının tespit edilmesi hedeflenmiştir. Çalışma nitel araştırma yöntemine uygun olarak yürütülmüştür. Veriler içerik analizi ve doküman analizi teknikleriyle irdelenmiştir. Ders kitaplarının görselleri analiz edilirken felsefeyle ilk kez karşılaşan öğrenciler için ilgi çekici, sade, anlaşılır olup olmadığına bakılmıştır. Ayrıca görsellerin metinlerle anlamlı bir bütünlük oluşturup (...) oluşturmadığı, öğretim programlarında belirtilen kazanımları karşılayıp karşılamadığı bir diğer araştırma konusudur. Yine incelemeye konu olan ders kitaplarının kendi dönemlerinin şartları ve eğitim politikaları göz önünde bulundurularak bir karşılaştırma yapılmıştır. Araştırmanın çalışma evrenini 1985’ten günümüze kadar Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı onayıyla okutulan tüm ortaöğretim felsefe ders kitapları oluşturmuştur. Çalışmanın örneklemine ise; 1985 ve 2018 tarihleri arasında değişen ortaöğretim felsefe ders programlarına uygun olarak hazırlanan beş ders kitabı dâhil edilmiştir. Kitapların seçiminde her program değişikliğinde ağırlıklı olarak okutulan ders kitabı ve özellikle Milli Eğitim Bakanlığı tarafından oluşturulan komisyonlarca yazılan kitaplara öncelik verilmiştir. Görsellerin değerlendirilmesinde Mehmet Şahin’in “Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarının Görsel Tasarım İlkeleri Açısından Değerlendirilmesi” başlıklı makalesinde kullandığı beşli rubrik ölçeği veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Ders kitapları rubriklerde belirtilen ölçütlere göre, 1-5 arasında bir puanla değerlendirilmiştir. Görsel tasarım özelliklerinin bulguları; metni destekleyici görsellerin kullanılma sıklığı, görsellerin metinle tutarlılığı, teknik özellikleri, sayfa düzeni ve felsefe dersinin kazanımlarıyla uygunluğu bakımından incelenmiştir. Görsellerin felsefe dersinin kazanımlarına uygunluğu açısından değerlendirilmesinde öğrencileri düşünmeye, sorgulamaya, verilen metinle ilişki kurarak yorum ve eleştiri yapmaya sevk edip etmediğine bakılmıştır. Tüm kitapların ortalamasının 2 olduğu bu değerlendirmede ders kitaplarının görsellerinin felsefe dersinin kazanımlarıyla ilişkilendirilmede başarısız olduğu görülmüştür. Araştırma sonucunda elde edilen veriler, felsefe ders kitaplarının görsellerinin dikkat çekiciliği, kazanımlarla örtüşmesi, renk ve boyutları, öğrenciyi düşünmeye ve sorgulamaya yöneltmesi gibi özellikler bakımından yetersiz kaldığını göstermiştir. (shrink)

Bu çalışmada geleneksel Sünnî siyasal düşüncenin hükümdarlara öğütlerden oluşan siyâsetnâme geleneği adil yönetim problemine sunduğu çözüm açısından eleştirel biçimde analiz edilmiştir. İlgili literatürde genellikle dini öğütlerden ibaret görülen siyâsetnâmeler, dini hassasiyeti olmadığı için nefsinin arzu ve isteklerine uyarak adaletten ayrılıp zulme sürüklenen yöneticiler karşısında etkisiz görülür. Bu çalışmada, ilgili literatürdeki bu baskın yorum eleştirilerek siyâsetnâmelerde dini argümana ilaveten, özellikle nefsinin istek ve arzularına tâbi olduğu için zulme sürüklenen yöneticiyi adil yönetime ikna etmek için geliştirilen fakat literatürde pek dikkate alınmayan (...) ikinci bir argüman türü olduğu ileri sürülmektedir. Bu ikinci argüman bu çalışmada kişisel çıkar argümanı olarak adlandırılmıştır. Eğer hükümdar nefsinin arzu ve isteklerine tâbi olduğu için dini argümanı dikkate almayacak birisi ise, siyâsetnâmeler kişisel çıkar argümanına müracaat ederek yöneticinin kişisel çıkarına hitap eder. Hükümdarın çıkarı iktidarda kalmak, iktidarını güçlendirmek ve iktidarı kendi nesline aktarmaktır. Kişisel çıkar argümanı, adil yönetimin hükümdarın kişisel çıkarına hizmet edebilecek tek ve en güvenilir yol olduğunu göstererek onu adil yönetime sevk etmeye çalışır. _ Özet: _ Kadim medeniyetlerde yöneticilere adil ve etkin yönetim konularında ahlaki ve pratik tavsiyeler vermek amacıyla geliştirilen Siyâsetnâme geleneği, geleneksel İslam siyasal düşünce tarihinde de önemli bir yere sahiptir. Müslüman idareciler ve düşünürler, özellikle İran ve Hint medeniyetlerinde baskın olan Siyâsetnâme geleneği ile İslam’ın ilk dönemlerinde gerçekleşen fetihler sonucu tanışmıştır. Başlangıçta bu medeniyetlere ait siyâsetnâmelerden tercümeler yapılmış, daha sonrasında ise Müslüman devlet adamları ve düşünürler kendi tecrübeleri ve dini kaynaklarını da ekleyerek özgün siyâsetnâme eserleri yazmışlardır. Siyâsetnâmelerde hükümdarın toplumu adil biçimde yönetebilmesi için ihtiyaç duyacağı hem ahlaki erdemler hem de tecrübeye dayalı pratik yönetme usulleri ortaya konulur. Ahlaki erdemler büyük oranda dini metinlerden ve kutsal bilinen kişilerin hayatlarından derlenirken pratik yönetim usulleri geçmişte adil yönetimi tesis etmede başarılı olmuş hükümdarların tecrübelerinden hareketle geliştirilir. Siyâsetnâme geleneği, teorik ve felsefi ideal devlet modelleri arayışına girmek yerine tecrübî akla, sağduyuya ve dini/ahlaki erdemlere dayanır. Doğu toplumlarında siyâsetnâme olarak adlandırılan bu tür eserler, Batı siyasal düşüncesinde “Hükümdar Aynaları” olarak adlandırılmıştır. Adil ve etkin yönetimin başat konu olduğu Siyâsetnâme geleneğine dair literatürde siyâsetnâmelerin genellikle ahlaki öğütlerden ibaret eserler olarak değerlendirildiği görülür. Bu yaklaşım, siyâsetnâmelerin yöneticileri adil yönetime teşvik etmek için herhangi bir kurumsal düzenleme öngörmeksizin tümüyle dini argümana dayandığını ileri sürer. Siyâsetnâmelerde yönetici, devlet iktidarının kendisinde toplandığı nihai makamdır. Güçler birliği söz konusudur, fakat yöneticinin yetki sınırlarını aşması durumunda onu engelleyebilecek anayasal nitelikte herhangi bir kurumsal tedbir öngörülmemiştir. Dini argüman esas itibariyle yöneticiye adil olduğu takdirde ahirette kurtuluşa erenlerden olacağını, eğer adil olmazsa ahiret hayatında büyük bir ceza ile karşılaşacağını söyler. Siyâsetnâmeleri dini argümandan ibaret gören yaygın yaklaşım, kurumsal tedbirlerle desteklenmeyen dini argümanın adil yönetim işini büyük oranda yöneticinin tercihine ve hatta keyfine bırakmak durumunda kaldığını ileri sürer. Eğer yönetici iman sahibi ve imanının gereğini yerine getiren bir kişi ise kendisine verilen öğütleri dikkate alacaktır. Eğer yönetici nefsinin arzu ve istekleri peşinde sürüklenen bir kişi ise dini hiçbir tavsiyeye kulak asmayacaktır. Bu nedenle bu baskın yaklaşım, nefsinin arzularına kapılmış zalim bir hükümdar karşısında siyâsetnâmelerin etkisiz kalacağı sonucuna sürüklenir. Siyâsetnâmeleri ahlaki tavsiyelerden ibaret gören bu yaklaşım, Siyâsetnâme geleneğinde mevcut olan bir diğer argümanı göz ardı eder. Bu ikinci argüman, dini argümanı hiç dikkate almayacak şekilde nefsinin arzu ve istekleri peşinde giden yöneticiyi adil yönetime ikna etmek için geliştirilmiştir. Çalışmamızda bu argüman, kişisel çıkar argümanı olarak adlandırılmıştır. Yaygın görüşün aksine, siyâsetnâmeler ahlaki kaygısı olmayan ve dini emirleri dikkate almayan yönetici sorununu ciddiyetle ele alır ve dini hiçbir argümana müracaat etmeksizin, yöneticinin tamamen kişisel çıkarına hitap ederek onu adaletle yönetmeye teşvik eder. Yaygın görüş kişisel çıkar argümanını göz ardı ettiği gibi siyâsetnâmelerin değerini de tam takdir edememiş olur. Kişisel çıkar argümanı, nefsinin istek ve arzularına tâbi bir yöneticiye karşı dini argümanın işe yaramayacağını açıkça ifade eder. Bu nedenle, kişisel çıkar argümanı, yöneticinin dini duygularına değil doğrudan dünyevi çıkarına hitap ederek onu adil yönetime teşvik eder. Yöneticinin çıkarı; iktidarda kalmak, iktidarını güçlendirmek ve iktidarı kendi nesline aktarmaktır. Siyâsetnâme geleneği, tarihsel birçok örnekle zalim idarelerin nasıl kısa süre içerisinde yok oluşa sürüklendiğini ortaya koyarak dünyevi iktidar ve şöhret için bile, geçerli tek yolun adil yönetim olduğunu ortaya koyar. Adil idarenin hem bireyler arasında hem de toplumla devlet arasında yaygın güven meydana getirdiği, bu genel güven ortamının bireylerin fıtratında dercedilmiş kazanma arzusunu harekete geçirerek tüm toplumsal alanlarda gelişmeye yol açtığı ve devletin gücünü artıracak mali kaynakları çoğalttığı tezi, kişisel çıkar argümanının temelini teşkil eder. Adil yönetim, hem devleti güçlü hem de toplumu huzurlu ve müreffeh kılmanın tek yoludur. Zalim idare ise, tam tersi bir süreci harekete geçirir ve hem devlet zayıflar hem de toplum geri kalır. Bireyler devlete güvenmeyip emeklerinin karşılığını alamayacaklarını düşünmeye başladığında insan fıtratındaki (doğasındaki) kazanma arzusu harekete geçmeyecek ve kazanma arzusunun üreteceği müteakip gelişmeler gerçekleşmeyecektir. Bu durumda devlet de ihtiyaç duyduğu mali kaynakları elde edemeyecektir. Bu nedenle sadece dünyevi çıkarlarına yönelmiş bir yönetici için de adil idare kaçınılmaz yoldur. Bu çalışmada Siyâsetnâme geleneğinde mevcut olmakla birlikte ihmal edilen bu kişisel çıkar argümanı, Mâverdî ve Gazzâlî’nin siyasal düşünceleri analiz edilerek ortaya konmuştur. Sünnî Siyâsetnâme geleneğinde mevcut olan kişisel çıkar yaklaşımı, modern siyaset felsefesinin kurucularından Hobbes’un siyaset teorisinde de görülebilir. Hobbes, Avrupa’da bizzat şahit olduğu mezhep ve ideolojik farklılıkların sürüklediği iç savaşları çıkış noktası olarak alır. Buna göre, toplumsal düzen ve istikrar bir toplumun çözmesi gereken ilk temel meseledir. Düzen ve güvenliğin olmadığı ortamda toplum hayatı mümkün olmayacaktır. Hobbes’un çözümü güçler birliği ilkesine dayanan monarşidir. _ Leviathan _ olarak adlandırdığı güçlü ve etkin devletin aslî fonksiyonu, düzen ve güvenliği temin etmektir. Hobbes, otoriter bir devletin getireceği sınırlamaları ehven-i şer olarak onaylar. Hobbes’a göre toplumun yöneticiden meşru biçimde talep edebileceği tek şey düzen ve güvenliktir. Yöneticinin otoritesinin kaynağı adil yönetim değil toplumsal düzen ve güvenliğin sağlanmasıdır. Bu aşamadan sonra Hobbes, her ne kadar adil yönetim yöneticinin sorumluluğu olmasa da onun iktidarının devamı için en uygun yolun toplumun refah ve konforunu artıracak adil yönetim olduğunu ileri sürer. Hobbes’un mantığı Siyâsetnâme geleneğinde tespit edebildiğimiz kişisel çıkar argümanıdır. Yöneticiye, adaletle yönetmek zorunda olmasa da, adil yönetimin iktidarını güçlendireceğini ve daimi kılacağını söyler. (shrink)

Bu makale, Adudüddin Îcî’nin Kitābü’l-Mevāḳıf adlı eserinde Seyfeddin Âmidî’ye hatalı bir şekilde isnat ettiği, kadîm eserin muhtâr fâile dayanabileceği görüşünü ele almaktadır. Îcî, kelâmcılar ile Meşşâî filozoflar arasında, mūcib bi’z-zāt tanrı düşüncesinin zorunlu olarak âlemin kıdemini, fâil-i muhtâr tanrı düşüncesinin ise zorunlu olarak âlemin hudûsunu gerektirdiği konusunda fikir birliği olduğunu iddia eder. Ancak Îcî, Âmidî’nin bu konuda aykırı bir görüş savunduğunu ve kadîm âlemin muhtâr bir Tanrı’ya dayanabileceğini ileri sürdüğünü belirtir. Makale, Îcî’nin bu iddiasının yanlış olduğunu, Âmidî’nin böyle bir görüş (...) savunmadığını ve fakat bu hatalı isnadın sonraki şerhlerde aktarıldığını göstermektedir. Îcî, Âmidî’nin kasıtla yaratmada eserin müessiri öncelemesinin zamansal değil, îcâb yoluyla yaratmadaki gibi zâtî öncelik tarzında olabileceğini düşündüğünü iddia etmektedir. Yaratıcı ile eser arasında zâtî öncelik-sonralık ilişkisi ise, kadîm bir eserin kasıtla yaratan bir müessirin eseri olabileceğini vurgulamaktadır. Âmidî’nin böyle bir görüşü savunup savunmadığını tespit etmek amacıyla, onun kasıtla yaratma ile îcâb yoluyla yaratma arasındaki temel farklardan biri olan, kastın vuku bulması için maksûdun yokluğunun şart olduğu ilkesini sürdürüp sürdürmediği soruşturuldu. Nitekim, maksûdun yokluğunun kastın bir şartı olduğu ilkesine göre, kasıtla yaratan bir fâilin kastettiği eserin, sadece zâtî değil, zamansal olarak da öncelik-sonralık ilişkisi içinde bulunması gerekir. Ancak Adudüddin Îcî’ye göre, Âmidî tam da bunun aksini mümkün görmüştür. Makale, Âmidî’nin bu ilkeyi koruduğunun gösterilmesi halinde, böyle bir görüşle itham edilemeyeceğini savunur. Bununla birlikte, Îcî’nin isnadına dayanak olabilecek bir başka noktaya işaret edilmektedir. Âmidî, âlemin yaratılmadan önceki yokluğunun ezelî bir maksûd olup olmadığı sorusunu gündeme getirmektedir. Bu çalışma, bu meselenin gündeme getirildiği pasaja dair bir yorum sunarak, Îcî’nin hatalı bir isnatta bulunduğuna dair gerekçeler sunmaktadır. Ayrıca makale, bu hatalı isnadın müteahhir dönem kelâm-felsefe ilişkisi bağlamındaki serencamını takip etmektedir. Burada temsil gücü yüksek müteahhir dönem kelâm eserlerinden verilen örneklerde, Âmidî’ye isnadın temelde Îcî’nin Kitābü’l-Mevāḳıf adlı eserindeki ifadelerinin aktarılması ve yorumlanmasından ibaret olduğu görülebilir. Bu çalışmada, Cürcânî’nin, Âmidî’nin pseudo-görüşünü destekleyen kişilerin bulunduğuna işaret ederken, aslında ön plana çıkması gereken kişinin Âmidî değil, muhtâr ve mûcibi uzlaştıran Nasîrüddin Tûsî olması gerektiği iddia edilmektedir. Tûsî, İbn Sînâ’nın bazı ifadelerinden esinlenip mūcib bi’z-zāt kavramını genişleterek, Zorunlu Varlık’ın “dilemeseydi, yapmazdı” anlamında muhtâr olduğunu ama dilemediği bir durumun gerçekleşmediği için eserinin kadîm olduğunu savunmuştur. Bu uzlaştırıcı yaklaşıma, İbn Kemâlpaşa gibi düşünürler tarafından mûcib nazariyesine dinî meşruiyet kazandırmak suretiyle atıfta bulunulmuştur. Pseudo-Âmidî ve Tûsî’nin uzlaştırıcı müdahalelerinin bir izdüşümü de Molla Câmî’nin ed-Durretü’l-fâḫire’sinde nazarî tasavvufun yaratma teorisi olarak formüle edilmesidir. Molla Câmî, sûfîlerin Pseudo-Âmidî’ye dayanarak muhtâr olup da eseri kadîm olan bir yaratma nazariyesini benimsediklerini iddia eder. (shrink)

Toplumsal hayatın birçok alanında insan ilişkilerini belirleyen din, insanoğlunun en temel faaliyetlerinden biri olan iktisadi ilişkileri de etkilemektedir. Bu durum iktisadi faaliyetleri salt iktisadi yapının belirlediği bir alan olarak görme yerine dinin de etkisinin olabileceğini göz önünde bulundurmayı gerektirir. Bundan dolayı iktisat ve din ilişkisine toplum bilimciler kayıtsız kalamamıştır. Bunlardan biri olan Weber, karakteristik bir dinî anlayışın modern kapitalist zenginleşmeyi getireceği ama sonrasında dinî değerler ile rasyonel ekonomik çıkarların birleşmesinin sekülerleşmeyi doğuracağı tezini öne sürmüştür. Günümüz dünyasında dinin sahip olduğu önem, (...) sekülerleşmenin bu klasik biçiminin isabetsizliğini ortaya koymuştur. Dinin aradan geçen zamana rağmen toplum ilişkilerinde hâlâ önemli bir dinamik olarak varlığını sürdürmesi, son zamanlarda din-iktisat ilişkisine yönelik akademik ilgide tekrar bir canlanmaya sebep olmuştur. Türkiye’de neoliberal politikalar sonrasında dikkat çeken iktisadi başarının aktörlerinin İslami kimlikle anılmasından dolayı bu tür çalışmaların genellikle belli muhitlerde gerçekleştirildiği, ulaşılan sonuçların da İslami kimlikle anılan söz konusu kesime sosyal sermaye sağlama işlevi gördüğü düşünülen kuruluşların üyelerine dayandırıldığı görülmektedir. Ayrıca bu çalışmalarda dini inanç, özellikle girişimciliği motive eden boyutuyla ele alınmış, iş hayatının diğer alanlarına yansıyan boyutu ise ihmal edilmiştir. Hâlbuki din-iktisat ilişkisini daha iyi anlayabilmek için iktisadi kalkınmadan ya da belli bir konjonktürden bağımsız olarak iş hayatının tüm alanlarındaki tezahürlerine odaklanacak ve toplumun farklı katmanlarını içine alacak araştırmalara ihtiyaç bulunmaktadır. Bu nedenlerden dolayı çalışmamızın literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Nitel araştırma yöntemini kullanan bu çalışma, yarı yapılandırılmış mülakat tekniğiyle elde edilen verilerden yola çıkarak Siirt ilinde faaliyet gösteren iş adamlarının sahip olduğu din anlayışının iş hayatındaki tezahürlerini anlamayı ve betimlemeyi amaçlamaktadır. Bu temel amaca uygun olarak din ve dindarlık algısı, çalışmanın motivasyon kaynağı olarak din, iktisadi tutum ve davranışlarda dini etki konularıyla ilişkili sorulara yanıt aranmaya çalışılmaktadır. Elde edilen bulgular, akılcılığa vurgu yapan, zenginleşmeye dair olumlu duygular besleyen, modern ekonomik koşullara uyum sağlamaya çalışan ve bunu dini inancıyla bağdaştıran bir girişimci profiline işaret etmektedir. Dini olanın seküler olanla karşılaşmasında yaşanan gerilimde geliştirilen yeni yorum ve yaklaşımlar da bu uyum çabasını desteklemektedir. Bununla birlikte katılımcıların para kazanmayla ilgili sahip olduğu olumlu duygunun helal-harama riayet koşuluna tabi olması ve Ahîlik esnaf kültürüne vurgu yapılması ise geleneksel İslami iş ahlakıyla uygunluk göstermektedir. (shrink)

İslam ve Osmanlı hukuk tarihinin en önemli kanunlaştırma hamlesi olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, tedvin edildiği dönemden itibaren zengin bir şerh literatürünün teşekkülüne zemin hazırlamıştır. Kırımlı Abdüssettâr Efendi, Mesud Efendi, Kuyucaklızâde Âtıf Efendi, Türkzâde Hâfız Mehmed Ziyâeddin Efendi, Muhammed Hâlid el-Etâsî, Hacı Reşid Paşa, Ali Haydar Efendi, Selim Rüstem Bâz ve Muhammed Sa‘îd el-Mehâsinî gibi son dönem hukukçuları tarafından kaleme alınan şerhler, kanun maddelerinin kökenlerini ve tatbikatını izah etme sadedinde devasa bir hukukî birikimi günümüze taşımıştır. Ne var ki ağırlıklı olarak meseleci (...) (kazuistik) bir yöntemle telif edilen bu eserlerde, kanun maddelerinin fıkhî kökenleri detaylıca izah edilmekle birlikte hukuk mantığının soyut işleyişine, genel prensiplerin teorik altyapısına ve küllî kaidelerin sistematik bütünlüğüne dair analizlerin yer yer eksik kaldığı görülmektedir. Bu çalışma, Halepli fakih Ahmed b. Muhammed ez-Zerkâ’nın Şerhu’l-kavâ‘idi’l-fıkhiyye adlı eserinde, söz konusu şerh geleneğine yönelttiği metodolojik eleştirileri ve literatüre yaptığı özgün doktrinel katkıları incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi tekniğiyle yürütülen çalışmada Zerkâ’nın tenkit oklarını, kimi zaman doğrudan belirli şârihlere yönelttiği, bununla birlikte bu eleştirilerin dolaylı yoldan şerh literatürünün genelini de kapsayan yapısal bir mahiyet arz ettiği tespit edilmiştir. Araştırma neticesinde müellifin literatüre katkısının üç temel düzlemde gerçekleştiği görülmüştür. İlk olarak Zerkâ, şârihlerin yorum ve istidlal yöntemlerindeki yüzeysellikleri eleştirmiştir. Bu bağlamda şerhlerde tekrar sanılan ifadelerin hüküm inşasındaki rolünü ispatlamış, kanunun temas etmediği hususların yorumlanma biçimlerini usul açısından tashih etmiş, nakillerin sıhhatini sorgulamış ve mezhebin yerleşik fer‘î birikimini ihmal ederek sadece genel kaideden hüküm çıkarma yaklaşımını reddetmiştir. İkinci olarak müellif, küllî kaidelerin kapsam ve tatbikatında düşülen hataları gidermiştir. Şârihlerin kaide kapsamını gereksiz yere daraltmaları, kavramların hukukî vasfını yanlış tayin etmeleri, istisnaları belirlerken düştükleri usul hataları ve kaide mantığıyla örtüşmeyen isabetsiz tefrî‘ler bu kapsamda tenkit edilmiştir. Üçüncü ve son olarak Zerkâ, eleştirinin sınırlarını “söylenmiş olanın yanlışlığı” boyutundan “söylenmesi gerekenin eksikliği” boyutuna taşıyarak literatürdeki eksiklikleri ve ihmalleri gündeme getirmiştir. Bu çerçevede gözden kaçan usulî boşlukları tespit etmiş, dağınık meseleleri kuşatıcı üst kurallar (dâbıt) ile formüle edememe sorununa değinmiş ve mevcut kaidelerin tatbikat sahasını benzer alanlara teşmil etme noktasındaki noksanlıkları özgün irtibatlarla ikmâl etmiştir. Elde edilen bulgular, Ahmed ez-Zerkâ’nın Mecelle şerh literatürünü sadece nakletmekle yetinen bir şârih değil, onu tahkim ve tekmil eden inşacı bir hukukçu hüviyetine sahip olduğunu ortaya koymaktadır. (shrink)

İslâm tarihi kaynaklarında sahabe arasında yaşanan hadiseler hakkında pek çok rivayet bulunmaktadır. Ancak bu rivayetlerin tamamının sahih olmadığı ehlinin malumudur. Binaenaleyh bu tür tarihî rivayetlerin tahlil edilmesi, tenkide ve kritiğe tabi tutulması gerekmektedir. Çünkü sahabe konusundaki düşünce ve kanaatlerimiz, başta Kur’an’ın anlaşılması olmak üzere İslâm’ın kaynak, kavram ve kurumlarıyla ilgili anlayışımızı belirleyecek ve dinî telakkimize de doğrudan yansıyacaktır. Bu durumda araştırmacıların vazifesi, sahabe ile ilgili rivayetlerin sahih olanlarını tespit etmek ve bu sahih rivayetler ışığında doğru değerlendirmeler yapmaktır. Bu çalışmada, sahabenin (...) önde gelenlerinden Ammâr b. Yâsir hakkındaki bazı haberler, özellikle Halife Hz. Osman’ın ona karşı sergilediği tutum ve tavırlar ile ilgili olarak ilk dönem İslâm tarihçilerinden Belâzürî’nin derlediği rivayetler eleştirel bir bakış açısıyla ele alınmakta, sened ve metin açısından tenkide tabi tutularak incelenip değerlendirilmektedir. Bu bağlamda Hz. Osman’ın Ammâr’ı dövdüğüne veya Medine’den sürgün etmek istediğine dair nakledilen rivayetlerin bir kısmının senedlerinin sâkıt olduğu, bazılarının ise sened açısından sahih olmadığı ve daha ziyade Şiî temayüllü olduğu vurgulanmaktadır. Mezkûr rivayetlerin içerik açısından da birbirleriyle uyuşmayıp tenkide ve tartışmaya açık olduğu ve bu rivayetlerden hareketle yapılan yorum ve yaklaşımların sağlam delillere dayanmayıp isabetli olmayan bir kısım iddialardan ibaret olduğu okuyucuların dikkatine sunulmaktadır. Amaç, bazı sahabilerin birbirlerine karşı tutum ve tavırları hakkında daha doğru ve gerçekçi değerlendirmeler yapılmasına imkân sağlamak ve İslâm toplumunda yaşanan bazı sorunların sebep ve sonuçlarının daha sağlıklı tahlil edilmesine yardımcı olmaktır. (shrink)

Hadislerin doğru anlaşılması ve yorumlanması çabası ilk defa Hz. Peygamber döneminde başlamış, tâbiîn ve tebeu’t-tâbiîn döneminde hadislerin tedviniyle birlikte hız kazanmış ve bu hususta önemli çalışmalar yapılmıştır. İlerleyen süreçte fıkıh usulünün verilerini kullanarak ahkâm hadislerinden hüküm çıkarma ve lafız-mâna ilişkisi konusunda hakikat-mecaz ekseninde yeni yorum yöntemleriyle uygulamalı olarak ele alınan eserler telif edilmiştir. Bu eserlerin başında İbn Dakīkulʿîd’in, Şerḥu’l-İlmâm bi-eḥâdîs̱i’l-aḥkâm’ı gelmektedir. Şerḥu’l-İlmâm hadis şerh edebiyatında muhteva zenginliğini arttıran ve kullanılan bazı izah yöntemlerini geliştirerek kendisinden önceki şerhleri geride bırakmış bir (...) eserdir. Bu çalışmada İbn Dakīkulʿîd’in hadisleri anlamada ve yorumlamada mecazi anlatım üslubu babında ortaya koyduğu yaklaşım ele alınmıştır. Böyle bir konunun tercih edilmesindeki ana etmenlerin başında mezkûr eserde hüküm istinbâtında hakikat-mecaz bağlamında benzer şerh çalışmalarına nispetle, analitik yaklaşımların ön plana çıkması ve alana katkı sağlaması gelmektedir. Çalışmanın hedefi, Şerḥu’l-İlmâm’da hakikat-mecaz ekseninde İbn Dakīkulʿîd’in hadisleri nasıl yorumladığını ortaya çıkarmak ve elde edilen bulgularla yeni yorum imkânlarına alan açmaktır. Lafzın mânaya delaleti konusunda hakikat ve mecaz arasındaki ilişki ve kesişim noktaları çoğu zaman bir problem olarak durmaktadır. Hadis metinlerinin yorumlanmasında hakikat ve mecazın birlikte kullanım alanlarının tespit edilmesi ve hakikat-mecaz ayırımının işlevsel yönünün ortaya çıkarılması, hadislerin doğru anlaşılmasına ve yorumlanmasına katkı sağlayacaktır. Araştırmada öncelikli olarak Şerḥu’l-İlmâm’ın hadis ve fıkıh sahasındaki önemi ve değeriyle ilgili bilgi verilmiş, sonra hakikat ve mecaz kavramlarının tanımlarına geçilmiştir. Mecaz türleri arasında sadece İbn Dakīkulʿîd’in atıf yaptığı istiare, teşbih, teşbîhu’l-mânevî ve teşbîhu’s-sûrî gibi kavramlara yer verilmiştir. Son olarak İbn Dakīkulʿîd’in hakikat ve mecazı bir yöntem olarak nasıl kullandığı konusu örnekler çerçevesinde tahlil edilmiştir. Araştırmada, İbn Dakīkulʿîd’in hakikat ve mecazın zamansal boyutuna, hakikat ve mecaz ayırımında tazmînin rolüne, hakikat ve mecazın cemʿine, hakikate en yakın mecazlara ve hakikat-mecaz arasındaki tercih sebeplerine değinerek hakikat ve mecazı bir yöntem olarak kullandığı sonucuna ulaşılmıştır. İbn Dakīkulʿîd’in hakikat ve mecazı birlikte kullanmasının işlevsel yönleri ve faydaları arasında; lafızların lugatlarda geçtiği anlamları keşfetmek, lafzın anlamında derin ve net açılımlar yapmak, tekellüflü mânaları ayıklamak, mecaza hamledilmeyi gerekli kılan alâkaları/bağları belirlemek, çözümlemeci yaklaşımla muhtemel mânaları ortaya çıkarmak gibi hususlar yer almaktadır. Eğer İbn Dakîku'l-Îd, el-İlmâm'da sadece 57 hadisi değil de bütün hadisleri şerh etme imkânı bulmuş olsaydı Şerhu'l-İlmâm, hadislerin hakikat ve mecaz temelinde şerh edildiği bugün üzerinde en çok konuşulan eserlerden biri olurdu. (shrink)

Tüsterî (ö. 283/896), Sülemî (ö. 412/1021) ve Kuşeyrî (ö. 465/1072) ilk dönem tasavvufî tefsir açısından önemli müfessirlerdir. Tüsterî ve Sülemî tefsirleri Kur’ân’ı baştan sona tefsir eden sistemli eserler değildir. Ancak yapılan yorumların çoğunlukla rivayet tefsiri niteliği taşımalarının yanında ilk dönem tasavvuf ehlinin görüşlerini esas almaları bu tefsirleri önemli kılmaktadır. Kuşeyrî tefsirinin ise Tüsterî ve Sülemî tefsirlerine göre daha sistemli olmasının yanında bazı âyetler dışında Kur’ân’ı baştan sona tefsir eden ilk tasavvufî tefsir olduğu söylenebilir. Bu çalışmada her üç müfessirin Allah korkusu (...) ile ilgili âyetlere yapmış oldukları yorumlar karşılaştırmalı şekilde incelenerek Allah korkusuna bakış açıları ortaya konmaya çalışılmıştır. Konu başlıkları müfessirlerin Allah korkusu ile ilgili âyetlere yaptıkları yorumlar esas alınarak belirlenmiştir. Bu çalışma aynı dönemde yaşamış bu müfessirlerin konuya bakış açılarını ortaya koyması açısından önem taşımaktadır. Çalışmanın amacı ise bu müfessirlerin Allah korkusu ile ilgili ayetleri yorumlama şekilleri ve bu yorumlarda, kabul edilen sufî tefsir normlarına uyum hususunu ortaya koymaya çalışmaktır. Çalışma neticesinde müfessirlerin her birisi açısından Allah korkusunun son derece önemli olduğu, bazı âyetlerin yorumlarında birleştikleri, bazı âyetlere farklı izahlar getirdikleri, yorumlarında zahiri mananın öncelendiği, ele alınan âyetler bağlamında isrâiliyâta yer verilmediği, ilgili her âyet için her müfessirin yorum yapmadığı gibi birtakım sonuçlara ulaşılmıştır. (shrink)

Bu çalışmadaki amacımız, postmodernizm ile birlikte gündeme gelen “gerçeklik”e bakış açısındaki farklılaşmayı ve çeşitliliği ortaya koyabilmektir. Böylece özellikle sosyal bilimler alanında çalışmalarını yürütenler için bir farkındalık yaratılarak, söz konusu alan içinde kalan bilimsel çalışmalara hermenötikçi bir bakış açısı ile yaklaşılması hedeflenmiştir. Böyle bir farkındalığın yaratılmasından elde edilecek başarı ile durağan bilimsel yöntem ve yaklaşımlardan vazgeçilerek, yeni bilimsel yaklaşım ve anlayışlara kapı aralanması amaçlanmıştır. Çalışmada Hans-Georg Gadamer’in (1900-2002) felsefi hermenötik yaklaşımı çerçevesinde makalenin konusu anlaşılmaya ve yorumlanmaya çalışılmıştır. Bu makalede ortaya konan (...) yorumlamalar ise konuyla ilgili yazılı kaynaklar üzerinden gidilerek yapılmıştır. Tüm zaman ve mekânlar için geçerli bir gerçeklikin olması pek olası görünmemektedir. Çünkü gerçeklik bir yanılsama ve kurmacadan ibarettir. Özellikle sosyal yaşam için gerçeklik; dil, kültür ve gelenek ile inşa edilen, toplumdan topluma değişebilen, aynı toplum içinde yavaş da olsa şekil değiştirebilen sabit olmayan geçici doğrulardan ibarettir. Bizleri durağanlığa sevk edebilecek, yeni yorumlara zihnimizi kapatabilecek, sabit bir anlama ve yorum sürecine mahkûm edebilecek tüm yorum ve ideolojilere temkinli yaklaşmamız gerekmektedir. Tüm bilgi, aslında eleştirel bir yorum sürecinin parçası olduğundan yorumların (bilgilerin) gerçekliği üzerine yeni yorumlar yapmaktan kendimizi alıkoymamalıyız. Bilgi, otorite istencinin doğal bir parçası olarak herkesin elde etmek istediği büyük ve değişken bir güçtür. Yani inşa edilen bilgi güç, güç ise inşa edilen bilgi demektir. O zaman toplumların, inşa edecekleri bilgi sayesinde ulaşabilecekleri güç ile elde etmek istedikleri evrensel otorite talebi, yaşamın her döneminde varlığını sürdürecektir diyebiliriz. (shrink)

Bu makalede, Abbâsî dönemi şairlerinden İbnu’r-Rûmî’nin Abbâsî hanedanlığının bir üyesi olan Abdülmelik b. Sâlih için nazmettiği methiyesinin tematik bir incelemesinin yapılması planlanmaktadır. Bu analiz, İbnu’r-Rûmî’nin methiyesinin karmaşık katmanlarına derinlemesine bir bakış sağlamaktadır. Methiye, bilhassa Abbâsî döneminin Arap edebî geleneğinde önemli bir yeri bulunan şiirsel bir ifade biçimidir. Yapılan çalışmanın konusu, methiyedeki tematik unsurların araştırılmasına ve İbnu’r-Rûmî’nin hem övgüsel hem de eleştirel anlayışa sahip bir anlatı oluşturmak için dili ve imgeleri nasıl kullandığının ortaya çıkartılmasına dayanmaktadır. Araştırmanın kapsamı, bahis mevzu methiyenin tarihî (...) ve kültürel arka planı bağlamında anlaşılmasının sağlanmasına kadar uzanmaktadır ve Abbâsî döneminin toplumsal normlarının, değerlerinin ve beklentilerinin anlaşılmasına da ehemmiyet vermektedir. Bu yaklaşım, metnin öneminin daha derinlemesine anlaşılmasını sağlamaktadır ve salt övgünün ötesine geçerek dönemin sosyopolitik dinamikleri hakkında bir yorum sunmaktadır. Öte yandan mevcut tarihî kayıtların İbnu’r-Rûmî ile Abdülmelik b. Ṣāliḥ arasındaki ilişki hakkında çok az ayrıntı sunduğunu ve mevcut belgelerde bu konuda kapsamlı bilgi bulunmadığını vurgulamak gerekir. Bu çalışmanın önemi, klasik Arap edebiyatı alanına yaptığı katkısından, özellikle de methiyelerin bu literatür geleneğindeki rolünün ve gelişiminin anlaşılması hususundaki önceliğinden kaynaklanmaktadır. İbnu’r-Rûmî’nin eserinin analizi vasıtasıyla bu araştırma, methiye nazmının karmaşık doğasına dikkat çekmesinin yanı sıra; şair, şiirde övülen kişi ve şaire verilen maddi ödül arasındaki ilişkinin ayrıntılı şekilde anlaşılmasını da sağlamaktadır. Araştırmada benimsenen yöntem, daha derinlemesine bir anlayış kazanmak maksadıyla, manzumenin temalarını parçalara ayırmaya odaklanan yakın bir metinsel analizi içermektedir. (shrink)

Kelime olarak ‘öncekiler’ anlamında selef kökünden türetilen Salafism, ‘öncekilerin izini takip edenlerin yolu’ demektir ve bir tür dinsel tutuculuk ve muhafazakârlık anlamına gelmektedir. İslam geleneğinde Islamic tenetlara katı ve literal bağlılığı ve dinin saf asıllarına dönüşü ifade eden Salafism, günümüzde İslami ilimler, siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler gibi alanlarda dinsel radikalizm ve köktencilikle eşanlamlı olarak kullanılmaktadır. Geleneksel formuyla, dinsel akılcılığa ve yorum yanlısı olmaya karşı bir duruş üzerinden kendini kuran Salafism, din içi çoğulculuğa ve sekülerizme karşı öze dönüşcü bir (...) tepkiyi temsil etmektedir. Dinin özüne dönüşü savunan Salafi paradigma, Müslüman medeniyetinin düşünsel ve sanatsal başarı ve ürünlerine de kuşkuyla bakar, bu yönüyle de kültür karşıtı bir tutumu temsil eder. Selefi eylemci grupların İslam medeniyetine ve diğer kültürlere verdikleri zarar bunun somut örneklerini oluşturmaktadır. Bu çalışma modern zamanlarda Salafism parlamasına yol açan nedenler üzerinde yoğunlaşmaktadır. Çalışmada, toplumsal değişim, modernleşme ve sekülerleşme karşısında hangi dinsel ve toplumsal kaygıları temsil ettiği analiz edilmektedir. Salafismin Sünnilik ile ilişkisi incelenmekte ve onu Sünnîliğin dışında göstermeye çalışan yaklaşımların yanıltıcı yanlarını vurgulamaktadır. Disiplinler arası yaklaşımla konuyu ele alan çalışma, teoloji ile siyaset bilimi ve uluslararası ilişkilerin kesişme alanında analizler içermektedir. Selefilik ile ilgili kavramsal analizler, bu kavramın İslam öncesi köklerini ortaya koymaktadır. Aslında her toplumda rastlanan ve geçmiş bir öz atfetme ve bugünü yönetme ihtiyacı Araplarda ‘ataların yoluna tâbi olma’ şeklinde belirir. Geçmişin kutsanması, yeniliklerden ve farklılıklardan kuşku duymayı doğurur. Selefîlik tarafından temsil edilen ‘İslamî özcülük’ değişime karşı sabitliği, çoğulculuğa karşı özcülüğü, akla karşı nassı, ibtida yerine ittiba’yı savunur. Dinî konularda katı nassçı ve literal tutumu benimsediği için kelam, felsefe ve tasavvufu dinden uzaklaşma sayar. Tarihe bakışta kötüye gidiş, özden uzaklaşma ve çürüme düşüncesine bağlıdır. Modern dönemlerde İslam dünyası çok yönlü bir kriz ve çöküş yaşamıştır. Siyasal alanda başlayan sorunlar kimlik ve değerler alanına doğru genişlemiştir. Kimliği, özü ve inancı koruma kaygıları radikal bir tutuculuk olarak selefiliği beslemiştir. Krizlerin artarak devam ettiği İslam dünyasında Selefilik bir düşünce, inanç, yaşam tarzı ve eylem türü olarak ilgi çekmektedir. Ancak yaşanabilir bir alternatif üretmek yerine tepkisel bir duruşu temsil etmekte, minimal ve sert bir dinî yaşantıyı savunmaktadır. Ayrıca kültüre ve sanata yönelik sert yaklaşımı, İslam medeniyeti açısından nihilist bir bakışı ifade etmektedir. Sünnî dünyada Selefilik ile ilgili bir kafa karışıklığı göze çarpmaktadır. Bu karışıklık tarihsel ve teolojik olarak selefiliğin Sünnilik tarafından benimsenmesi ile ilgilidir. Oysa güçlenen yeni Selefilik mevcut Sünnî kimliğini oluşturan unsurları reddetmektedir. Bu Sünnilik açısından kriz içeren bir durumdur. Kelam, fıkıh ve tasavvuf bilgisine dayalı kapsayıcı Sünnilik ile katı nasscı ve dışlayıcı Selefilik arasındaki teolojik gerilim hala devam etmektedir. (shrink)

Adudüddîn el-Îcî’nin (ö. 756/1355) er-Risâletü’l-vaz‘iyye adlı eserinin esas konusunu oluşturan müphem lafızlar meselesi müteahhir dönem İslâm düşüncesinin iki büyük ismi olan Sa‘duddîn et-Teftâzânî (ö. 792/1390) ile Sey- yid Şerîf el-Cürcânî (ö. 816/1413) arasında mantık ve dil felsefesi açısından ciddi bir ihtilaf konusuna dönüşmüştür. Tartışmanın izleri geç dönem Osmanlı filozoflarından İsmail Gelenbevî (ö. 1205/1791) ve şârihlerine kadar takip edilebilmektedir. Bu makalede ben; söz konusu tartışmayı, çağdaş dil felsefesindeki bağlam duyarlı terimler prob- lemine atıfla ele alıyorum. Yazı boyunca hem Îcî’nin risalesini izleyen (...) literatürü kullanarak konunun dil felsefesi geleneğindeki seyrini hem de mantık eserlerine müracaatla Teftâzânî’nin bu tartışmayı nasıl bir mantık meselesine dönüştürdüğünü inceliyorum. Böylece Teftâzânî’den Gelenbevî’ye kadar bazı filozofların, bağlam duyarlı terimlerin mantıksallaşmasına yönelik katkı veya eleştirilerini göstermeyi amaçlıyorum. (shrink)