Abstract

Yapay zekâ teknolojilerinde son yıllarda yaşanan hızlı ilerlemeler, çeviri faaliyetlerini köklü biçimde dönüştüren yeni imkânlar sunmaktadır. Doğal dili işleme kapasitesi gelişen yapay zekâ uygulamaları, yalnızca sözcük düzeyinde eşleştirmeler yapmakla kalmayıp bağlamı, anlam ilişkilerini, kültürel çağrışımları ve metnin bütünsel yapısını dikkate alan çeviriler üretebilmektedir. Bu dönüşüm, özellikle çeviri süreci yoğun uzmanlık bilgisi gerektiren klasik İslâmî metinlerde önemli bir potansiyel barındırmaktadır. Fıkıh, tefsir, hadis ve kelam gibi disiplinlerdeki Arapça klasik metinlerin dilsel zorluğu; eski söz varlığı, veciz anlatım, yoğun dinî terminoloji ve üslup çeşitliliği gibi sebeplerle çevrilmesi hem zaman hem maliyet hem de uzmanlık yönünden güç bir süreçtir. Bu bağlamda, yapay zekânın böylesine karmaşık metinleri ne ölçüde başarıyla çevirebildiğinin araştırılması hem teorik hem de pratik açıdan önem taşımaktadır. Bu çalışmanın problemi, yapay zekâ destekli çeviri uygulamalarından biri olan DeepSeek’in İslâmî klasik metinleri Türkçeye çevirme performansının hangi düzeyde olduğu ve uzman çevirmenlerle karşılaştırıldığında nasıl bir tablo sunduğudur.Araştırmanın amacı, DeepSeek uygulamasının klasik İslâmî metinlerde karşılaşılan dilsel ve kavramsal zorlukları aşma kapasitesini incelemek, uygulamanın çevirilerini uzman çevirilerle karşılaştırarak benzerliklerini ve farklılıklarını ortaya koymak ve yapay zekâ destekli çevirilerin bu alanda ne tür imkânlar taşıdığını belirlemektir. Çalışmanın önemi, İslam mirası eserlerinin Türkçeye kazandırılmasına yönelik çeviri faaliyetlerinin uzun yıllar süren, yüksek maliyetli ve geniş uzman ekibi gerektiren süreçler olduğu gerçeğinden kaynaklanmaktadır.Çalışma, nitel araştırma yaklaşımıyla tasarlanmış betimleyici bir araştırmadır. Araştırmanın örneklemi, amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen iki İslâmî klasik metinden oluşmaktadır: Şâfiî mezhebine ait Minhâcü’t-Tâlibîn ve ‘Umdetü’l-Müftîn’den sefer hâlinde namazın kısaltılması konusunu içeren 125 kelimelik bir pasaj ile Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinden Mâide Suresi 97–99. âyetlerinin tefsirini içeren 223 kelimelik bölüm. Her iki metin PDF formatında elde edilerek DeepSeek’in optik karakter tanıma (OCR) özelliğiyle dijital metne dönüştürülmüş ve 1 Temmuz 2025 tarihinde uygulama aracılığıyla Türkçeye çevrilmiştir. Daha sonra DeepSeek çevirileri ile alanında yetkin çevirmenlerin akademik yayınevleri tarafından yayımlanmış çevirileri karşılaştırılmıştır. Verilerin analizinde nitel içerik analizi yöntemi uygulanmış; çeviriler kelime, cümle ve paragraf düzeyinde incelenmiş ve bulgular anlamsal hassasiyet, sözcük seçimi ve metinsel müdahale olmak üzere üç tema altında sınıflandırılmıştır.Araştırmanın bulguları, DeepSeek’in klasik İslâmî metinlerdeki yoğun terminoloji, eski söz varlığı ve karmaşık anlam örgülerini büyük ölçüde başarıyla aktarabildiğini göstermektedir. Uygulamanın çevirilerinin birçok durumda uzman çeviriye yakın bir doğruluk düzeyi taşıdığı, hatta bazı bağlamlarda daha özlü, daha akademik ve daha etkili bir üslup kullanabildiği görülmüştür. Metinsel müdahale açısından ise DeepSeek’in metne birebir bağlı kalmadığı; bazı yerlerde açıklayıcı eklemeler yaptığı veya gereksiz tekrarları çıkararak özetleyici bir strateji benimsediği tespit edilmiştir. Uzman çevirmenlerin ise zaman zaman metni genişlettiği, açıklayıcı müdahalelerde bulunduğu ve kişisel bilgi birikimine dayalı tercihler yaptığı gözlemlenmiştir.Sonuç olarak çalışma, DeepSeek uygulamasının klasik İslâmî metinlerin Türkçeye çevirisinde güçlü bir yardımcı araç olarak kullanılabileceğini, çeviri kalitesinin büyük ölçüde tatmin edici olduğunu ve pek çok durumda uzman çeviriyle yarışabilecek bir düzeye ulaştığını ortaya koymaktadır.