Abstract

Tarihsel süreçte mezhepler arasındaki etkileşimde önemli olan birçok faktör bulunmaktadır. Fıkhî mezheplerin birbirleri ile olan etkileşiminde dikkat çeken en önemli husus, kurucu imamların birbirine yakın zamanda yaşamış olmalarıdır. Ebû Ḥanîfe (ö. 150/767) ile İmam Mâlik (ö. 179/795) çağdaş âlimlerdir. Şâfi‘î (ö. 204/820), İmam Mâlik’in öğrenciliğini yapmış, aynı zamanda Ebû Ḥanîfe’nin iki büyük öğrencisinden biri olan İmam Muḥammed b. Ḥasan eş-Şeybânî (ö. 189/805) vasıtası ile Hanefî fıkhını tanıma imkânı bulmuştur. Aḥmed b. Ḥanbel (ö. 241/855) ise Şâfi‘î ile çağdaş olup, ondan çokça istifade etmiştir. Mezhebin kurucu imamları arasındaki en dikkat çekici etkileşim İmam Mâlik ve Şâfi‘î arasında olmuştur. Şâfi‘î, yaklaşık dokuz yıl boyunca onun öğrenciliğini yapmış, kavl-i cedîd olarak adlandırılan Mısır döneminde, hocası ile haber konusundaki yöntemsel farklılığını içeren bir eser kaleme almıştır. Bu durum Mısır’da güçlü bir konumda olan Mâlikîlerin tepkisini çekmiştir. Mâlikî ilmi çevreden gelen birçok âlimin Şâfi‘î’nin Mısır’daki ders halkasına katılarak, İmâm Mâlik’in fıkhî perspektifini terk etmeleri, Mâlikî çevrelerde Şâfi‘î’ye yönelik eleştirel bir tutumun ortaya çıkmasına zemin hazırlamış; hoca-talebe ilişkisi olarak başlayan Mâlikî-Şâfi‘î etkileşimi, karşıt ekoller olarak ihtilafa evrilmiştir. Ancak bu çatışma her iki ekolün de alan bulduğu Irak’ta ortak itikâd-kelâm zemini ile yumuşamış, bu yumuşama karşılıklı etkileşiminde uzlaşıya dönük çabaların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu süreçte Eş‘arî kelâm öğretisi, Mâlikî ve Şâfi‘îlerin buluştuğu en önemli ortak zemin olmuştur. Bu ortaklık, usûl-furu‘ ilişkisi olarak kabul edilen kelâm ve fıkıh usûlünün (asleyn) yakın ilişkisinden dolayı, Mâlikî-Şâfi‘î geleneklerin etkileşimi, kelâmî düzlemle sınırlı kalmamış fıkıh usûlü alanına da güçlü biçimde yansımıştır. Bu noktada araştırma, Mâlikî-Şâfi‘î fıkıh usûlünde haberlerin tercih kriterlerini merkeze alarak klasik (erken) dönemde her iki mezhebin etkileşimini ve bu etkileşimin boyutlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma haberlerin tercih kriterlerine ilişkin usûlî tartışmaları konu edinmekten ziyade, tercih sistemi ve tercih kriterlerine ilişkin yaklaşımların karşılaştırmasını öncelemektedir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması desenine dayalı olarak yürütülecektir. Bu kapsamda, Mâlikî ve Şâfi‘î âlimlerin erken dönemlerden itibaren kaleme aldıkları fıkıh usûlü eserleri karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Bulgular, fıkıh usûlü alanında Mâlikî–Şâfi‘î etkileşiminin ileri düzeyde olduğunu göstermektedir. Mâlikîlerden İbnu’l-Ḳaṣṣâr (ö. 397/1007), Bâḳıllânî (ö. 403/1013) ve Bâcî (ö. 474/1081); Şâfi‘îlerden Şîrâzî (ö. 476/1083), Cuveynî (ö. 478/1085), Sem‘ânî (ö. 489/1096) ve Ġazzâlî (ö. 505/1111) gibi isimler üzerinden izlenen Mâlikî-Şâfi‘î etkileşim ağı, iki mezhep arasındaki ilişkinin başlangıçta polemiksel ve eleştirel iken zamanla karşılıklı etkilenme ve dönüşüm süreçlerini içerdiğini göstermektedir.