ईन्धन

प्राकृतिकमे उपलब्ध कौनो प्रकारके पदार्थ जे ऊर्जा दे हे
(इन्धन से पुनर्निर्देशित)

ईन्धन (Fuel) ऐसन पदार्थ हे, जे आक्सीजनके साथेे संयोग कर बड्डी ऊष्मा उत्पन्न करहे । 'ईन्धन' संस्कृतके इन्ध्‌ धातुसे निकलल हे जेकर अर्थ हे - 'जरावल' । ठोस ईन्धनमे काष्ठ (लकड़ी), पीट, लिग्नाइट एवं कोइला प्रमुख हे । पेट्रोलियम, मट्टीके तेल आउ गैसोलीन द्रव ईन्धन हे । कोलगैस, भाप-अङ्गार-गैस, द्रवीकृत पेट्रोलियम गैस आउ प्राकृतिक गैस आदि गैसीय ईन्धनमे प्रमुख हे ।

जरैत प्राकृतिक गैस

आजकल परमाणु ऊर्जो शक्तिके स्रोतके रूपमे उपयोग कैल जा हे, एहीसे विखण्डनीय पदार्थोके (fissile materials) अखनि ईन्धन मानल जा हे ।

वैज्ञानिक आउ सैनिक कार्यला प्रयोगमे लावल जायेवाला राकेटमे, एल्कोहाल, अमोनिया एवं हाइड्रोजन नियन अनेक रासायनिक यौगिको ईन्धनके रूपमे प्रयुक्त होवहे । ईसब पदार्थसे ऊर्जाके प्राप्ति तीव्र गतिसे होवहे । विद्युत ऊर्जाके प्रयोगो ऊष्माके प्राप्तिला कैल जा हे एहीसे एकरो कखनियो-कखनियो ईन्धनमे सम्मिलित कर लेल जा हे ।

ईन्धनके पहिल ज्ञात प्रयोग लगभग बीस लाख वर्ष पहिले होमो इरेक्टस द्वारा जलाऊ लकड़ीके दहन हल । अधिकांश मानव इतिहासमे मनुष्य द्वारा खाली गाछी वा पशु वसासे प्राप्त ईन्धनके प्रयोग कैल गेल हल । लकड़ीसे बनल कोइला, जेकर प्रयोग धातुके पिघलावेला कमसे कम ६,००० ईसा पूर्वसे कैल जाइत रहल हे । एकर जगह खाली कोइलासे प्राप्त कोक ले लेलक, काहेकि १८मा शताब्दीके आसपास यूरोपीय जङ्गल खतम होवे लगल हल । चारकोल ब्रिकेट अखनि आमतौर पर बारबेक्यू पकावेला ईन्धनके रूपमे प्रयोग कैल जा हे ।

  • रासायनिक ईन्धन :
नाभिकीय ईन्धन (CANDU रिएक्टर लागि)
  • परमाणवीय या नाभिकीय ईन्धन :
स्रोतके आधार पर

ईन्धन मुख्यतः तीन प्रकारके होवहे -

ईन्धनके वैशिष्ट्य

सम्पादित करथिन

ईकाई ईन्धनसे जेत्ता ऊर्जा प्राप्त होवहे ओकरा ऊ ईन्धनके 'कैलोरी मान' कहल जा हे । प्रमुख ईन्धनके कैलोरी मान नीचे देल हे ।

ईन्धनMJ/kgkcal/kg
प्राकृतिक गैस53,612 800
एसिटिलीन48,5511 600
प्रोपेन
पेट्रोल
ब्यूटेन
46,011 000
डीजल42,710 200
ईन्धन तेल40,29 600
एन्थ्रेसाइट34,78 300
कोक32,67 800
कोयला गैस29,37 000
अल्कोहल 95º पर28,26 740
लिग्नाइट20,04 800
पीट19,74 700
बिटुमिन कोइला16,74 000