अन्तर्राष्ट्रिय मात्रक प्रणाली

अन्तर्राष्ट्रिय मात्रा प्रणाली पर आधारित इकाईके प्रणाली, उनकर नाम आउ प्रतीक, उपसर्गके एक शृङ्खल

अन्तर्राष्ट्रिय मात्रक प्रणाली (सङ्क्षेपमे SI ; फ्रान्सीसी: Système international d'unités के सङ्क्षिप्त रूप), मीटरी पद्धतिके आधुनिक रूप हे । एकरा सामान्य रूपमे दशमलव एवं दसके गुणाङ्कमे बनावल गेलहे । ई विज्ञान एवं वाणिज्यके क्षेत्रमे विश्वके सर्वाधिक प्रयोग कैल जायेवाला प्रणाली हे । [][][]

पुरान मेट्रिक प्रणालीमे ढेर इकाईके समूह प्रयोग कैल जाहल । SI के १९६० मे पुरानी मीटर-किलोग्राम-सेकेण्ड मने MKS प्रणालीसे विकसित कैल गेलहल, बजाय सेण्टीमीटर-ग्राम-सेकेण्ड प्रणालीके, जेकरामे ढेर कठिनाई हल । SI प्रणाली स्थिर नै रहे, वरन एकरामे निरन्तर विकास होवैत रहहे, किन्तु इकाई अन्तर्राष्ट्रिय समझौताके द्वारे बनावल आउ बदलल जाहे ।

ई प्रणाली लगभग विश्वव्यापक स्तर पर लागू हे आउ अधिकांश देश एकर अतिरिक्त अन्य इकाईके आधिकारिक परिभाषो नै बुझहे । किन्तु एकर अपवाद संयुक्तराज्य अमेरिका आउ ब्रिटेन हे, जन्ने अखनियो गैर-SI इकाई उनकर पुरान प्रणाली लागू हे ।भारतमे ई प्रणाली १ अप्रैल, १९५७ मे लागू भेल । एकरे साथे हियाँ नया पैसो लागू भेल, जे कि स्वयं दशमलव प्रणाली पर आधारित हल ।[]

ई प्रणालीमे ढेर नया नामकरण कैल गेल इकाई लागू भेल । ई प्रणालीमे सात मूल इकाई (मीटर, किलोग्राम, सेकेण्ड, एम्पीयर, केल्विन, मोल, केण्डेला, कूलम्ब) आउ अन्य ढेर व्युत्पन्न इकाई हे । कुछ वैज्ञानिक आउ सांस्कृतिक क्षेत्रमे एसआइ प्रणालीके साथ अन्य इकाइयो प्रयोगमे लावल जाहे । SI उपसर्गके माध्यमसे बड्डी छोट आउ बड्डी बड़ मात्राके व्यक्त करेमे सरलता होवहे ।

तीन राष्ट्र आधिकारिक रूपसे ई प्रणालीके अपन पूर्ण या प्राथमिक मापन प्रणाली स्वीकार्य नै कैलक हे । ई राष्ट्र हे: लाइबेरिया, म्यान्मार आउ संयुक्तराज्य अमेरिका

अन्तर्राष्ट्रिय इकाई प्रणालीमे इकाईके समूह हे, जेकर सदृशे उपसर्गोके समूह हे । SI इकाईके दु उपसमूहमे बाँटल जा सकहे -

ईसभ इकाईके साथे

तालिका - 1 - SI मूल इकाई[]
मात्रा चिन्ह नाम
मीटर m लम्बाई
किलोग्राम kg भार
सेकेण्ड s समय
एम्पीयर A विद्युत धारा
केल्विन K ऊष्मगतिकीय तापमान
मोल (इकाई) mol पदार्थके मात्रा
केण्डेला cd प्रकाशीय तीव्रता

मूल इकाईके गुणक बनावेला, एसआइ उपसर्गके जोड़ल जा सकहे । सभ गुणक दसके पूर्ण सङ्ख्या घातके हे । उदाहरणतः
किलो-= सहस्र या हजार
मिलि-= हजारमा भाग मने एक मीटरमे एक हजार मिलिमीटर होवहे, साथे एक हजार मीटरसे एक किलो मीटर बनहे ।
उपसर्गके मिलावल न जा सकहे । एक किलोग्राम के दस लखमा भाग हे मिलिग्राम किन्तु ओकरा एक माइक्रो-किलोग्राम नै कहब ।

तालिका २ - एसआइ उपसर्ग
नाम क्वेट्टा- रोना- योट्टा- जीट्टा- एक्जा- पेटा- टेरा- गीगा- मेगा- किलो- हेक्टो- डेका-
चिह्न Q R Y Z E P T G M k h da
कारक १०३० १०२७ १०२४ १०२१ १०१८ १०१५ १०१२ १० १० १० १० १०
नाम डेसी- सेण्टी- मिली- माइक्रो- नैनो- पीको- फेम्टो- एट्टो- जेप्टो- योक्टो- रोङ्गटे- क्वेक्टे-
चिह्न d c m µ n p f a z y r q
कारक १०-१ १०-२ १०-३ १०-६ १०-९ १०-१२ १०-१५ १०-१८ १०-२१ १०-२४ १०-२७ १०-३०
  1. "Official BIPM defintions". Archived from the original on 14 अक्तूबर 2007. Retrieved 1 मई 2016. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  2. एसआइ इकाईके व्यापक प्रदर्शन अन्तर्जाल पर आनलाइन NIST द्वारा कैल जाहे । एखरामे SI इकाई पर आधारित, व्युत्पन्न इकाईसभके बीच अन्तर्सम्बन्धके आरेख चित्रो सम्मिलित हे । मूल इकाईके परिभाषो ई स्थल पर भेटत ।
  3. "In the International System of Units (SI) (BIPM, 2006), the definition of the meter fixes the speed of light in vacuum c0, the definition of the ampere fixes the magnetic constant (also called the permeability of vacuum) μ0, and the definition of the mole fixes the molar mass of the carbon 12 atom M(12C) to have the exact values given in the table [Table 1, p.7]। Since the electric constant (also called the permittivity of vacuum) is related to μ0 by ε0 = 1/μ0c02, it too is known exactly." CODATA report
    Archived २०१८-०६-१२ at the वेबैक मशीन
  4. Barry N. Taylor, Ed. The International System of Units (SI) (PDF). Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. p. 9. Archived (PDF) from the original on 3 जून 2016. Retrieved 2007-10-30.

बाहरी कड़ी

सम्पादित करथिन
आधिकारिक
सूचना
इतिहास
मीट्रिक पद्धतिके पक्षधर दाब समूह