Sciencefiction
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Sciencefiction (vaan Ingels science 'wetensjap' en fiction 'verzinsele') is de verzaomelnaom veur alle vertèllende kuns-utinge die gebruuk make vaan motieve oet wetensjap en techniek. In de regel späölt sciencefiction is de touwkoms, veeraof of kortbij, of is 'ne gelierde betrokke dee zienen tied veuroet is.
Fictie die ziech bezeghèlt mèt de touwkoms en mèt spikkelatie euver wat techniek allemaol zouw kinne besteit al iewe. Veur sciencefiction es genre op ziech moot me d'n oersprunk zeuke in de negentiende iew. Hiel dèks weurt de Britse Mary Shelley häöre roman Frankenstein oet 1818 es beginpunt geneump. Snel progressie in wetensjap en techniek maakde tot me tegen 't ind vaan de iew kós goon druime euver vleegreize, ruimtevaort, robots etc. Groete naome oet deen tied waore de Fransoos Jules Verne en de Brit H.G. Wells. Minder bekind woorte de Belsj J.H. Rosny sr. en de Spanjool Enrique Gaspar y Rimbau.
In de twintegste iew góng de technische oontwikkeling hel wijer, veural nao d'n Ierste Wereldoorlog. In 1926 woort in Amerika 't blaad Amazing stories opgeriech, 't ierste speciaol sciencefictionblaad in de wereld. Zoe roond 't midde vaan de iew begint wat me is goon neume de 'Gouwen Tied vaan de Sciencefiction'. Deen tied weurt veural geassocieerd mèt Isaac Asimov. In dezen tied woorte ouch ummer mie films en stripverhaole mèt sciencefictionthema's gemaak. Zoe raakden 't genre wel umgeve mèt 'n loch vaan trivialiteit. 'Serjeus' sciencefictionliteratuur kraog in deen tied ummer mie de vörm vaan dystopische sciencefiction (Aldous Huxley, George Orwell etc.).
Nao d'n oorlog zörgde de koms vaan de ruimtevaort in d'n echte wereld veur 'n wijer opleving. Sciencefiction góng ziech ummer mie in de ruimte aofspeule, dèks ouch hiel wied eweg boeten 't Zonnestèlsel en in de wij touwkoms. Door beter speciaol filmeffekte woort dit ouch dèkser en dèkser op beeld vertuint, beveurbeeld in de tv-serie Star Trek en de filmreeks Star Wars. Nao de jaore zeventeg raakde de sciencefiction evels oet de mode, mesjiens umtot ruimtevaart dèks oonbemaand waor en me ziech gein touwkoms mèt bemaande ruimtesjeper nao wij planete veur ziech zaog.
Me kin de sciencefiction in versjèllende subgenres oonderverdeile. De belaankriekste verdeiling is die tösse helle sciencefiction, boebij de naodrök in 't verhaol ligk op de techniek en wetensjap, en zaachte sciencefiction, boebij de technische wereld mie es achtergroond of es middel deent veur 't verhaol wat moot weure vertèld. 't Lèste genre kin rake aon de fantasy, of soms aon kemedie (in de beuk vaan Douglas Adams) en umvat wijer subgenres wie de space opera.