Fado
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Fado (Portugees veur (noed)lot; oetspraok [ˈfaðu]) is 'ne vörm vaan steideleke volksmeziek oet Portugal, dee vaanajds veural in de hoofstad Lissabon en de universiteitsstad Coimbra weurt gemaak. Fado besteit oet lejer mèt eine solozenger (dèks 'n vrouwestum), begeleid door zoewel de klassieke Spaonse gitaar es de Portugese gitaar. In lossere vörm kinne aander instruminte mètspeule; dit is punt vaan discussie in de fadowereld. De meziek is dèks laankzaam, mèt väöl rubato, en in mineur (mèt dèks majeur es de meziek en teks aon 't ind opklaore). De tekste zien in 't gemein emotioneel en smartelek en drejje um 'n oonbestump verlange (saudade), wat me es typisch veur de Portugese cultuur zuut.
D'n oersprunk vaan fado ligk in 't duuster; sommege höbbe parallelle getrokke mèt de Kaapverdiaonse morna en mèt de Braziliaonse meziek en meine tot de wortele trökgoon tot de koloniaolen tied. In feite kin me de fado neet wijer trökveure es de jaore 1820 (in tegestèlling tot beveurbeeld de väöl awwere Cante Alentejano). Wie dèkser mèt steideleke volksmeziekgenres späölde zigeunders 'ne groete rol bij de verbreiing; ein vaan de ierste stare waor de negentiende-iewse Maria Severa, die de fado lendelek bekind maakde. In studentekring in Coimbra oontstoont 'nen andere variant, mèt veural mannestumme en de plaotseleke vörm vaan de Portugese gitaar.
In de twintegste iew waor Amália Rodrigues, bekind es de 'keuningin vaan de fado', de bekindste vertolker. Zij maakde de meziek wereldbekind, get wat 't Salazar-rezjiem in tije vaan internationaol isolatie good oetkaom. Tegeliek kloonk in tekste dèks ouch stèl verzat tege de machhöbbers. 'nen Aandere groete naom waor Carlos do Carmo. Recinter is 't genre opgepak door artieste wie Mísia, Mariza, Ana Moura, António Zambujo en Camané (op de ierste nao allemaol gebore in de jaore zeventeg). Ouch in Nederland leef de fado; populair is hei de gebore Portugese Cristina Branco. Nynke Laverman begós häör carrier mèt fado in 't Fries.
Sinds 2011 steit fado op de UNESCO-lies veur immaterieel Werelderfgood.