America
| {{{Erinnya mu lunnansi}}} | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
| Nsi | ||||||||
| ||||||||
| Geogurafiya | ||||||||
| ||||||||
| Abantu | ||||||||
| ||||||||
| Gavumenti | ||||||||
| ||||||||
| Ensimbi yayo | ||||||||
| ||||||||
| Ebirala ebikwata ku nsi eno | ||||||||
| ||||||||
| {{{Erinnya mu lunnansi}}} | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
| Nsi | ||||||||
| ||||||||
| Geogurafiya | ||||||||
| ||||||||
| Abantu | ||||||||
| ||||||||
| Gavumenti | ||||||||
| ||||||||
| Ensimbi yayo | ||||||||
| ||||||||
| Ebirala ebikwata ku nsi eno | ||||||||
| ||||||||
United States of America (USA), era emanyiddwa nga United States( U.S. ) oba Amerika, nsi okusinga esangibwa mu Bukiikakkono bwa America . Lino ggwanga eririna federo eririmu amasaza 50 ne disitulikiti enkulu eya federo, eya Washington, DC Amasaza 48 agakwatagana gali ku nsalo ya Canada mu bukiikakkono ne Mexico mu bukiikaddyo, nga mu bukiikakkono bw’obugwanjuba gali kitundu kya Alaska n’ekizinga kya Hawaii mu Pacific Ocean. Amerika era okuwa eddembe ku bwannannyini ku bitundu by'ebizinga ebikulu ebitaano n'ebizinga eby'enjawulo ebitaliimu bantu mu Oceania ne Caribbean.[ i ] Ensi erimu ebintu ebyenjawulo, nga eri mu kifo kyakusatu mu nsi yonna mu bunene bw'ettaka[ c ] n'ekitundu eky'okusatu mu bungi bw'abantu, nga bano basukka mu bukadde 341.[ j ].
Abantu abayitibwa ba Paleo-Indians baasooka kusenguka okuva mu Bukiikakkono bwa Asia ne bagenda mu Bukiikakkono bwa America waakiri emyaka 15,000 egiyise, era ne batandika obugunjufu obw'enjawulo. Abazungu okuzuula Abamerika kwatandika mu 1492, era okufuga kwa Bungereza kw'ekwaddirira wamu n’okusenga mu 1607 mu Virginia, eyasooka ku Matwale Ekkuminaasatu. Enzikiriza y'Amerika eyabuna mu matwale gonna mu kyasa eky'e 18 yatwala enkola ya repubulika n'enkola ey'eddembe ng'ekikulu . Enkaayana n’Obwakabaka bwa Bungereza olw’okusolooza omusolo nga tewali kikiikirirwa mu palamenti n’okugaana eddembe eddala ery’Olungereza zaavaamu Enkyukakyuka mu Amerika, eyavaako ekiteeso ekyayisibwa ekya LEE nga 2 Ogwomusanvu, 1776, okulangirira mu butongole obwetwaze okuva ku Bungereza. Nga wayise ennaku bbiri, nga 4 Ogwomusanvu, Okulangirira kw’Obwetwaze kyayisibwa era ne kifulumizibwa mu lujjudde. Obuwanguzi mu lutalo lw’enkyukakyuka olwa 1775–1783 bwaleeta okukkiriza kw’ensi yonna ku ddembe ly'eggwanga lino .
Amerika yagaziya mangu amatwale gaayo okudda mu bugwanjuba ng’egula, esenga ng’oewamba ebitundu eby’enjawulo ebyali biifugibwa Abazungu n’Abantu bannansangwa. Nga amawanga amalala gayingizibwa mu Bwegassi, enjawukana okuva mu Bukiikakkono n'Obukiikaddyo yabalukawo nga eva ku kukozesa baddu era yaleetera amawanga 11 ag’obukiikaddyo okulangirira okwekutula ne geegatta nga Confederate States of America okusobola okukuuma obuddu eyo. Amasaza gano gaalwanagana n’Obwegassi mu lutalo lw’omunda mu Amerika olwa 1861–1865 era ne gawangulwa. Amerika bwe yawangula n’okuddamu okwegatta, obuddu bwaggyibwawo mu ggwanga lyonna.
Mu mwaka gwa 1900, eggwanga lino lyali lyenyweza ng’amawanga ag'amaanyi ekifo ekyo ne kinywezebwa oluvannyuma lw’okwenyigira mu Ssematalo Eyasooka. Oluvannyuma lwa Japan okulumba Pearl Harbor mu 1941, Amerika yayingira Ssematalo Owookubiri ku ludda lw'amawanga ag'omukago . Ebyava mu lutalo luno byaleka Amerika ne Soviet Union nga amawanga amanene agavuganya, nga gavuganya ku bufuzi bw'endowooza n'obuyinza bw'ensi yonna mu kiseera kya Ssematalo ow'endowooza. Soviet Union okugwa mu 1991 kyaleka Amerika ng'eggwanga ery'amaanyi erimu lyokka mu nsi yonna, wadde nga China ebadde eyogerwako nnyo okuva mu myaka gya 2020 ng'eyinza okutuuka ku ddaala ly'erimu.
Gavumenti eya federo ye demokulasiya ekiikirira abantu ng’erina pulezidenti ne ssemateeka akola okwawula obuyinza wakati w’amasiga asatu: erya ssemateeka, erifuzi, n’eddamuzi. Congress lukiiko lw’ababaka ba palamenti olw’eggwanga olulimu enkiiko bbiri nga lulimu olukiiko lw’ababaka ( olukiiko olwa wansi okusinziira ku bungi bw’abantu) ne Senate ( olukiiko olwa waggulu olwesigama ku kukiikirira okw’enkanankana ku buli ssaza). Enfuga ya Federo ewa amawanga 50 obwetwaze obw’amaanyi .
Ensi eyakulaakulana eno eya Amerika eri ku kifo kya waggulu mu kuvuganya mu by’enfuna, obuyiiya, n’ebyenjigiriza ebya waggulu. Nga ekola ekitundu ekisukka mu kimu kyakuna ku GDP y’ensi yonna emanyiddwa, ebyenfuna byayo bye bibadde ebisinga obunene mu nsi yonna okuva nga mu mwaka gwa 1890. Y'ensi esinga obugagga, ng’esinga ensimbi z’amaka ezikozesebwa buli muntu mu mawanga ga OECD, wadde ng’obutenkanankana bwayo mu by’obugagga bweyoleka nnyo. Obuwangwa bwa Amerika nga bukoleddwa olw'ebyasa ebiyise nga abantu ab'enjawulo bayingira mu ggwanga eryo, bwa njawulo era bukwata ku nsi yonna. Olw’okuba eggwanga lino likola kumpi kimu kya kusatu ku nsaasaanya y’amagye mu nsi yonna, abantu bangi batwalibwa ng’erina amagye agasinga amaanyi mu nsi yonna era nga ye yasooka okukola n’okukozesa ebyokulwanyisa bya nukiriya(nuclear). Nga Mmemba w’ebibiina by’ensi yonna ebingi omuli n’olukiiko lw’amawanga amagatte olw’ebyokwerinda, ekola kinene mu nsonga z’ebyobufuzi, eby’obuwangwa, eby’enfuna, n’eby’amagye mu nsi yonna.
Obuvo bw'erinnya lyalyo
kyusaEnkozesa y'ekigambo "United States of America" mu biwandiiko eva dda mu 2 Ogwolubereberye, 1776. Ku lunaku olwo, Stephen Moylan, omuyambi w'amagye ga Continental Army eri General George Washington, yawandiika ebbaluwa eri Joseph Reed, eyali omuwandiisi wa Washington ow'ekyama, ng'ayagala okugenda "n'obuyinza obujjuvu era obumala okuva mu Amerika okutuuka e Spain" okunoonya obuyambi mu kaweefube w'olutalo lw'enkyukakyuka . [1] [2] Okukozesebwa kwabyo mu bantu okwasooka kwafulumira mu kiwandiiko ekyafulumizibwa mu lupapula lw'amawulire ga Williamsburg olwa The Virginia Gazette nga 6 Ogwokuna 1776.[1] Ekiseera ekimu nga 11 oba oluvannyuma lwawo Ogwomukaaga 1776,Thomas Jefferson yawandiika ekigambo "United States of America" mu kiwanddiiko kyeyali atereeza mu kulaangirira obwetwaze,[1] era nga kyatwalibwa aba Second Continental Congress nga 4 Ogwomusanvu, 1776. [3]
Ekigambo "United States" n'ennyiriri zaakyo ezisookerwako "US", ezikozesebwa ng'amannya oba ng'ebigambo ebiraga ebigambo mu Lungereza, mannya mampi aga bulijjo ag'eggwanga. Ennyiriri ezisookerwako "USA", erinnya, nazo za bulijjo.[4] "Amerika" ne "US" bye bigambo ebiteereddwawo mu gavumenti ya Amerika yonna eya federo, nga biriko amateeka agalagiddwa. [ k ] "Amawanga" ekimpi ekiteereddwawo eky'enjogera y'erinnya, ekikozesebwa naddala okuva ebweru w'eggwanga;[5] "stateside" kigambo ekikwatagana.[6]
"America" ye engeri y'ekikazi ey'okuyita ey'erinnya erisooka erya Americus Vesputius, erinnya ery’Olulattini ery’omuvumbuzi Omuyitale Amerigo Vespucci (1454–1512); [ l ] yasooka kukozesebwa ng’erinnya ly’ekifo abakugu mu kukola maapu Abagirimaani Martin Waldseemüller ne Matthias Ringmann mu 1507.[7][ m ] Vespucci yaleeta ekiteeso nti West Indies ezazuulibwa Christopher Columbus mu 1492 zaali kitundu kya ttaka eritamanyiddwa edda so si mu Indies ku nsalo y’ebuvanjuba bwa Asia.[8][9] Mu Lungereza, ekigambo "America" (ekikozesebwa nga tekirina qualifier) tekitera kwogera ku miramwa egitakwatagana na Amerika. " America " kye kigambo eky'awamu okutegeeza omugatte gwa ssemazinga za North ne South America.
Ebyafaayo byalyo
kyusaAbantu baamu bannansangwa
kyusa

Abatuuze abaasooka mu Bukiikakkono bwa America baasenguka okuva e Siberia emyaka nga 15,000 egiyise, nga basomoka olutindo lw’oku ttaka olwa Bering oba ku lubalama lw’ennyanja kati olwabbira mu bbalaafu. Obuwangwa bwa Clovis, obwalabika nga 11,000 BCE mu Bukiikakkono bwa America, kirowoozebwa nti bwe buwangwa obwasooka okusaasaana mu Amerika. Oluvannyuma lw'ekiseera, obuwangwa bw'Abantu enzaalwa z'omu Bukiikakkono bwa America bweyongera okubeera obw'omulembe, era obumu, gamba ng'obuwangwa bwa Mississippi, bwakulaakulanya ebyobulimi, pulaani z'ebizimbe, n'ebitundu ebizibu. Mu kiseera eky'oluvannyuma lw'edda, obuwangwa bwa Mississippian bwali mu bitundu by'amasekkati g'obugwanjuba, ebuvanjuba, n'obukiikaddyo, n'aba Algonquian mu kitundu ky'ennyanja Ennene ne ku lubalama lwa Eastern Seaboard, ate obuwangwa bwa Hohokam ne bannannsangwa aba Puebloan baali babeera mu Bukiikaddyo bw'obugwajuba Okubalirira kw’omuwendo gw’abantu enzaalwa mu kitundu kati ekiyitibwa Amerika nga abafuzi b’amatwale Abazungu tebannatuuka kuva ku bantu nga 500,000 okutuuka kumpi obukadde 10.
Okunoonyereza kw’Abazungu, okufugibwa ab'amatwale n’okulwanagana kwabwe (1513 – 1765)
kyusa
Christopher Columbus yatandika okunoonyereza ku Caribbean ku lwa Spain mu 1492, ekyaviirako abantu aboogera Olu Spanish okusenga n’obuminsani okuva mu bitundu kati ebiyitibwa Puerto Rico ne Florida okutuuka e New Mexico ne California. Ettundutundu lya Spain eryasooka mu ssemazinga wa Amerika leero lyali Spanish Florida, eryatwalibwa mu 1513.[10] Oluvannyuma lw'okulemererwa okusenga okuwerako eyo olw'enjala n'endwadde, ekibuga kya Spain ekyasooka eky'enkalakkalira kyali kya, Saint Augustine, kyatandikibwawo mu 1565.[11]
Bufalansa yatandikawo ebifo byayo eby’okubeeramu mu Florida ya Bufalansa mu 1562, naye byasuulibwa (Charlesfort, 1578) oba byasaanawo olw’ebikwekweto by’Abaspanish ( Fort Caroline, 1565). Ebifo eby’enkalakkalira eby’Abafaransa byatandikibwawo oluvannyuma ennyo ku mabbali g’ennyanja Ennene ( Fort Detroit, 1701), omugga Mississippi ( St. Louis, 1764) n’okusingira ddala Gulf of Mexico ( New Orleans, 1718). Amatwale ga Bulaaya agaasooka era mwalimu ettundutundu lya Budaaki eryali likulaakulana erya New Nederland (eryasengebwamu mu 1626, nga leero ye New York) n’ettwale ettono erya Sweden erya New Sweden (eryasenga mu 1638 mu kitundu ekyafuuka Delaware). Okufuga kwa Bungereza ku lubalama lw’ebugwanjuba kwatandika n’ettwale lya Virginia (1607) ne ttwale lya Plymouth (Massachusetts, 1620). [12]
Endagaano ya Mayflower mu Massachusetts ne Fundamental Orders of Connecticut zassaawo entandikwa y’okukiikirirwa kw’abakiise b’ebitundu n’enkola ya ssemateeka eyandikulaakulanye mu matwale ga Amerika gonna. Abazungu abasenze mu kitundu kati ekiyitibwa Amerika baafuya obutakkaanya n’Abamerika bannansangwa, era beenyigira mu by’obusuubuzi, nga bawanyisiganya ebikozesebwa by’Abazungu n’emmere n’amaliba g’ebisolo. [ n ] Enkolagana yava ku nkolagana ey’oku lusegere okutuuka ku ntalo n’ettemu. Abafuzi b’amatwale baatera okugoberera enkola ezaawaliriza Abazaale b’omu Amerika okuyiga obulamu bw’Abazungu, nga mw’otwalidde n’okukyuka ne bafuuka Abakulisitu. Ku lubalama lw'ennyanja olw'ebuvanjuba, abasenze baakukusanga Abafirika nga bayita mu kusuubula abaddu mu Atlantic, okusinga okukola emirimu egy'amaanyi ku nnimiro ennene.
Amatwale Ekkuminaasatu agaasooka [ o ] oluvannyuma agaali gagenda okukola Amerika gaali gafugibwa wansi w'obuyinza bw'Obwakabaka bwa Bungereza nga bufugibwa ba gavana abaalondebwa Kabaka, newankubadde nga gavumenti z'ebitundu zaakola okulonda okuggule eri bannannyini bintu abasajja abazungu abasinga obungi. Omuwendo gw’abantu abafuzi b’amatwale gwakula mangu okuva e Maine okutuuka e Georgia, ne gusaanikira omuwendo gw’abantu enzaalwa z’omu Amerika; mu myaka gya 1770, okweyongera kw’abantu mu kuzaala kwali kwa maanyi nnyo nga n’Abamerika abatonotono bokka be baali bazaalibwa emitala w’amayanja. Obuwanvu bw'olugendo bw'ettwale lino okuva ku Bungereza bwayanguyiza okusimba emirandira mu kwefuga, era embeera eyatuumibwa the First Great Awakening, nga eno yalimu abaali bawakanya Onbukulisitu, kwayongera amaanyi mu kwagala eddembe okw’amatwale erikakasibwa.
Enkyukakyuka ya Amerika ne republic eyasooka (1765 – 1800) .
kyusa

Oluvannyuma lw’obuwanguzi bwayo mu lutalo lwa Bufalansa ne Buyindi, Bungereza yatandika okukakasa nti yali efuga nnyo ensonga z’ekitundu mu Matwale Ekkumi n’Asatu, ekyavaamu okuziyiza okw’ebyobufuzi okweyongera . Ekimu ku byali bisinga okusoomooza abafuzi b'amatwale kwe kugaana eddembe lyabwe ng'Abangereza naddala eddembe ly'okukiikirira mu gavumenti ya Bungereza eyabasolooza omusolo. Okulaga obutali bumativu bwabwe n'obumalirivu bwabwe, First Continental Congress yatuula mu 1774 era n'eyisa Continental Association, okugoba ebintu by'Abangereza mu matwale okwassibwa mu nkola "obukiiko bw'obukuumi " obw'omu kitundu ekyalaga nti kikola bulungi. Olwo okugezaako kw'Abangereza okuggyako abafuzi b'amatwale ebyokulwanyisa kwavaamu entalo z'e Lexington ne Concord mu 1775, ne zikuma omuliro mu lutalo lw'Amerika olw'enkyukakyuka . Mu lukiiko lwa Continental Congress olwokubiri, amatwale gaalonda George Washington omuduumizi w'amagye ga Continental, era ne gakola akakiiko akaatuuma Thomas Jefferson erinnya okuwandiika ekiwandiiko ekirangirira obwetwaze . Nga wayise ennaku bbiri nga Second Continental Congress eyisizza ekiteeso kya Lee okutondawo eggwanga eryetongodde, ery’obwetwaze, Ekirangiriro kyayisibwa nga 4 Ogwomusanvu, 1776. Empisa z’ebyobufuzi ez’enkyukakyuka ya Amerika zaava ku bujeemu obw’emmundu obwali busaba ennongoosereza munda mu bwakabaka okutuuka ku nkyukakyuka eyatondawo enkola empya ey’embeera z’abantu n’okufuga eyassibwa ku kulwanirira eddembe n’okukuuma eddembe ly'obutonde eritaggyibwako ; obwenkanya wansi w'amateeka ; obufuzi bw'abantu ; [13] repubulika ku bwakabaka, abakulu, n'obuyinza obulala obw'ebyobufuzi obw'obusika; empisa ennungi ez'obwannakyewa ; n'obutagumiikiriza nguzi mu by'obufuzi. Abatandisi ba Amerika, nga muno mwe mwali Washington, Jefferson, John Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, John Jay, James Madison, Thomas Paine, n'abalala bangi, baali baasikirizibwa endowooza eri Classical , eya Renaissance ne Enlightement eddiini n'eby'okutegeera.[14][15]
Wadde nga mu nkola okuva lwe zaawandiikibwa mu 1777, Ennyingo z’Omukago zakakasibwa mu 1781 era ne zitandikawo mu butongole gavumenti eyasaasaanyizibwa eyakola okutuusa mu 1789. Oluvannyuma lw’Abangereza okuwanika mu kuzingiza Yorktown mu 1781, obufuzi bwa Amerika bwakkirizibwa mu nsi yonna mu ndagaano ya Paris (1783), Amerika mwe yayita okugaziya ekitundu kyayo okudda mu bugwanjuba okudda ku Mugga Mississippi, ne mu bukiikakkono okutuuka mu Canada nga leero bweyitibwa, n’obukiikaddyo okutuuka mu Spanish Florida.[16] Etteeka ly’obukiikakkono bw’obugwanjuba (1787) lyassaawo enkola ekitundu ky’eggwanga mwe kyandigaziyiziddwa nga kiyingiziddwamu amawanga amapya, okusinga okugaziya amawanga agaaliwo.
Ssemateeka wa Amerika yakolebwa mu lukiiko lwa Ssemateeka olwatuula mu 1787 okuvvuunuka obukwakkulizo obumu obulliu Nnyingo. Yatandika okukola mu 1789, n’etondawo gavumenti eya federo eyafugibwa amatabi asatu ag’enjawulo nga gonna awamu gakola enkola y’okutereezaokutebenkeza. George Washington yalondebwa okuba pulezidenti w'eggwanga eyasooka wansi wa Ssemateeka, era ebbago ly'eddembe (embeera eyalimu omugatte gw'ennongoosereza ekkumi mu Ssemateeka) ly'ayisibwa mu 1791 okukkakkanya okweraliikirira kw'abaali babuusabuusa obuyinza bwa gavumenti obwali obungi ennyo. Okulekulira kwa Washington ku bw'Omuduumizi omukulu oluvannyuma lw'olutalo lw'enkyukakyuka n'oluvannyuma lw'okugaana okwesimbawo ku kisanja eky'okusatu nga pulezidenti w'eggwanga eyasooka kyassaawo entandikwa y'obukulu bw'obuyinza bw'obwannakyewa mu Amerika n'okukyusa obuyinza mu mirembe. [17]
Okugaziwa okudda mu Bugwanjuba n’olutalo lw’omunda (1800 – 1865) .
kyusa
Ku nkomerero y’ekyasa eky’e 18, abasenze mu Amerika baatandika okugaziwa nga bagenda mu bugwanjuba mu bungi, era bangi baali bawulira nti baali balagiddwa entuuko yaabwe. Okuggyibwa kwa Louisiana okwa 1803 okuva mu Bufalansa kumpi kwakubisaamu emirundi ebiri ettaka lya Amerika. [18] [19] Ensonga ezaali zisigaddewo ne Bungereza zaasigalawo, ekyavaako olutalo lwa 1812, olwalwanibwa okutuuka ku maliri. Spain yawaayo Florida n'ettaka lyayo erya Gulf Coast mu 1819.
Endagaano ya Missouri eya 1820, eyakkiriza Missouri ng’eggwanga ly’abaddu ate Maine ng’eggwanga ery’eddembe, yagezaako okutebenkeza okwagala kw’amasaza g’obukiikakkono okulemesa okugaziwa kw’obuddu mu bitundu ebipya n’obw’amasaza g’obugwanjuba okubugaziya eyo. Okusinga, okukkaanya kwawera obuddu mu nsi endala zonna eza Louisiana Purchase mu bukiikakkono bwa 36°30′ parallel.
Abamerika bwe beeyongera okugaziwa mu bitundu omwali Abamerika Abazaaliranwa, gavumenti eya federo yassa mu nkola enkola z’okuggyawo oba okuyingiza Abayindi mu nsi. Etteeka eryasinga obukulu mwekyo lyali tteeka ely'okuggyawo Abayindi erya 1830, enkola enkulu eya Pulezidenti Andrew Jackson . Kyavaamu Trail of Tears oba olugendo lw'amaziga (1830–1850), nga mu kino bannansangwa ab’omu Amerika ababalirirwamu 60,000 abaali babeera ebuvanjuba bw’omugga Mississippi baggyibwawo mu ngeri ey’amaanyi ne basengulwa ne batwalibwa mu nsi eziri ewala ennyo mu bugwanjuba, ekyaviirako abantu 13,200 ku 16,700 okufa mu kugobwa okwo okwali okukake. Okugaziwa kw’abasenze awamu n’okugobwa kuno okw’Abantu enzaalwa okuva mu Buvanjuba kwavaamu Entalo z’Abayindi n'ab’Amerika mu bugwanjuba bwa Mississippi.
Mu kiseera ky’amatwale, obuddu bwakkirizibwa mu mateeka mu matwale gonna Ekkumi n’esatu, era mu mwaka gwa 1770 bwe bwali businga okuvaamu abakozi mu kisaawe ky'ebyobulimi ekyali ekigazi, kisaawe ky'ebyobulimi ekyali ekigazimu by’enfuna mu bitundu gye baali beesigama ennyo ku by'obulimi mu,matwale g'omu Bukiikaddyo okuva e Maryland okutuuka e Georgia. Enkola eno yatandika okubuusibwabuusibwa ennyo mu kiseera ky’Enkyukakyuka ya Amerika, [ 92 ] era nga kiwumuddwamu omutwe ekibiina ekikola ennyo okuggyawo obuddu ekyali kizzeemu okuvaayo mu myaka gya 1830, amawanga mu Bukiikakkono gaateekao amateeka agawera obuddu mu nsalo zaago. Mu kiseera ekyo, Okuwangira obuddu kwali kusaasaanidde ekitundu ekigazi mu bitundu by'obukiikaddyo,olw'ensonga nti waaliwo okussa ssente mu kulima ppamba (1793) ekyaleetera obuddu okuba nga bufuna nnyo amagoba eri abayivu b'omu bukiikaddyo.
Amerika yawamba Republic of Texas mu 1845, era endagaano ya Oregon eya 1846 yaviirako Amerika okufuga ekitundu kya Amerika eky’obukiikakkono bw’obugwanjuba obw’ensangi zino. Enkaayana ne Mexico ku Texas zaavaako olutalo lwa Mexico ne Amerika (1846 – 1848). Oluvannyuma lw’obuwanguzi bwa Amerika, Mexico yakkiriza obufuzi bwa Amerika mu Texas, New Mexico, ne California mu ndagaano ya Mexico; ettaka ly’okuweebwayo mu ndagaano eyo mwalimu n’amasaza ag’omu maaso aga Nevada, Colorado ne Utah . Okunoonya zaabu mu California okwaliwo mu 1848–1849 kwaleetera abazungu okusenguka ennyo okugenda ku lubalama lw’ennyanja Pacific, ekyavaako n’okulwanagana okusingawo n’abantu Abazaaliranwa. Ekimu ku bittabantu ebyasinga okuba ebibi mu California nga kyafiiramu nkumi n’ankumi ez’abatuuze Abazaaliranwa, kyatambula okutuuksa mu makkati g’emyaka gya 1870. Ebitundu ebirala eby’obugwanjuba.

Mu myaka gya 1850 gyonna, enkaayana z’ebitundu ezikwata ku buddu zaayongera okukuma omuliro mu mateeka g’eggwanga mu lukiiko lwa Amerika olwa Congress n’okusalawo kwa Kkooti Enkulu. Mu Congress, etteeka erikwata ku buddu erya Fugitive Slave Act erya 1850 lyalagira abantu abaali baddukira mu masaza agataalina baddu mu Bukiikakkono okuddizibwa mu ngeri ey’amaanyi eri bakama baabwe, ate etteeka lya Kansas–Nebraska erya 1854 lyaggyawo ebisaanyizo eby’okulwanyisa obuddu eby’endagaano ya Missouri. [20] Mu kusalawo kwayo okwa Dred Scott okwa 1857, Kkooti Enkulu yasalawo nga ewakanya omuntu omuddu okuleetebwa mu kitundu ekitaalimu baddu, mu kiseera kye kimu n’elangirira nti Endagaano ya Missouri yonna tekwatagana na ssemateeka. Ebintu bino n’ebirala byayongera okusika omuguwa wakati w’obukiikakkono n’obukiikaddyo okwandivuddemu olutalo lw’omunda mu Amerika (1861–1865).
Okutandika ne South Carolina, gavumenti 11 ez’amasaza agaalimu abaddu zaakuba akalulu okwekutula ku Amerika mu 1861, ne geegatta okutondawo omukago gwa Confederate States of America . Gavumenti z'amasaza endala zonna zaasigala nga nneesigwa eri Omukago guno.[ p ] Olutalo lwabalukawo mu Ogwokuna, 1861 oluvannyuma lw'Omukago okukuba bbomu mu Fort Sumter. Oluvannyuma lw'okulangirira eddembe nga 1 Ogwolubereberye, 1863, abaddu bangi abaali bateereddwa beegatta ku ggye ly'Obwegassi. [21] Olutalo lwatandika okukyukira ku ludda lw'Obwegassi oluvannyuma lw'okuzingiza Vicksburg mu 1863, n'olutalo lwa Gettysburg, era ab'Omukago beewaayo mu 1865 oluvannyuma lw'obuwanguzi bw'Obwegassi mu lutalo lw'e Appomattox Court House.[22]
Okuddamu okuzimba, omulembe gwa zaabu, n’omulembe ogw’okukulaakulana (1866 – 1917)
kyusaKaweefube w’okuddamu okuzimba mu Obukiikaddyo obwali bwekutuddeko yali atandise mu 1862, naye oluvannyuma lwa Pulezidenti Lincoln okuttibwa, ennongoosereza essatu ez’okuddamu okuzimba mu Ssemateeka zakakasibwa okukuuma eddembe ly’obuntu. Ennongoosereza zino zaateeka mu mateeka mu ggwanga lyonna okuggyibwawo kw'obuddu obutali bwa kyeyagalire okuggyako ng’ekibonerezo, ne zisuubiza obukuumi obwenkanankana mu mateeka eri abantu bonna, era ne ziwera okusosola olw’amawanga oba okufuuka abaddu emabegako. [24] [25] N’ekyavaamu, Abafirika abaali bafunye obutuuze mu Amerika baatwala omulimu munene mu byobufuzi mu mawanga agaali ga Confederate mu myaka ekkumi egyaddirira olutalo lw’omunda. Amawanga agaali ga Confederate gaddamu okuyingizibwa mu mukago guno, nga gatandika ne Tennessee mu 1866 ne gamaliriza ne Georgia mu 1870.[26][27]
Ebintu ebikozesebwa mu ggwanga, omuli amasimu n’enguudo z'eggaali z’omukka eziyita wonna ku ssemazinga, byaleetawo enkulaakulana mu Amerika. Kino kyayanguwa olw’etteeka lya Homestead Acts, nga kumpi ebitundu 10 ku buli 100 ku ttaka lyonna erya Amerika lyaweebwa ku bwereere eri abatuuze obukadde 1.6 okubeerako. Okuva mu 1865 okutuuka mu 1917, omuwendo omunene ogw’abagwira ogutabangawo gwatuuka mu Amerika, nga kuliko obukadde 24.4 okuva e Bulaaya. Ebisinga byajja nga biyita ku mwalo gw'e New York, ng'ekibuga New York n'ebibuga ebirala ebinene ku lubalama lw'Ebuvanjuba ne bifuuka amaka g'Abayudaaya, Abayindi, n'Abayitale abangi. Abazungu bangi ab'omu Bukiikakkono awamu n'omuwendo omunene ogw'Abagirimaani n'Abazungu abalala ab'omu masekkati baagenda mu Masekkatin g'omu Bugwanjuba. Mu kiseera kye kimu, Abafaransa nga akakadde kamu aba Canada baasenguka okuva e Quebec ne bagenda mu New England . Mu kiseera ky'okusenguka okunene, obukadde n'obukadde bw'Abafirika Abamerika baava mu byalo eby'obukiikaddyo ne bagenda mu bibuga mu Bukiikakkono. [28] Alaska yagulibwa okuva ku Russia mu 1867. [29]
Okutwalira awamu endagaano ya 1877 etwalibwa ng’enkomerero y’omulembe gw’okuzimba, kubanga yagonjoola ekizibu ky’okulonda oluvannyuma lw’okulonda kwa Pulezidenti mu 1876 era n’eviirako Pulezidenti Rutherford B. Hayes okukendeeza ku mulimu gw’amagye ga federo mu Bugwanjuba. Amangu ago, Abanunuzi baatandika okugoba bali Abagwira abajja okutwala obuyinza ku mpaka era mangu ne baddamu okutwala obuyinza mu kitundu ku byobufuzi by'obukiikaddyo mu linnya ly'obukulu bw'abazungu. [30] Abafirika abaali baafuuse abatuuze mu Amerika baagumira ekiseera eky’obusosoze mu mawanga obw’amaanyi, obw’olwatu oluvannyuma lw’Okuzimba Obuggya, ekiseera ekitera okutwalibwa ng’eky’okusosola mu mawanga mu Amerika. Ensala za Kkooti Enkulu eziddiriŋŋana, omuli Plessy v. Ferguson, zaggyamu ennongoosereza ey’ekkumi n’ennya n’ey’ekkumi n’ettaano mu maanyi gaabwe, ne zikkiriza amateeka ga Jim Crow mu Bukiikaddyo, ebibuga bya sundown towns mu Masekkati g'Obugwanjuba, n’okwawukana mu bitundu okwetoloola eggwanga, ekyandinywezeddwa ekitundu olw’enkola y'okugaana abaddugavu okuwolebwa ssente oluvannyuma eyayisibwa federo Ekitongole ekiwola ssente za bannannyini mayumba .
Okubalukawo kw’enkulaakulana ya tekinologiya, nga kuddirirwa okukozesa abakozi abasenge mu ggwanga ab’ebbeeyi entono, kwaleetawo okugaziwa okw’amangu mu by’enfuna mu kiseera kya Gilded ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkuminoomwenda. Kyagenda mu maaso okutuuka ku ntandikwa y’ekya 20, Amerika bwe yali,emaze okusinga Bungereza, Bufalansa ne Girimaani mu byenfuna byonna awamu. Abagagga baakulembera eggwanga okugaziya mu makubo g’eggaali y’omukka, amafuta, n’ebyuma, nga Amerika evaayo ng’eyasooka mu mulimu gw’okukola emmotoka.[31][32] Kino kyavaamu okweyongera mu maanyi mu by'obufuzi n'eby'enfuna mu abo abaali mu by'amakolero abatono ekyabaviiramu okufuna obwesige n'okuwamba akatale okwewala okubbinkana n'abalala.Enkyukakyuka zino zaavaamu okweyongera okw’amaanyi mu butali bwenkanya mu by’enfuna, embeera z’omugotteko, n’obutabanguko mu bantu, ne kireetawo embeera ennungi ebibiina by’abakozi okukulaakulana era, ku kigero ekitono ennyo, ebibiina by’obweegassi.[33] Ekiseera kino kyaggwa oluvannyuma lw'okuja kw'omulembe gw'Enkulaakulana, ogwalimu enkyukakyuka mu by'enfuna, embeera z'abantu, n'amatteeka.[34][35]
Abantu abaali bawagira Amerika mu Hawaii basuula obwakabaka bw'omu Hawaii; ebizinga byagattibwa mu 1898. Mu mwaka gwe gumu, Puerto Rico, Philippines, ne Guam Spain yabiwa Amerika oluvannyuma lw’okuwangulwa Amerika mu lutalo lwa Spain ne Amerika. (Philippines yaweebwa obwetwaze obujjuvu okuva mu Amerika nga 4, Ogwomusanvu 1946, oluvannyuma lwa Ssematalo II. Puerto Rico ne Guam byasigala nga nga bitundu bya Amerika).[36] American Samoa yafunibwa Amerika mu 1900 oluvannyuma lw'olutalo olw'okubiri olw'omunda mu Samoa.[37] Ebizinga bya Virgin ebya Amerika byafunibwa okuva ku Denmark mu 1917 oluvannyuma lw'abalonzi ba Denmark okukkiriza okugitunda mu kalulu ka 1916.[38]
Ssematalo I, Okugwa mu byenfuna okwamaanyi, ne Ssematiro II (1917-1945)
kyusaAmerika yayingira Ssematalo I ng'eri wamu n'amawanga ag'omukago mu 1917 ng'eyamba okukyusa embeera okulwanyisa amawanga ag'omu masekkati.[39] Mu 1920, ennongoosereza mu ssemateeka yawa abakyala eddembe ly'okulonda mu ggwanga lyonna . Mu myaka gya 1920 ne 1930, leediyo ey’empuliziganya ey’abantu abangi ne ttivvi eyasooka z'akyusa empuliziganya mu ggwanga lyonna. Okugwa kwa Wall Street okwa 1929 kwali kuleese okusereba kw'eby'enfuna, Pulezidenti Franklin D. Roosevelt kwe yaddamu n'enteekateeka ya New Deal eya "ennongoosereza, okudda engulu n'okudduukirira", omuddirirwa gw'enteekateeka z'okuzzaawo embeera ezitabangawo era ezisukkiridde ne pulojekiti z'okudduukirira abantu ku mirimu nga zigatta wamu n'ennongoosereza mu by'ensimbi n'ebiragiro.[40][41]
Eyali terina ludda mu ntandikwa mu kiseera kya Ssematalo II, Amerika yatandika okugabira amawanga ag'omukago mu Ssematalo II ebikozesebwa mu lutalo mu Gwokusatu 1941 era n'eyingira olutalo mu Gwekkumineebiri oluvannyuma lwa Japan okulumba Pearl Harbor.[42] Olw'okukkiriza enkola ya " Bulaaya yeesooka ", Amerika yassa essira ku baali bakolagana ne Japan Yitale ne Girimaani mu kiseera ky'olutalo okutuusa lwe baabawangula mu Gwokutaano 1945. Amerika yakola ebyokulwanyisa bya nukiriya ebyasooka n'abikozesa okulwanyisa ebibuga bya Japan ebya Hiroshima ne Nagasaki mu Gwomunaana 1945, era n'amaliriza olutalo.[43][44] Amerika yali emu ku " Abapoliisi Abana " abaasisinkana okuteekateeka ensi ey'oluvannyuma lw'olutalo, nga baali wamu ne Bungereza, Soviet Union ne China. Amerika yavaayo nga tefunye buzibu bwonna mu lutalo, ng'erina amaanyi amangi ennyo mu by'enfuna n'obuyinza bw'ebyobufuzi mu nsi yonna.[45]
Ssematalo ow’endowooza n’enkyukakyuka mu mbeera z’abantu (1945 – 1991) .
kyusaSsematalo II bwe yaggwa mu 1945 yaleka Amerika ne Soviet Union nga ge amawanga amanene, nga buli limu lirina obuyinza bwalyo mu by’obufuzi, eby’amagye, ne mu by’enfuna. Okusika omuguwa mu byobufuzi wakati w'amawanga gombi amanene mu bbanga ttono kwavaako Ssematalo ow'endowooza.[46][47] Amerika yassa mu nkola enkola y’okuziyiza abantu egenderera okukomya ekitundu kya Soviet Union; yeenyigira mu nkyukakyuka mu nfuga okulwanyisa gavumenti ezilowoozebwa nti zikwatagana n'Abasoviyeti; era n’awangula mu mpaka z’omu bbanga, ezaatuuka ku ntikko n’okukka ku Mwezi okwasooka okw’abakozi mu 1969.
Munda mu eggwanga, ly'Amerika lyafuna enkulaakulana mu by’enfuna, okugenda mu bibuga, n’okukula kw’abantu oluvannyuma lwa Ssematalo II. Ekibiina ky’eddembe ly’obuntu kyavaayo, nga Martin Luther King Jr. afuuka omukulembeze omututumufu ku ntandikwa y’emyaka gya 1960.[48] Enteekateeka y'ekibiina ekinene eky'obufuzi ku bwa Pulezidenti bwa Lyndon B. Johnson yavaamu amateeka, enkola n'okukyusa mu ssemateeka okumenyawo n'okugaziya okulwanyisa ebimu ku bisinga obubi ebyava mu kusosola mu mawanga okw'ebitongole okwaliwo.
Ekibiina ekyali kikontana n’obuwangwa mu Amerika kyaleeta enkyukakyuka ez’amaanyi mu mbeera z’abantu, omuli n’okuteekawo eddembe mu kukozesa ebiragalalagala mu kwesanyusaamu n’okwegatta.[49][50] Era yakubiriza abantu okujeemera okuyingira amagye (okutuusa ku nkomerero y'okuyingira amagye mu 1973).[51] n'okuwakanya okw'amaanyi ekya Amerika okuyingira mu Vietnam, nga Amerika evaayo mu 1975.[52]Enkyukakyuka mu mirimu gy'abakyala ye yaviirako okweyongera kw'abakazi abakola emirimu egisasulwa okuva mu myaka gya 1970 era mu 1985 abakyala b'omu Amerika abasinga obungi ab'emyaka 16 n'okusingawo baatandika okukola.[53]
- 1 2 3 DeLear, Byron (July 4, 2013). "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer". The Christian Science Monitor.
- ↑ Fay, John (July 15, 2016). "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'". IrishCentral.
- ↑ Davis 1996, p. 7.
- ↑ "Is USA A Noun Or Adjective?". Dictionary.com. March 9, 2017. Archived from the original on September 20, 2020. Retrieved July 3, 2025.
- ↑ "Is USA A Noun Or Adjective?". Dictionary.com. March 9, 2017. Archived from the original on September 20, 2020. Retrieved July 3, 2025.
- ↑ Template:Cite dictionary
- ↑ Template:Cite encyclopedia
- ↑ Szalay, Jessie (September 20, 2017). "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America". Live Science. Retrieved June 23, 2019.
- ↑ Allen, Erin (July 4, 2016). "How Did America Get Its Name?". Library of Congress Blog. Retrieved September 3, 2020.
- ↑ Florida Center for Instructional Technology (2002). "Pedro Menendez de Aviles Claims Florida for Spain". A Short History of Florida. University of South Florida.
- ↑ "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First" (in Lungereza). NPR. February 28, 2015. Retrieved March 5, 2021.
- ↑ Template:Harvnb
- ↑ Yick Wo vs. Hopkins, 118 U.S. 356, 370
- ↑ Becker et al (2002), ch 1
- ↑ "Republicanism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. June 19, 2006. Retrieved September 20, 2022.
- ↑ Miller, Hunter (ed.). "British-American Diplomacy: The Paris Peace Treaty of September 30, 1783". The Avalon Project at Yale Law School.
- ↑ Boyer, 2007, pp. 192–193
- ↑ "Louisiana Purchase" (PDF). National Park Service. Archived from the original (PDF) on March 29, 2015. Retrieved March 1, 2011.
- ↑ Harriss, Joseph A. "How the Louisiana Purchase Changed the World". Smithsonian Magazine (in Lungereza). Retrieved June 25, 2024.
- ↑ "Milestone documents: Kansas–Missouri Act (1854)". National Archives (Washington, D.C.). July 12, 2021. Retrieved January 5, 2025.
- ↑ "The Fight for Equal Rights: Black Soldiers in the Civil War". U.S. National Archives and Records Administration. August 15, 2016.
By the end of the Civil War, roughly 179,000 black men (10% of the Union army) served as soldiers in the U.S. Army and another 19,000 served in the Navy.
- ↑ Davis, Jefferson.
- ↑ "Overview + History | Ellis Island". Statue of Liberty & Ellis Island. March 4, 2020. Retrieved September 10, 2021.
- ↑ "U.S. Senate: Landmark Legislation: Thirteenth, Fourteenth, & Fifteenth Amendments". www.senate.gov. Archived from the original on December 30, 2020. Retrieved January 3, 2021.
- ↑ "The 15th Amendment of the U.S. Constitution". National Constitution Center – The 15th Amendment of the U.S. Constitution (in Lungereza). Archived from the original on December 30, 2020. Retrieved January 3, 2020.
- ↑ Glass, Andrew (July 24, 2008). "Tenn. is readmitted to the Union July 24, 1866". Politico. Retrieved May 11, 2021.
- ↑ Glass, Andrew (July 15, 2014). "Georgia is readmitted to Union July 15, 1870". Politico. Retrieved April 12, 2025.
- ↑ "The Great Migration (1910–1970)". National Archives. May 20, 2021.
- ↑ "Purchase of Alaska, 1867". Office of the Historian. U.S. Department of State. Retrieved December 23, 2014.
- ↑ Drew Gilpin Faust; Eric Foner; Clarence E. Walker. "White Southern Responses to Black Emancipation". American Experience.
- ↑ The Pit Boss (February 26, 2021). "The Pit Stop: The American Automotive Industry Is Packed With History". Rumble On. Archived from the original on April 25, 2021. Retrieved December 5, 2021.
- ↑ Maddison, Angus. "The World Economy: Historical Statistics" (PDF). OECD. Retrieved February 16, 2026.
- ↑ Tindall, George Brown and Shi, David E. (2012).
- ↑ Aldrich, Mark.
- ↑ "Progressive Era to New Era, 1900-1929 | U.S. History Primary Source Timeline | Classroom Materials at the Library of Congress | Library of Congress". Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. Retrieved November 11, 2023.
- ↑ "The Spanish–American War, 1898". Office of the Historian. U.S. Department of State. Retrieved December 24, 2014.
- ↑ Ryden, George Herbert.
- ↑ "Virgin Islands History". Vinow.com. Retrieved January 5, 2018.
- ↑ McDuffie, Jerome; Piggrem, Gary Wayne; Woodworth, Steven E. (2005).
- ↑ "Mass Exodus From the Plains". American Experience. WGBH Educational Foundation. 2013. Retrieved October 5, 2014.
- ↑ Fanslow, Robin A. (April 6, 1997). "The Migrant Experience". American Folklore Center. Library of Congress. Retrieved October 5, 2014.
- ↑ Yamasaki, Mitch. "Pearl Harbor and America's Entry into World War II: A Documentary History" (PDF). World War II Internment in Hawaii. Archived from the original (PDF) on December 13, 2014. Retrieved January 14, 2015.
- ↑ Kingston, Jeff (August 6, 2016). "Why did Japan surrender in World War II?". The Japan Times (in Lungereza). Retrieved February 8, 2017.
- ↑ Pacific War Research Society (2006).
- ↑ Kennedy, Paul (1989).
- ↑ Blakemore, Erin (March 22, 2019). "What was the Cold War?". National Geographic (in Lungereza). Archived from the original on April 1, 2019. Retrieved August 28, 2020.
- ↑ Mark Kramer, "The Soviet Bloc and the Cold War in Europe," in Larresm, Klaus, ed. (2014). A Companion to Europe Since 1945. Wiley. p. 79. ISBN 978-1-118-89024-0.
- ↑ "The Civil Rights Movement". PBS. Retrieved January 5, 2019.
- ↑ "Playboy: American Magazine". Encyclopædia Britannica. August 25, 2022. Retrieved February 2, 2023.
...the so-called sexual revolution in the United States in the 1960s, marked by greatly more permissive attitudes toward sexual interest and activity than had been prevalent in earlier generations.
- ↑ Svetlana Ter-Grigoryan (February 12, 2022). "The Sexual Revolution Origins and Impact". study.com. Retrieved April 27, 2023.
- ↑ "Selective Service Records". National Archives (in Lungereza). August 15, 2016. Retrieved June 15, 2025.
- ↑ Template:Cite magazine
- ↑ "Women in the Labor Force: A Databook" (PDF). U.S. Bureau of Labor Statistics. 2013. p. 11. Retrieved March 21, 2014.