Lîbya

Lîbya (bi navê Lîbye jî tê nasîn, (bi erebî: ليبيا‎, lat. Libya) welatekî li Afrîkaya Bakur ye.

State of Libya  Lîbya دولة ليبيا
Ala Mertal
Sirûd: Libya, Libya, Libya
Lîbya li ser nexşeyê
Paytext		Trablus  27°Bk, 17°Rh
Zimanên fermî		zimanê erebî erebiya standard a nûjen
Zimanên tên bikaranîn		erebiya standard a nûjen Libyan Arabic Sokna Libyan Sign Language Awjila
Rêveberî		komar
•	Serokdewlet	Mohamed al-Menfi (2021–)
•	Serokwezîr	Abd al-Hamid Dbeibeh (2021–)
Avakirin
•	Dema avakirinê	15 tebax 1551 (Tripolitania eyalet), 2 adar 1977 (Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya), 1 îlon 1969 (Libyan Arab Republic), 24 kanûna pêşîn 1951 (Kingdom of Libya)
•	Rûerd	1.759.541 ±1 kîlometre çargoşe
Gelhe
•	Giştî	7.381.023 (2024)
Demjimêr		UTC+2 EET Africa/Tripoli
Hatûçûna ajotinê		rast
Koda telefonê		+218

Dîrok

Welatê Lîbyayê heta sala 1911ê de jî di bin desthilata Osmaniyan da bû lê piştî dagirkirina Ewropiyan bo hemû Afrîkaya Bakur, welatê Îtalyayê jî li sala 1911ê de dest bi dagirkirina Lîbyayê kir.

Di Şerê Cîhanî yê Duyem de Fransa û Brîtanyayê bi alikariya xelkê Lîbyayê Lîbya dagir kir. Lîbya bû sê parçe, yek parçe di destê Fransayê de bû û du parçe di destê Brîtanyayê de bûn. Parçekê di destê Brîtanyayê de serokê terîqeta Şenûsî birêve dibir. Neteweyên Yekgirtî ji bo serxwebûna Lîbyayê biryarek da û di bin rêvebiriya serokê terîqeta Şenûsî key Îdrîs de li sala 1951ê de Lîbya bû serbixwe. Lê hindek leşkerên Brîtanya û Amerîkayê man li welat.

Li sala 1969ê de bi rêberiya Muemer Qedafî li Lîbyayê derbeya leşkerî pêkhat. Qedafî bû desthilatê nû.

Erdnîgarî

Lîbya li ber Deryaya Navîn ye. Dewletên cîran li rojhilat Misir û Sûdan, lî başûr Nîjer û Çad û li rojava jî Tûnis û Alcerya ne. Paytexta Lîbyayê Trîpolîs e.

Rûbera wî nêzî 1.800.000 km² e ku 90% ê wê ji çolan pêkhatiye; Lîbya, li gor rûber, çaremîn welatê mezinê Efrîqa û 17'emîn welatê mezinê cîhanê ye.

Aborî

Mezintirîn beşa aborî ya Lîbiyayê, berhemînan û firotina neftê ye.

Nifûs

Nifûs li gorî salan

Sal Nifûs ±% 1960 1.428.435 —     1961 1.478.580 +3,5% 1962 1.532.042 +3,6% 1963 1.588.755 +3,7% 1964 1.648.635 +3,8% 1965 1.711.637 +3,8% 1966 1.777.725 +3,9% 1967 1.846.963 +3,9% 1968 1.919.537 +3,9% 1969 1.995.704 +4,0% 1970 2.075.651 +4,0% 1971 2.159.518 +4,0% 1972 2.247.280 +4,1% 1973 2.338.769 +4,1% 1974 2.433.719 +4,1% 1975 2.531.982 +4,0% 1976 2.632.823 +4,0% 1977 2.736.280 +3,9% 1978 2.843.816 +3,9% 1979 2.957.454 +4,0% 1980 3.078.255 +4,1% 1981 3.207.065 +4,2% 1982 3.342.302 +4,2% 1983 3.479.637 +4,1% 1984 3.613.208 +3,8% 1985 3.738.814 +3,5% 1986 3.854.631 +3,1% 1987 3.961.787 +2,8% 1988 4.062.672 +2,5%

Sal Nifûs ±% 1989 4.161.093 +2,4% 1990 4.259.811 +2,4% 1991 4.359.515 +2,3% 1992 4.459.214 +2,3% 1993 4.558.021 +2,2% 1994 4.654.483 +2,1% 1995 4.747.619 +2,0% 1996 4.837.354 +1,9% 1997 4.924.347 +1,8% 1998 5.009.240 +1,7% 1999 5.092.939 +1,7% 2000 5.176.185 +1,6% 2001 5.258.677 +1,6% 2002 5.340.389 +1,6% 2003 5.422.612 +1,5% 2004 5.507.000 +1,6% 2005 5.594.450 +1,6% 2006 5.658.475 +1,1% 2007 5.782.108 +2,2% 2008 5.876.805 +1,6% 2009 5.964.325 +1,5% 2010 6.040.612 +1,3% 2011 6.103.233 +1,0% 2012 6.154.623 +0,8% 2013 6.201.521 +0,8% 2017 6.374.616 +2,8% 2018 6.678.567 +4,8% 2024 7.381.023 +10,5%

Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne

Mijarên têkildar

• Alaya Lîbyayê

Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Lîbya de hene.

• Underground "Fossil Water" Running Out Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010. (inglîzî)
• (inglîzî) Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.