Tosk
| Tosk | |||
|---|---|---|---|
| Toskërisht | |||
| Parolata en: | Sudal Albania, nord-westala Grekia, sudal Italia (Arbëreshë), e diaspora tra la mondo | ||
| Regiono: | Sudal Europa | ||
| Quanto di parolanti: | 3 milion (1ma linguo) | ||
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Albaniana linguo Tosk | ||
| Oficala stando | |||
| Oficala linguo en: | Albania (bazo di la standarda linguo) | ||
| Regulata da: | ne havas | ||
| Kodexi | |||
| ISO 639-3: | als | ||
 Distributado dil Tosk (reda) e Gheg (blua) dialekti en Albania e vicina landi. | |||
| Videz anke: Albaniana linguo – Linguaro | |||
Tosk (en la Tosk: Toskërisht) esas un ek la du precipua dialekti di la Albaniana linguo, parolata precipue en la sudo di Albania, en nord-westala Grekia, en sudal Italia (ube ol esas konocata kom Arbëreshë), e da l'Albaniana diasporo tra la mondo. L'altra precipua dialekto esas Gheg. La Shkumbin rivero esas la tradicionala frontiero inter Tosk e Gheg.
Historio
redaktarLa divido di Albaniana en Gheg e Tosk developesis dum la Mezepoko, probable pro geografiala ed historiala diferi. La Tosk dialekto subisis la rotacismo (chanjo di /n/ a /r/ inter vokali), qua esas un ek lua maxim distingiva traiti. Dum la Otoman Imperio, la sudo di Albania havis plu forta kontakto kun Grekia e kun la Ortodoxa mondo, kontre ke la nordo restis plu katolika e tribuala.
La moderna normo dil Albaniana linguo (Standard Albanian) kreesis en 1972 dum la Kongreso di Ortografio en Tirana, e ol esas precipue bazita sur la Tosk dialekto, kun kelka elementi de Gheg. Pro to, la Tosk esas ofte konsiderata la "prestijala" dialekto, malgre ke la Gheg havas multa parolanti en Kosovo ed altra nordala regioni.
Fonologio
redaktarTosk distingesas de Gheg per plura fonetikala traiti:
- Rotacismo: la sono /n/ inter vokali en Gheg ofte divenas /r/ en Tosk. Exemple: Gheg Shqypni → Tosk Shqipëri («Albania»); Gheg bana → Tosk bara («herbo»).
- Manko di nazala vokali: Tosk ne havas la nazaligita vokali qui existas en Gheg.
- Perdo di finala -ë: en multa vorti, la finala -ë esas plu freque elizita o reduktita en Tosk kam en Gheg.
- Diftongo ua en Tosk ofte korespondas a ue en Gheg.
- Alfabeto
La Tosk skribesas per la Latina alfabeto kun la sama 36 literi kam la Gheg. Dum la 19ma e frua 20ma yarcento, la Tosk uzis diversa alfabeti, exemple l'alfabeto di Istanbul (1879) e l'alfabeto di Bashkimi (1899). Nun la oficala Albaniana alfabeto, adoptita en 1908, uzesas en omna dialekti.
- Gramatiko
Gramatikale, Tosk havas:
- La infinitivo ne existas kom en Gheg; vice ol uzesas la subjuntivo kun të.
- La futuro formacesas per do të + subjuntivo (ex. do të shkoj, «me iros»), kontre ke Gheg uzas kam me + infinitivo.
- La participi e kelka pronomi havas diferi.
- Subdialekti
Tosk subdividesas en plura subdialekti:
- Nordala Tosk – en la regiono di Berat, Fier e Vlorë.
- Sudala Tosk – en Gjirokastër, Sarandë e la Greka regiono Epirus.
- Arbëreshë – parolata da la Arbëreshë en sudal Italia.
- Arvanitika – parolata da la Arvanites en Grekia.
- Cham – historiale en Epirus, nun precipue en Albania e diasporo.
- Literaturo
La Tosk literaturo esas richa, partikulare depos la 19ma yarcento. Importanta skriptisti qui uzis Tosk inkluzas Naim Frashëri, Jeronim de Rada (Arbëreshë), e Ismail Kadare, la maxim famoza moderna Albaniana skriptisto. Multa verki de la Rilindja Kombëtare (Nacionala Renasko) esis skribita en Tosk.
- Exempli
Patro nia en Tosk:
- Ati ynë që je në qiell, u shenjtëroftë emri yt.
- «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.»
Komparo di vorti:
| Gheg | Tosk | Signifiko |
|---|---|---|
| Shqypni | Shqipëri | Albania |
| bana | bara | herbo |
| me shkue | të shkoj | irar |