القاب مذهبی
القاب و عناوین احترامآمیز مذهبی به کلمات یا عباراتی گفته میشوند که عمدتاً به عنوان پسوند و پیشوند در اول و آخر نام بزرگان و شخصیتهای مذهبی آورده میشود تا هنگام تلفظ و نوشتن نام این افراد نشانگر تقدس و احترام گوینده و نویسنده باشد.
این کلمات در ادیان و مذاهب مختلف به عناوین گوناگون ادا میشود.
اسلام
ویرایشدر سنت اسلامی و کاربرد فارسی معاصر
ویرایشدر سنتهای اسلامی، مجموعهای از عنوانها، القاب و عبارتهای دعایی احترامآمیز همراه نام شخصیتهای دینی به کار میروند. بخشی از این صورتها عنوان یا لقب به معنای دقیق کلمه نیستند، بلکه دعاهایی کوتاهاند که پس از نام شخص میآیند و برای او درود، رحمت، خشنودی خداوند، پاکی روح یا دوام جایگاه درخواست میکنند. کاربرد و دامنهٔ این عبارات میان مذاهب و سنتهای مختلف اسلامی یکسان نیست.[۱]
از مشهورترین آنها صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم و صورتهای نزدیک به آن است که پس از نام محمد، پیامبر اسلام، به کار میرود. در نوشتههای فارسی این عبارت غالباً به صورت کوتاهشدهٔ «ص» نیز دیده میشود. عَلَیهِالسَّلام، به معنی «درود بر او باد»، برای پیامبران به کار میرود و در سنت شیعه دوازدهامامی بهطور گسترده پس از نام امامان دوازدهگانه و دیگر شخصیتهای مقدس نیز استفاده میشود. صورت مؤنث آن عَلَیهاالسَّلام و صورت جمع آن عَلَیهِمُالسَّلام است. در سنتهای اهل سنت، رَضِیَ اللهُ عَنهُ، به معنی «خدا از او خشنود باد»، بهویژه پس از نام صحابه رایج است و برای زنان صورت رَضِیَ اللهُ عَنها به کار میرود.[۲]
برای عالمان و دیگر شخصیتهای دینی درگذشته نیز عبارتهایی چون رَحِمَهُ الله، رَحمَةُ اللهِ عَلَیه و رِضوانُ اللهِ عَلَیه به کار میرود. این عبارتها در اصل دعا برای رحمت یا خشنودی خداوند نسبت به شخص درگذشتهاند. در سنت علمی و عرفانی، بهویژه در نوشتههای شیعی و صوفیانه، قُدِّسَ سِرُّه یا قُدِّسَ سِرُّهُ الشَّریف نیز پس از نام برخی عالمان، عارفان و مشایخ درگذشته دیده میشود. معنای آن تقریباً «روان یا باطن او پاک و مقدس باد» است و از دعاهای تکریمی برای شخص درگذشته به شمار میرود. صورتهایی چون «قدّس الله روحه» نیز در آثار شرححالنویسان و عالمان مسلمان دیده شده است و از نظر معنایی با «قدس سره» نزدیک است.[۳]
برای عالمان زنده نیز عبارتهای دعایی دیگری شکل گرفته است. از آن جمله مُدَّ ظِلُّهُ العالی، به معنای تقریبی «سایهٔ بلندش پایدار باد»، و صورتهایی چون «دام ظله» و «حفظه الله» است. این عبارات بهویژه در خطاب یا اشاره به مراجع تقلید، عالمان و شخصیتهای دینی زنده به کار میروند و برخلاف «رحمه الله» و «قدس سره» مختص اشخاص درگذشته نیستند.
عنوانهای دینی تنها به عبارتهای پس از نام محدود نیستند. در جوامع فارسیزبان عنوانهایی مانند سید، حاجی، کربلایی، مشهدی، ملا، آخوند، شیخ، حجتالاسلام و آیتالله نیز میتوانند علاوه بر نشان دادن نسب، سفر زیارتی، حرفه یا مرتبهٔ دینی، در مقام عنوان احترامآمیز به کار روند. دانشنامهٔ ایرانیکا نشان میدهد که عنوانهایی چون «سید»، «میر»، «شیخ»، «ملا» و «حاجی» از دیرباز بخشی از نظام القاب و صورتهای خطاب فارسی بودهاند و برخی عناوین روحانی مانند «آیتالله» و «حجتالاسلام» که در آغاز به افراد معینی اطلاق میشدند، در دورههای متأخر عمومیت یافتند.[۴] پژوهشهای جامعهشناختی زبان فارسی نیز «حاجی»، «مشهدی»، «کربلایی» و «سید» را در شمار صورتهای خطاب دارای منشأ دینی قرار دادهاند.[۵]
| عبارت احترامآمیز | معنی فارسی | کاربرد | به خط ثلث |
|---|---|---|---|
| عليها السلام | درود بر او باد | زن |  |
| عليه السلام | درود بر او باد | مرد |  |
| عليه الصلاة والسلام | درود و سلام بر او باد | مرد؛ بهویژه برای پیامبران و شخصیتهای مقدس |  |
| عليهما السلام | درود بر آن دو باد | دو نفر؛ زن یا مرد |  |
| عليهم السلام | درود بر آنان باد | جمع مردان یا گروه مختلط |  |
| عز وجل | عزیز و جلیل است | برای خداوند |  |
| جل جلاله | جلال و شکوه او بلندمرتبه است | برای خداوند |  |
| جل وعلا | بزرگ و بلندمرتبه است | برای خداوند |  |
| رضي الله عنها | خدا از او خشنود باد | زن |  |
| رضي الله عنه | خدا از او خشنود باد | مرد |  |
| رضي الله عنهم | خدا از آنان خشنود باد | جمع مردان یا گروه مختلط |  |
| رضي الله عنهما | خدا از آن دو خشنود باد | دو نفر؛ زن یا مرد |  |
| رضي الله عنهن | خدا از آنان خشنود باد | جمع زنان |  |
| رحمها الله | خدا او را رحمت کند | زن |  |
| رحمه الله | خدا او را رحمت کند | مرد |  |
| رحمهم الله | خدا آنان را رحمت کند | جمع مردان یا گروه مختلط |  |
| رحمهما الله | خدا آن دو را رحمت کند | دو نفر؛ زن یا مرد |  |
| رحمهن الله | خدا آنان را رحمت کند | جمع زنان |  |
| صلى الله عليه وسلم | درود و سلام خدا بر او باد | مرد؛ بهطور خاص برای محمد |  |
| سبحانه وتعالى | پاک و بلندمرتبه است | برای خداوند |  |
| تبارك وتعالى | پربرکت و بلندمرتبه است | برای خداوند |  |
شهید
ویرایششهید از واژههای مهم احترامآمیز و یادبودی در فرهنگ اسلامی و فارسی است. واژهٔ عربی «شهید» در اصل به معنای «گواه» و «شاهد» است. این واژه در قرآن عمدتاً در همین معنای «گواه» به کار رفته است، اما در سنت حدیثی و سپس در متون تاریخی اسلامی معنای «کسی که در راه دین یا خدا جان میبازد» گسترش یافت.[۶] در سنت اسلامی، بهویژه در تشیع، شهادت حسین بن علی و رویداد نبرد کربلا جایگاهی بنیادی در شکلگیری مفهوم دینی و فرهنگی شهادت یافته است.[۷]
«شهید» در کاربرد فارسی میتواند پیش از نام شخص قرار گیرد و مانند یک عنوان پس از مرگ عمل کند؛ مانند «شهید فلانی». در سدهٔ بیستم و بیستویکم، کاربرد این واژه از مفهوم فقهی و دینی محدودتر آن فراتر رفته و برای کشتهشدگان جنگها، جنبشهای سیاسی، انقلابها و دیگر کسانی که مرگ آنان در راه یک آرمان تلقی میشود نیز به کار رفته است. پژوهشهای مربوط به مفهوم شهادت در ایران نشان میدهند که این واژه در دورهٔ معاصر هم معانی دینی و هم معانی سیاسی و غیرمذهبی پیدا کرده است.[۸][۹]
از این رو، اطلاق «شهید» به شخص همواره صرفاً یک توصیف خنثی از چگونگی مرگ نیست و ممکن است متضمن داوری دینی، سیاسی یا ارزشی دربارهٔ فرد و علت مرگ او باشد. این ویژگی در متون دانشنامهای و خبری سبب میشود که کاربرد آن گاه به انتساب به منبع یا بیان دیدگاه گروهی که شخص را «شهید» میخواند نیاز داشته باشد.
در مجموع، در سنت فارسی و اسلامی میتوان میان سه گروه تمایز گذاشت: عنوانهای دینی و اجتماعی مانند «سید»، «حاجی» و «آیتالله»؛ عبارتهای دعایی و تکریمی مانند «علیهالسلام»، «رضی الله عنه»، «رحمه الله» و «قدس سره»؛ و عنوانهای پس از مرگ و یادبودی مانند «شهید» و، در کاربرد معاصر فارسی، «جاویدنام». مرز میان این گروهها همیشه قطعی نیست و معنا و میزان احترامآمیز بودن هر صورت به مذهب، دورهٔ تاریخی و بافت اجتماعی و سیاسی بستگی دارد.
تشیع
ویرایشدر دین اسلام بیشتر کلمات احترام توسط شیعیان و به زبان عربی به کار برده میشود که عقاید خاص خود را در احترام به درگذشتگان دارند و احترام زیادی برای امامان و اولیاء قائل هستند.
- کلمه «حَضْرَت» در اول نام تمامی پیامبران و ائمه شیعه و بعضی از برگزیدگان مذهبی ادا و نوشته میشود که به معنای لغت: حضور و قرب میباشد.
- کلمه «امام» بمعنی پیشوا، پیش از نام ائمه شیعه ذکر میشود.
- پسوند «صلیٰ الله عَلِیه و آله و سَلَّم» برای شخص پیامبر اسلام محمد به کار میرود که به معنای: «خداوندا درود فرست بر او و خاندان او» است. مخفف این پسوند در داخل پرانتز به صورت «(ص)» نوشته میشود.
- پسوند «عَلِیه السلام» در مذهب شیعه فقط برای احترام به مقام تمامی پیامبران و امامان شیعه بکار برده میشود که به معنای: «درود بر او» است. مخفف این پسوند به صورت (ع) نوشته میشود.
- «سلام الله عِلِیها » برای احترام به مقام بزرگان اناث مذهبی استفاده میشود. مانند فاطمه دختر پیامبر اسلام و خدیجه همسر وی و زینب دختر علی امام اول شیعیان و امامزادگان بانو که مخفف آن (س) میباشد.
- «عَجَل الله تَعالیٰ فَرَجَهْ الشَریف» کلماتی خاص، منحصر مهدی امام دوازدهم شیعیان است که اعتقاد دارند وی زنده است و در آخرالزمان ظهور میکند و هنگام بکار بردن نام وی از خداوند میخواهند که ظهور وی را زود و نزدیک نماید. «(عج)» پسوند مخفف است.
- «رِضْوان الله تَعالیٰ عَلِیه» به معنای «خشنودی خدای متعال بر او باد» و «قُدْسْ سِرَه الشَریف» به معنای: «خاک مزار او مقدس است» احترام نسبت به یک عالم و بزرگ دینی که از دنیا رفته میباشد. در ایران این عنوان برای شخص روحالله خمینی و بعضی مراجع تقلید بکار میرود.
- «مدظله العالی» عبارتی ست به معنای «سایه بلند او طولانی و مستدام باد» که برای رهبران دینی و مراجع تقلید در قید حیات به کار میرود.
- «رَحْمَتْ الله عَلِیه» به معنی: «رحمت خدا بر او باد» برای ادای احترام نسبت به اموات مسلمین و طلب آمرزش و مغفرت برای آنان ادا میشود.(ره) مخفف این عبارت میباشد.
- «رَحْمَت الله» به معنی «خداوند او را رحمت کند» است.
- «حفظه الله» به معنی «خداوند او را حفظ کند» است.
تسنن
ویرایش- «رَضی الله عَنْهُ» عبارتی ست که اهل سنت هنگام بردن نام خلفای راشدین (ابوبکر، عمر، عثمان و علی) و بقیهٔ صحابه پیامبر اسلام اضافه مینمایند که به معنای «خداوند از او راضی باشد» است.
برخی از اهل تسنن وقتی که نام علی را میبرند «کَرَم الله وَجْهَهْ» به معنای: «خداوند مقامش را ارجمند کند» نیز میگویند. عدهای از اهل سنت نیز این کار را از گفتار بدعتگذاران میدانند.[۱۰] برخی از اهل سنت صلوات فرستادن را حتی بدون همراهی با پیامبر اسلام، سنت میدانند. برخی دیگر صلوات فرستادن را بر غیر پیامبر اسلام، منع کردهاند و از کسانی که منع کردهاند گفته شده که صلوات فرستادن بر اهل بیت همراه صلوات بر پیامبر اسلام، جایز است.[۱۱][۱۲] آنان به انبیا «علیه صلاة و السلام» هم میگویند.[۱۳]
مسیحیت
ویرایش
در دین مسیحیت کلمه «سنت»(به انگلیسی: Saint) به معنای: «مقدس» هنگام بردن نام قدیسین، حواریون، بزرگان دین مسیحیت و برخی کشیشان به کار میرود. همچنین این کلمه برای مقدس نمودن شهرها و مکانهای مذهبی نیز استفاده میشود. مثل: سنت هلنا، سنت استفان و… Saint به اختصار.st نوشته میشود.
یهودیت
ویرایشبودا
ویرایشزرتشتی
ویرایشکلمه پیشوند «اشو» در اول نام زرتشت جهت احترام گذاردن به وی به معنای زرتشت بهشتی یا پاک در بین ایرانیان به ویژه زرتشتیان متدوال است.
جستارهای وابسته
ویرایشمنابع
ویرایش- ↑ "Islamic honorifics" (in English).
- ↑ «چرا شیعیان برای بزرگداشت امامان از عبارت احترامآمیز «علیه السلام» استفاده نموده؛ اما اهلسنت برای تکریم صحابه از عبارت «رضی الله عنه» استفاده میکنند؟». اسلام کوئست. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «قدس الله سره». المکتبة الشاملة (به عربی).
- ↑ Ashraf, Ahmad (1989). "ALQĀB VA ʿANĀWĪN". دانشنامه ایرانیکا (in English).
{{cite encyclopedia}}: از پارامتر ناشناخته|تاریخ بازنگری=صرفنظر شد (کمک) - ↑ "The Realization of Address Terms in Modern Persian in Iran: A Sociolinguistic Study" (in English).
{{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند|journal=است (کمک) - ↑ Cook, David (2012). "Martyrdom (Shahada)". Oxford Bibliographies in Islamic Studies (in English). Oxford University Press. doi:10.1093/obo/9780195390155-0124.
- ↑ "Islam in Iran xiii. Islamic Political Movements in 20th Century Iran". دانشنامه ایرانیکا (in English).
- ↑ Shirazi, Faegheh (2012). "Death, the Great Equalizer: Memorializing Martyred (Shahid) Women in the Islamic Republic of Iran". Visual Anthropology (in English). 25 (1–2): 98–119. doi:10.1080/08949468.2012.629173.
- ↑ Cook, David (2007). Martyrdom in Islam (in English). Cambridge University Press.
- ↑ «سبب تخصیص علی بقول کرم الله وجهه - إسلام ویب - مرکز الفتوی». www.islamweb.net (به عربی). دریافتشده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ص410 - کتاب مجموع الفتاوی - الصلاة علی غیر الرسول صلی الله علیه وسلم - المکتبة الشاملة الحدیثة». al-maktaba.org (به عربی). دریافتشده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «حکم الصلاة علی غیر النبی وأهل بیته - إسلام ویب - مرکز الفتوی». www.islamweb.net (به عربی). دریافتشده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ مؤسسه تحقیقاتی ولی عصر(عج)
- رادیو معارف درود نامه (ترجمه و موارد کاربرد عناوین و عبارات احترام آمیز برای پیشوایان و بزرگان دین)
- فرهنگ معین
- http://en.wikipedia.org/wiki/Hadrat
- http://en.wikipedia.org/wiki/Saint
 | این یک مقالهٔ خرد دین و آیین است. میتوانید با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |