Txerokiera

Txerokiera
	ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ — ᏣᎳᎩ
Datu orokorrak
Lurralde eremua	AEB
Hiztunak	10.400
Eskualdea	Ekialdeko Oklahoma, Ipar Carolina eta Arkansas
UNESCO sailkapena	4: arrisku larrian
Hizkuntza sailkapena
	giza hizkuntza; hizkuntza autoktono; Ipar Amerikako hizkuntza indigena; Hizkuntza irokiarrak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia	SOV hizkuntza eta hizkuntza polisintetikoa
Alfabetoa	Txeroki silabarioa eta latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2	chr
ISO 639-3	chr
Ethnologue	chr
Glottolog	cher1273
Wikipedia	chr
UNESCO	903
IETF	chr
Endangered ; Languages Project	; 1684

Abestea txerokieraz

Txerokiera (ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ Tsalagi Gawonihisdi, [dʒalaˈɡî ɡawónihisˈdî] ahoskatua) txerokiek hitz egiten duten irokes hizkuntza da^[1]. Hizkuntza polisintetikoa^[2] eta tonala da, idazteko bere silabario berezia duena.

Gaur egun Estatu Batuetako amerindiar hizkuntzarik osasuntsuenetako bat da, batez ere bere literatura eta egunkaria –Cherokee Phoenix (ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯᏌᏅᎯ, Tsalagi Tsulehisanvhi)– dituelako.^[3]. Haren hiztunak Qualla Boundary eremuan (Cherokee, Ipar Carolina) eta Oklahomako zenbait konderritan bizi dira. Hala ere, galtzeko zorian^[4] dagoela adieratzen dute zenbait ikertzailek.

Fonologia

Txerokierak hamaika kontsonante ditu:

	Ezpainkariak	Hobikariak	Sabaikariak	Belarrak	Glotalak
Herskariak		t		k	ʔ
Afrikariak		ʦ
Igurzkariak		s			h
Sudurkariak	m	n
Hurbilkariak		l	j	ɰ

Gainera sei bokal ditu:

	Aurrekoak	Ertainak	Atzekoak
Itxiak	i		u
Erdi-itxiak	e	ə̃	o
Irekiak		a

Diptongo bakarra du: /ai/

Silabarioa

Sequoyah txerokiak silabario hau asmatu zuen, beste hizkuntza idatzirik jakin barik. Hona silabarioa, transilterazio ohikoarekin batera:

Bokalak → Kontsonanteak ↓	a [a]~[ə]			e [e]~[ɛ]		i [i]~[ɪ]		o [o]~[ɔ]	u [u]~[ʊ]	v [ə̃]
—	Ꭰꭰ a			Ꭱꭱ e		Ꭲꭲ i		Ꭳꭳ o	Ꭴꭴ u	Ꭵꭵ v
g [ɡ]	Ꭶꭶ ga	Ꭷꭷ ka		Ꭸꭸ ge		Ꭹꭹ gi		Ꭺꭺ go	Ꭻꭻ gu	Ꭼꭼ gv
h [h]	Ꭽꭽ ha			Ꭾꭾ he		Ꭿꭿ hi		Ꮀꮀ ho	Ꮁꮁ hu	Ꮂꮂ hv
l [l]	Ꮃꮃ la			Ꮄꮄ le		Ꮅꮅ li		Ꮆꮆ lo	Ꮇꮇ lu	Ꮈꮈ lv
m [m]	Ꮉꮉ ma			Ꮊꮊ me		Ꮋꮋ mi		Ꮌꮌ mo	Ꮍꮍ mu
n [n]	Ꮎꮎ na	Ꮐꮐ nah	Ꮏꮏ hna	Ꮑꮑ ne		Ꮒꮒ ni		Ꮓꮓ no	Ꮔꮔ nu	Ꮕꮕ nv
qu [kʰw]	Ꮖꮖ qua			Ꮗꮗ que		Ꮘꮘ qui		Ꮙꮙ quo	Ꮚꮚ quu	Ꮛꮛ quv
s [s]	Ꮝꮝ s	Ꮜꮜ sa		Ꮞꮞ se		Ꮟꮟ si		Ꮠꮠ so	Ꮡꮡ su	Ꮢꮢ sv
d/t [d]/[t]	Ꮣꮣ da	Ꮤꮤ ta		Ꮥꮥ de	Ꮦꮦ te	Ꮧꮧ di	Ꮨꮨ ti	Ꮩꮩ do	Ꮪꮪ du	Ꮫꮫ dv
tl [t͡ɬ]	Ꮬꮬ dla	Ꮭꮭ tla		Ꮮꮮ tle		Ꮯꮯ tli		Ꮰꮰ tlo	Ꮱꮱ tlu	Ꮲꮲ tlv
ts [t͡s]~[d͡ʒ]	Ꮳꮳ tsa			Ꮴꮴ tse		Ꮵꮵ tsi		Ꮶꮶ tso	Ꮷꮷ tsu	Ꮸꮸ tsv
w [ɰ]	Ꮹꮹ wa			Ꮺꮺ we		Ꮻꮻ wi		Ꮼꮼ wo	Ꮽꮽ wu	Ꮾꮾ wv
y [j]	Ꮿꮿ ya			Ᏸᏸ ye		Ᏹᏹ yi		Ᏺᏺ yo	Ᏻᏻ yu	Ᏼᏼ yv

Adibidea

«	ᏂᎦᏓ ᎠᏂᏴᏫ ᏂᎨᎫᏓᎸᎾ ᎠᎴ ᎤᏂᏠᏱ ᎤᎾᏕᎿ ᏚᏳᎧᏛ ᎨᏒᎢ. ᎨᏥᏁᎳ ᎤᎾᏓᏅᏖᏗ ᎠᎴ ᎤᏃᏟᏍᏗ ᎠᎴ ᏌᏊ ᎨᏒ ᏧᏂᎸᏫᏍᏓᏁᏗ ᎠᎾᏟᏅᏢ ᎠᏓᏅᏙ ᎬᏗ. Nigada aniyvwi nigeguda'lvna ale unihloyi unadehna duyukdv gesv'i. Gejinela unadanvtehdi ale unohlisdi ale sagwu gesv junilvwisdanedi anahldinvdlv adanvdo gvhdi. Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.	»
—Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 1. artikulua

Erreferentziak

1 2 Ethnologue: Languages of the World. (2013). Cherokee: A Language of the United States. SIL International.
↑ Montgomery-Anderson, Brad. (2008). «Citing Verbs in Polysynthetic Languages: The Case of the Cherokee-English Dictionary» Southwest Journal of Linguistics 27.
↑ LeBeau, Patrik. (2009). Term Paper Resource Guide to American Indian History. Westport, CT: Greenwoord, 132 or..
↑ Garralda Zubimendi, Kerman. (2018). «Misha BECKER: «Elebitasuna kaltegarria dela uste dute AEBetan»» aldizkaria.berria.eus (kontsulta data: 2018-04-24).

Ikus, gainera

Datuak: Q33388
Multimedia: Cherokee language / Q33388

Amerikako hizkuntza indigena wikipediadunak
Item	Label/eu	jatorrizko izena	Kodea	hiztun kopurua	hizkuntzaren egoera UNESCO sailkapenean	Ethnologue language status	?itemwiki
Q36806	Hegoaldeko kitxua	qu:Urin Qichwa qu:Qhichwa qu:Qichwa	qu	6000000	2: kaltebera		Kitxuazko Wikipedia
Q35876	Guaraniera	gn:Avañe'ẽ	gn	4850000	1: ziurra	1 National	Guaranierazko Wikipedia
Q4627	Aimara	ay:Aymar aru	ay	4000000	2: kaltebera		Aimarazko Wikipedia
Q13300	Nahuatl	nah:Nawatlahtolli nah:nawatl nah:mexkatl	nah	1925620	2: kaltebera		Nahuatlezko Wikipedia
Q33730	Mapudungun	arn:Mapudungun	arn	300000	3: arriskuan	6b Threatened	Mapudungun Wikipedia
Q891085	wayuunaiki	guc:Wayuunaiki	guc	300000	2: kaltebera	5 Developing	Wayuunaikizko_Wikipedia
Q13310	Navajoera	nv:Diné bizaad nv:Diné	nv	169369	2: kaltebera	6b Threatened	Navajoerazko Wikipedia
Q25355	groenlandiera	kl:Kalaallisut	kl	56200	2: kaltebera	1 National	Groenlandierazko Wikipedia
Q29921	Inuitera	ike-cans:ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ iu:Inuktitut	iu	39770	2: kaltebera		Inuktituterazko Wikipedia
Q33388	Txerokiera	chr:ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ chr:ᏣᎳᎩ	chr	12300	4: arrisku larrian	8a Moribund	Txerokierazko Wikipedia
Q33390	cree hizkuntza	cr:ᐃᔨᔨᐤ ᐊᔨᒧᐎᓐ' cr:nēhiyawēwin	cr	10875 8040			Creerazko Wikipedia
Q32979	Choctaw hizkuntza	cho:Chahta anumpa cho:Chahta	cho	9200	2: kaltebera	6b Threatened	Txoktawerazko Wikipedia
Q27183	inupiakera	ik:Iñupiatun	ik	5580	4: arrisku larrian		Inupiakerazko Wikipedia
Q33265	Cheyennera	chy:Tsêhesenêstsestôtse	chy	2400	3: arriskuan	8a Moribund	Cheyennerazko Wikipedia

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.

[Ethnologue17-1] 1 2 Ethnologue: Languages of the World. (2013). Cherokee: A Language of the United States. SIL International.

[polysynthetic-2] Montgomery-Anderson, Brad. (2008). «Citing Verbs in Polysynthetic Languages: The Case of the Cherokee-English Dictionary» Southwest Journal of Linguistics 27.

[3] LeBeau, Patrik. (2009). Term Paper Resource Guide to American Indian History. Westport, CT: Greenwoord, 132 or..

[4] Garralda Zubimendi, Kerman. (2018). «Misha BECKER: «Elebitasuna kaltegarria dela uste dute AEBetan»» aldizkaria.berria.eus (kontsulta data: 2018-04-24).

[1]