Txeienera

Cheyennera
	Tsêhesenêstsestôtse
Datu orokorrak
Lurralde eremua	Estatu Batuak
Hiztunak	1.700
Eskualdea	Montana eta Oklahoma
UNESCO sailkapena	3: arriskuan
Hizkuntza sailkapena
	giza hizkuntza; hizkuntza autoktono; Ipar Amerikako hizkuntza indigena; Algic (en) ; Algonkin hizkuntzak; Plains Algonquian (en)
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia	hizkuntza eranskaria
Alfabetoa	latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2	chy
ISO 639-3	chy
Ethnologue	chy
Glottolog	chey1247
Wikipedia	chy
UNESCO	765
IETF	chy
Endangered ; Languages Project	; 1685

Txeienera (Tsėhesenėstsestotse, izenaren esanahi zehatza ezezaguna da, baina agian «gu bezalakoen hizkuntza» da) txeieneen jatorrizko amerindiar hizkuntza da, algonkin hizkuntzen kidea dena eta, batez ere, Montanan (iparraldeko txeiene indigenen erreserban) eta Oklahoman hitz egiten dena.

Morfologiari dagokionez, hizkuntza eranskaria da, beste algonkin hizkuntzak bezala (hau da, ojibwe, innu-aimun edo cree, adibidez). Hitzak oso luzeak izaten dira eta osagai asko dituzte.

Txeieneraren idazketa latindar alfabetoaren aldaera da.

Gaur egungo egoera

Txeienera Montanako iparraldeko txeiene indigenen erreserban erabiltzen da, baita Oklahoman ere. 2013. urtearen martxoko datuen arabera, erreserba horretan herriaren 10.050 kide inguru erregistratuta zeuden eta haien artean 4.939 bakarrik bizi ziren erreserban. 1700ek, gutxi gorabehera, hizkuntza etxean erabiltzen zuten (helduek nagusiki).

Gaur egungo hiztunen kopuru zehatza ezezaguna da.

Txeienera «zalantzarik gabe arriskuan» dago Montanan eta «arrisku handian» Oklahoman. UNESCOren arabera, Montanan 1700 hiztun bizi dira, eta Oklahoman, 400 adineko hiztun.

«Etsaiak» izeneko 2017ko filmak elkarrizketa txeieneraz du. Egileek txeieneen kultura eta hizkuntzaz ondo dakiten pertsonak aurkitu zituzten, elkarrizketa hori egiazkoa izan zedin.

Txeienerak bere Wikipediako atala du, baina hutsa dago osorik.

Idazketa

XIX. mendearen amaieran Rudolf Peter misiolariak txeieneraren idazketa sortu zuen, latindar alfabetoan oinarrituta. 1970eko hamarkadan z hizkia baztertu eta horren ordez ts digrama erabiltzen hasi ziren.

Gaur egun idazkerak 13 letra eta 6 ikur ditu (horietako 5 tonua adierazteko erabiltzen dira):

A a	E e	H h	K k	’
M m	N n	O o	P p	S s
Š š	T t	V v	X x

[e] eta [t] artean /h/ fonema s gisa idazten da; [t] eta [k] artean h hizkia [ʃ] (euskarazko x) gisa ahoskatzen da, adibidez: nėstona [nehtóna] «zure arreba / ahizpa», nȧhtona [nahtóna] «arrotz».

Ezaugarri fonetikoak

Hizkuntzaren fonetika ez da oso zaila. Hiru bokal ditu bakarrik, baina bakoitza tonu ezberdinean ahoska daiteke, txineraz bezala, eta horrek esanahia alda dezake. Bost tonu ditu eta ikurrak erabiltzen dira haiek adierazteko (baina sarritan ez dira idazten): á, a, ė, ā, ô.

Txeieneraren kontsonanteak honako hauek dira: [p], [v], [m], [t], [s], [n], [h], [ʔ], [ʃ], [k].

Ezaugarri morfologikoak

Txeieneraren pertsonak adierazten dituzten izenordainak hizkiak dira, aditzei eransten zaizkienak. Haren ezaugarri morfologikoak algonkin hizkuntzen artean ohikoak dira: lau pertsona (lehenengoa, bigarrena, hirugarrena, laugarren pertsona «hurbila» eta laugarren pertsona «urruna»), bi numero (singularra eta plurala), izenak «bizidunak» ala «ez bizidunak» dira eta «gu» izenordainak solaskidea barne ala kanpo dagoenean bereizten du.

«Laugarren pertsona urruna» arreta jartzen ez zaion pertsona da; esaldi batean bi ekintzaile baino gehiago daudenean, horietako bat «laugarren pertsona urruna» da: ekintzaile hori «biziduna» denean -o edo -óho atzizkia eransten zaio, aditzei ere atzizki horiek eransten zaizkie.

Pertsonen adierazleak honako hauek dira:

ná- — lehenengoa;
né- — bigarrena;
é- — hirugarrena.

Adierazle horiek atzizki ugariekin lotzen dira, adibidez, -me atzizkiarekin «gu (solaskidea gabe)» adierazteko hurrengo esaldian bezala: nátahpetame «Gu (zu ez zaude gure taldean) handiak gara».

Garapena

Txeienera antzinako algonkin hizkuntzatik eratorri zen. Aldaketa fonetiko nabariak izan ziren hizkuntzaren garapenaren bidean, adibidez, antzinako algonkin *erenyiwa («gizon») hitza hetane bihurtu zen:

hasieran -wa atzizkien galera izan zen (*erenyi);
gero -yi- hotsen multzoa /i/ bihurtu zen (*ereni);
*/r/ hotsa /t/ bihurtu zen (*eteni; gaur egun algonkin hizkuntzen artean atikemekw hizkuntzak bakarrik gordetzen du [r]);
/h/ hotsa hitzaren hasieran agertu zen (*heteni);
azken bi bokalak aldatu egin ziren (hetane).

Lexikoa

Txeieneraren hitz batzuk eta haien antzinako formak:

ame (antzinako forma: *pemyi «gantz»);
he’e (*weθkweni «haren gibela»);
hē'e (**eθkwe·wa «emakume»);
hetane (*erenyiwa «gizon»);
ma’heo’o («izpiritu santu, jaungoiko»);
matana (*meθenyi «esne»).

Ikus, gainera

Txeienerazko Wikipedia

Kanpo estekak

Datuak: Q33265
Multimedia: Cheyenne language / Q33265

Amerikako hizkuntza indigena wikipediadunak
Item	Label/eu	jatorrizko izena	Kodea	hiztun kopurua	hizkuntzaren egoera UNESCO sailkapenean	Ethnologue language status	?itemwiki
Q36806	Hegoaldeko kitxua	qu:Urin Qichwa qu:Qhichwa qu:Qichwa	qu	6000000	2: kaltebera		Kitxuazko Wikipedia
Q35876	Guaraniera	gn:Avañe'ẽ	gn	4850000	1: ziurra	1 National	Guaranierazko Wikipedia
Q4627	Aimara	ay:Aymar aru	ay	4000000	2: kaltebera		Aimarazko Wikipedia
Q13300	Nahuatl	nah:Nawatlahtolli nah:nawatl nah:mexkatl	nah	1925620	2: kaltebera		Nahuatlezko Wikipedia
Q33730	Mapudungun	arn:Mapudungun	arn	300000	3: arriskuan	6b Threatened	Mapudungun Wikipedia
Q891085	wayuunaiki	guc:Wayuunaiki	guc	300000	2: kaltebera	5 Developing	Wayuunaikizko_Wikipedia
Q13310	Navajoera	nv:Diné bizaad nv:Diné	nv	169369	2: kaltebera	6b Threatened	Navajoerazko Wikipedia
Q25355	groenlandiera	kl:Kalaallisut	kl	56200	2: kaltebera	1 National	Groenlandierazko Wikipedia
Q29921	Inuitera	ike-cans:ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ iu:Inuktitut	iu	39770	2: kaltebera		Inuktituterazko Wikipedia
Q33388	Txerokiera	chr:ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ chr:ᏣᎳᎩ	chr	12300	4: arrisku larrian	8a Moribund	Txerokierazko Wikipedia
Q33390	cree hizkuntza	cr:ᐃᔨᔨᐤ ᐊᔨᒧᐎᓐ' cr:nēhiyawēwin	cr	10875 8040			Creerazko Wikipedia
Q32979	Choctaw hizkuntza	cho:Chahta anumpa cho:Chahta	cho	9200	2: kaltebera	6b Threatened	Txoktawerazko Wikipedia
Q27183	inupiakera	ik:Iñupiatun	ik	5580	4: arrisku larrian		Inupiakerazko Wikipedia
Q33265	Cheyennera	chy:Tsêhesenêstsestôtse	chy	2400	3: arriskuan	8a Moribund	Cheyennerazko Wikipedia