Arketipo
 |
Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun ŝablono. |
Arketipo (origine antikve-greke αρχέτυπον [1] - "unua/origina modelo", transirita latine archetypum, kaj germane Archetyp) estas prototipo (vidu teorio de prototipoj, d:Q1402719) de ideo, persono, objekto aŭ situacio, kiun la homaro, en siaj diversaj kulturoj, ofte spertis kaj estas konservita kiel deponaĵo en la homa memoro, kiel modelo laŭ kiu aliaj individuoj estas formitaj laŭ simila ŝablono. La individuo spertanta sian privatan vivon ĉiam estas eksponita kaj al la nunaj eventoj en kiuj li partoprenas, kaj al tiuj antikvaj bildigoj el la pasinteco de la homa familio.
| Arketipo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
metaklaso  | |||||
| speco | |||||
| |||||
Ekzemple la patrina figuro estas arketipo, ĉar ĉiuj beboj en ĉiuj kulturoj dividas la sperton de la patrino. La percepto de la bebo pri sia propra patrino kombinas liajn spertojn kun la bildo de la patrina figuro denaska en li ekde la naskiĝo, kiel la homaro spertis ĝin ekde tempo nememorebla.
La koncepto aperas en studkampoj rilataj al konduto, historia psikologio, filozofio kaj Literatura kritiko.
Arketipoj estas ankaŭ tre proksimaj analogecoj al instinktoj, ĉar longe antaŭ ol ia ajn konscio disvolviĝas, estas la nepersonaj kaj hereditaj trajtoj de homoj, kiuj prezentas kaj instigas homan konduton.[2] Ili ankaŭ daŭre influas sentojn kaj konduton eĉ post kiam ia konscio ekdisvolviĝas.[2]
Kondutaj arketipoj
redaktiLaŭ la analiza teorio de psikanalizisto Carl Gustav Jung, ekzistas pluraj centraj arketipoj de kondutaj tendencoj aŭ trajtoj:
- Ego - la arketipo de adaptiĝo al la realeco kaj atingo de identeco.
- Ombro (d:Q286363) - la malsupera kaj nedezirinda flanko de la personeco de homo, kiun la persono subpremas kaj rifuzas agnoski. Ĉi tiu estas la "malhela parto", kiu enhavas la primitivajn pasiojn kaj emociojn, kiuj ekzistas en homo.
- Rolulo - la "masko" adaptita al la postuloj de la ĉirkaŭaĵo kaj socio. Jen la socia personeco, kiu funkcias laŭ la atendoj de la socio kaj kaŝas la "veran min" - ia kompromiso inter la personeco de la individuo kaj la postuloj de la socio.
- Animao (d:Q11958122) - la virina elemento trovebla en viroj, derivita de la personaj kaj kolektivaj spertoj de viroj kun virinoj tra la historio (bazita sur la kolektiva subkonscio). La animino determinas kaj la rilaton de viro al la virinoj en sia mondo, kaj lian rilaton al la virina flanko en li.
- Animuso (d:Q548488) - la vira flanko en virinoj, derivita de la personaj kaj kolektivaj spertoj de virinoj kun viroj tra la historio (bazita sur la kolektiva subkonscio). Ĝi determinas la rilaton de virino al la viroj en ŝia mondo, kaj al la vira flanko en ŝi.
- Memo - Ĉirkaŭ la aĝo de kvardek jaroj, persono atingas perfektecon kaj internan harmonion, kie li ĉesas zorgi pri materiaj aferoj (kiel mono, domo, partnero, ktp.) kaj koncentras sian energion al spiritaj celoj pro aspiro atingi spiritan perfektecon. La Memo donas al la personeco unuecon, ekvilibron kaj stabilecon.
Tipaj roluloj
redaktiTipaj roluloj en kulturaj verkoj (kiel literaturo, kino, teatro) ankaŭ nomiĝas "arketipoj". Tipaj roluloj en kulturo inkluzivas la patrinan figuron, la heroon, la infanon, Patrinon Teron kaj la saĝan maljunulon.
Referencoj
redakti- ↑ ἀρχέτυπος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
- 1 2 Holzinger, Andreas. (2013-06-26) Human Factors in Computing and Informatics: First International Conference, SouthCHI 2013, Maribor, Slovenia, July 1-3, 2013, Proceedings. Heidelberg: Springer, p. 18. ISBN 9783642390616.