Rabies nyɛla dori shɛli bineen shɛŋa di ni booni "virus" la ni tahiri shɛli na. Ka di yi gbaai nira bee binkobiga, di tahiri morilim lala binkobigi beei lala niri maa zuɣu puri ni. Doro yi gbaagi nira, di tuuli nahangbana shɛŋa n nye, ningbun biisim, ka luɣisheli lala bin neembila maa ni doli n kpe binkobigu maa ni bee ninsali maa ni, nyela din yen nyibintira.[1] Di nyaaŋa nahingbana ŋo puuni yini beei di zaɣi bobigu nyɛla din lahi yen yi polo: suhupiɛli shɛli din ka ŋmali, maŋ dambu yiriŋ , di ni lahi tooi che ka niri yi o hankali ni.[1] Di yi ti niŋ ka lala nahingbana ŋo yi polo, di zoo ya ka bari ŋo koŋ o nyɛvuli.[1] Chira yini zaŋ chaŋ chiraata, n be saha sheli niri ni nyeri doro maa, ni saha sheli doro maa nahingbana ni yiri polo sunsuuni, amaa saha sheŋa biɛni, din tooi bi paagi bakoi, beei ka di gari yuuni poi ka doro ŋo nahingbana naa yi , yi polo.[1] Saha maa dolila, so sheli bineenbila maa ni yen doli hali n ti kpe niri yaankobili ni beei o zuɣu puri ni.[5]

Rabies
Baa ŋun mali rabies doro
Ashibti yaɣiliInfectious disease
NahingbanaNingbunduɣili, nintori laɣisibu, hankali ni yibu, , gom gbihibu wahala [1][2]
Din taɣiri ŋa naRabies virus, Australian bat lyssavirus[3]
Tahibu sɔyaRabies vaccine, animal control, rabies immunoglobulin[1]
Doro bahindibuNyɛvuli koŋbo di yi niŋ ka doro maa nahingbana pili yibuna[1]
Di Kum17,400 ( yuuni 2015)[4]

Rabies nyɛla lyssavires binɛma ni tahiri shɛli na. Di gbaari nira beei binkobigu di yi niŋ ka binkobi so ŋun pun mali lala doro maa, dim bee ka di bari ninsala beei binkobigi dabam nyinnyeri. Di yi niŋ ka binkobigi mali lala doro ŋɔ, o nintori yi shihi nira nina, noli, beei o nyeei, di nyɛla din gba ni tooi tahi doro maa , n ti ti lala niri maa.[1] Duniya yaanga zuɣu, bahi n nye ban toi mali lala doro ŋɔ ka lahi nye binkobi sheba ban zoogi ka bi malili lala doro ŋɔ n lohiri niriba.[1] Tiŋ sheŋa bahi ni zoogi ka bi mali lala doro ŋo , tiŋ maa nima yi yɛn nye lala doro ŋɔ, di kobigi puuni vaabu pihiwoinaawoi yirila bahi maa dimbu ni na.[6] America yaɣili, zona n tooi zoogi ka bi mali lala rabies ŋo n lohiri niriba n gari bahi.[1][6]Doro ŋo nyɛla bi ni nyeri sheli niri ni ,di yi niŋ ka di nahingbana pili[1]

Binnɛma shariti chibbu, ni bi tima tibu nyela din baligi lala doro ŋo maa taribu duniya yaɣi sheŋa. Di yuya ni di chibi niriba ban tumdi luɣi sheŋa binkobiri ni zoogi bee luɣ'sheŋa lala doro ŋo ni niŋ bayaana sheiriti , din yen gu ka taɣiba ka che lala doro maa.[1] Di yi niŋ ka binneenbila so ŋun mali doro ŋo dim nira, di ni tooi chibi o sheriga maa poi ka di nahingbana naayi yi polo, lala sheriti ŋo nyɛla din yen gu ka taɣi doro maa.[1] Kom ni chibo n niŋ paɣi yum minti pinaanahi, beei binsheli dini boli "povidone- iodine" nyela din ni tooi siɣisi rabies binnema ŋo kalinli, ka saha sheŋa di tooi guri ka taɣiri rabies doro ŋɔ.[1][7] Yuuni 2016 saha, niriba pinaanahi n daa tiligi ka che rabies doro , di ni daa niŋ ka di nahingbana yi bi ningbuna ni na, ban kpalim daa nyɛla ban koŋ bi nyevuya.[8][9]

Rabies doro daa nyela din di niriba ban kalinli daa yisi 17,400 nyevuya anduniya yaanga zuɣu.[4] Nyevuli koŋbo kobigi puuni vaabu pihiwoinaanu zaŋkpa doro ŋo polo nyela din niŋdi gbansabila tingbana ni , ni Asia yaɣili. Ka kum ŋo puuni kobigi puuni vaabu pihinahi nye din niŋdi bihi ban yuma bi paagi yuunpinaanu ni. Rabies nyela din be tinsi din kalinli yaɣi kobigi ni pihinu ni.[1] Niriba ban kalinli yaɣi 3 billion, nyela ban be duniya yaɣi shɛŋa rabies ni be.[1] Tinsi kamani Australia ni Japan, nti pahi tinsi din be Europe , ka rabies doro ŋɔ bi bahi ni. Rabies nyela dori sheli niriba ni bi niŋ zaɣa niŋ ka di leei mali barina pam.

References

mali niŋ
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Rabies Fact Sheet N°99. World Health Organization (July 2013). Archived 1 Silimin gɔli April 2014 at the Wayback Machine
  2. Rabies - Symptoms and causes (en). Archived 22 Silimin gɔli April 2021 at the Wayback Machine
  3. Rabies, Australian bat lyssavirus and other lyssaviruses. The Department of Health (Dec 2013). Archived 4 Silimin gɔli March 2014 at the Wayback Machine
  4. 1 2 (October 2016) "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet 388 (10053): 1459–1544. DOI:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMID 27733281.
  5. Cotran RS, Kumar V, Fausto N (2005). Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease (7th ed.). Elsevier/Saunders. p. 1375. ISBN 978-0-7216-0187-8.
  6. 1 2 Tintinalli, Judith E. (2010). Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)). McGraw-Hill. pp. Chapter 152. ISBN 978-0-07-148480-0.
  7. Wunner, William H. (2010). Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management. Academic Press. p. 556. ISBN 9780080550091. Archived from the original on 19 August 2020. Retrieved 31 July 2020.
  8. (May 2013) "Human rabies: neuropathogenesis, diagnosis, and management". The Lancet. Neurology 12 (5): 498–513. DOI:10.1016/s1474-4422(13)70038-3. PMID 23602163.
  9. (2016) "Recovery from rabies, a universally fatal disease". Military Medical Research 3 (1): 21. DOI:10.1186/s40779-016-0089-y. PMID 27429788.