Atom

Nen artikel òstôł òznôczony do rëmniãcô. Abë pòznac pòwòdë ë pòdiskùtowac ò nich biéj na starnã jegò diskùsëji. Przëczëna rëmniãcô: sztëcznô jinteligencjô

Atom je podstawową czãstką materii ë nômniészą czãstką pierwiastka chemicznégò, chtërna zachòwùje jegò swòjiznë chemiczné. Wszëtczé rzecze we Wszechswiece — kamienie, wòda, pówietrzé, roslënë, zwierzãta ë lëdze — są zrobioné z atomów. Przez wiele wieków lëdze ni wiedzelë, z czegò dokładno skłôdô sã materia. Dzys atom je jednã z nôważniészich pòjãc w chemii ë fizëce.

Nazwa „atom” pòchòdzy z grecziégò słowa „atomos”, co znaczë „niepòdzelny”. Starożëtny filozof Democritus ùwôżôł, że wszëtczé rzecze są zrobioné z malëchnëch czãstków, chtërnëch ni da sã dzélëc. Dzys wiemy, że atom ni je całkòwò niepòdzelny, bò skłôdô sã z jesz mniészich czãstków.

Atom skłôdô sã z jądra atomòwégò ë elektronów. W jądrze znajdują sã protonë ë neutronë. Protonë mają dodôtny ładënk elektryczny, neutronë ni mają żódnégò ładënkù, a elektronë mają ùjémny ładënk elektryczny. Elektronë krążą wkół jądra na rozmajitëch pòziomach energeticznëch.

Jądro atomòwé je baro małé, ale zawierô prawie całkòwitą masã atomù. Elektronë są wiele lżejszé òd protonów ë neutronów. Wiãkszosc òbjimòscë atomù stanowi pùstô przestrzéń.

Liczba protonów w jądrze òkreslô, jakim pierwiastkã je dany atom. Na przëmiôr atom wodoru mô jeden proton, atom tlenu osëm protonów, a atom złota siedemdzesąt dziewiãc. Liczba protonów zwie sã liczbą atomową.

Atomy tegò samégò pierwiastka mògą miec rozmajitą liczbã neutronów. Taczé odmianë zwie sã izotopama. Niechtërne izotopë są stabilné, a jinszé radioaktiwné. Radioaktiwnosc wëkorzëstiwô sã midzë jinszima w medycynie ë energetice.

Atomy łączą sã ze sobą, twòrząc cząsteczczi ë związki chemiczné. Na przëmiôr dwô atomë wodoru ë jeden atom tlenu twòrzą cząsteczkã wòdë. Pòłączenié atomów zachòdzy dzãka wiązaniom chemicznym.

W XIX ë XX wiekù naukòwcë stopniowò òdkriwelë budowã atomù. John Dalton stwòrził nowoczesną teoriã atomową. J. J. Thomson òdkrił elektron, a Ernest Rutherford wëkôzôł, że atom mô małé, gãsté jądro. Pòzdni Niels Bohr òpracowôł model atomù z elektronama krążącëma na òkreslónëch òrbitach.

Współczesnô fizëka ùwôżô, że elektronë ni porëszają sã pò dokładnëch òrbitach, ale znajdują sã w tzw. chmurze elektronowi. Opisowanié atomów wymôgô mechanikë kwantowi — jednégò z nôtrudniészich działów fizëczi.

Wiedza ò atomach je baro ważnô dlô dzysdniowi nauczi ë techniczi. Dzãka ni rozwijô sã chemia, medycyna, elektronika, energetika ë wiele jinszëch dziedzin. Atomy są wëkorzëstiwóné midzë jinszima w produkcji leków, komputerów, bateriów ë elektrowni jądrowëch.

Energia atomowô pòwstôwô podczas rozszczepieniô jądrów atomowëch. Elektrownie jądrowé produkują dzãka temù wielczé ilości energii elektryczny. Z drëdżi stronë broń jądrowô mòże bëc baro niebezpiecznô dlô lëdzczi.

Badanié atomów doprowadzëło do wielë ważnëch òdkriwców naukòwëch ë zmieniło rozmienienié materii ë Wszechswiata. Dzys atom je jednym z podstawowëch pòjãców nowoczesny nauczi.