Fardacho[1] ye una d'as diversas denominacions populars que reciben en Aragón os reptils sauropsidos escamosos de cuatro patas y de mida mas gran, con especies a saber qué comuns en o territorio, como en podría estar eixemplos Timon lepidus u Lacerta agilis, que se les gosa decir asinas. Pa las especies mas chiquininas se reserva por regular o nombre de sargantana u engardachina.

Timon lepidus, una d'as especies mas comuns que reciben o nombre.

En realidat y anque en aragonés común s'ha popularizau a forma «fardacho», istos animals reciben nombres diferents en l'Alto Aragón, a mayoría d'os cuals no son si que variants posibles d'un mesmo tipo lexico. Atros eixemplos de variants en aragonés son algardacho,[2] sagardacho,[2] sangardacho,[2] zalgardacho[2] u a mas oriental engardaixo, que ye a mas frecuent con diferencia por tot Ribagorza[3] y Sobrarbe.[4][5][6]

A variant «fardacho» apareixe citada por primer vez en 1938 por Alwin Kuhn como propia de Pandicosa (Val de Tena),[2] estando por ixas envueltas menos frecuent y estendillada que as atras. De forma significativa, Manuel Alvar dice, en a suya tesi sobre El habla del Campo de Jaca (1946), que i hai localidaz de Chacetania que «fardacho» ye una voz desconoixida y, por cuentas d'ella, se documenta atras como zargaracho, cergaracho y sargadacho.[7]

O filologo britanico William D. Elcock, en 1940, le dedicó un articlo a la diversidat de nombres que recibe iste tipo d'animals en aragonés. Con o títol The enigma of the lizard in Aragonese dialect, lo tradució a l'aragonés en 2007 Francho Nagore (O enigma d'o fardacho en aragonés, Luenga&Fablas 11).

Se veiga tamién

editar

Referencias

editar
  1. (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
  2. 1 2 3 4 5 KUHN, Alwin, El Dialecto Altoaragonés; Prensas Universitarias de Zaragoza + Xordica Editorial. Zaragoza, 2008. ISBN 978-84-96457-41-6
  3. ARNAL PURROY, Mª Luisa, Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental -Huesca-; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. ISBN 84-8094-052-2
  4. LOZANO SIERRA, Chabier, Aspectos Lingüísticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca); Institución «Fernando el Católico» + Prensas Universitarias de Zaragoza + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2010. ISBN 978-84-8094-062-7
  5. CORONAS CABRERO, Mariano, Vocabulario aragonés de Labuerda-A Buerda (Sobrarbe); Prensas Universitarias de Zaragoza + Xordica Editorial. Zaragoza, 2007. ISBN 978-84-96457-23-2
  6. TOMÁS ARIAS, Chabier, El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. ISBN 84-8127-095-4
  7. ALVAR LÓPEZ, Manuel, El habla del Campo de Jaca. Ediciones Universidad de Salamanca, 1997. ISBN 84-7481-910-5.