mnews.mn

Эх сурвалж: Өдрийн сонин

НИТХ-ын төлөөлөгч Т.Батцогттой ярилцлаа.

---

-Таны хувьд НИТХ-ыг тарах хэрэгтэй гэсэн байсан. Шалтгаан нь юу байна вэ?

-Сүүлийн хэдэн сарын хугацаанд манай НИТХ-ын хуралдааны ирц хангалттай байсангүй. Нийтдээ уг нь 45 төлөөлөгчтэй. Улаанбаатар хотын есөн дүүргээс хотын иргэдийн асуудлыг шийдэх гэж сонгогдсон хүмүүс. Харамсалтай нь энэ хүмүүсийн бараг гуравны хоёр нь нийслэлээс ажил, албан тушаал авчихсан. Уг нь бол нийслэлийнхээ иргэдийн дуу хоолой болоод нийслэлийн Засаг дарга, агентлагт хяналт тавих үүрэгтэй. Гэтэл хуульд хориглоогүй учраас орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газар хариуцаад ажиллаж байгаа. Энэ чинь нийслэлийн Засаг даргаасаа хамааралтай болчихож байгаа юм. Ингээд зарчмын зөрүүтэй асуудлууд гарч байна. Уг нь бол Засаг даргадаа хяналт тавих ёстой ч дор нь очоод ажил авчихсан учраас Засаг даргадаа хянагдаад явж байгаа. Тийм болохоор хуралдаа суухгүй байна. Бүгдээрээ биш л дээ, хуралдаа суудаг, ажил аваагүй төлөөлөгч нар байгаа.

Тийм учраас л би асуудлыг хөндөж байгаа юм. Саяхан МАН-ынхан өөрсдөө НИТХ-аа тараачихсан ч яадаг юм гэдэг зүйлийг ярьсан. Манай улс бол парламентын тогтолцоотой. Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль гэж бий. Түүгээр Иргэдийн хурал асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх зохицуулалттай. Гэтэл өнөөдөр Иргэдийн хурал, Засаг дарга Ерөнхий сайдаас шууд чиглэл авч байна.

-Сүүлийн гурван ч хотын дарга шууд томилгоогоор очсон биз дээ?

-Шууд томилгоо, чиглэл гээд явж байна. Тэгвэл Иргэдийн хурал гэж байгаад яах юм. Зүгээр л Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг юм уу, яам болчих л доо. Иргэдийн хурал гэж иргэдээ хуураад явах ямар хэрэг байгаа юм. Нийслэлчүүд 2024 оны орон нутгийн сонгуульд МАН-д итгэл үзүүлсэн. Тэд утаагүй, түгжрэлгүй болгоно. Амьдрал ахуйг нь сайжруулна, хотоо хөгжүүлнэ гэсэн амлалтууд өгсөн. Ингээд үнэмлэхүй олонх болсон. АН-д таван суудал өгсөн. Мэдээж биднийг сонгосон хүмүүс мөрийн хөтөлбөрийг маань л харсан байх. Түүнээс биш сөрөг хүчин хийгээрэй гэж сонгоогүй. Тиймээс бид хотын иргэдийн төлөө ажиллах ёстой юм. Мэдээж бид сөрөг хүчнийхээ ажлыг хийнэ. Болохгүй байгаа асуудал дээр дуу хоолойгоо илэрхийлж, засаж залруулахыг бодно. Харин болж байгаа ажлыг бид дэмжих ёстой. Түүнээс биш чагтлан эсэргүүцэж болохгүй шүү дээ. Гэтэл 2024 онд ялалт байгуулсан МАН богинохон хугацаанд ИТХ-ынхаа даргыг аваад хаячихлаа. Залгуулаад Засаг даргаа огцруулчихлаа. Ингэхээр чинь одоо ард түмэн хэнд итгэх юм. Эднийг чинь ажил хий гэж л ард түмэн сонгосон. Улс төрийн намуудад дотоод дүрэм, журам гэж бий. Ялсан намын дарга нь засгаа хийгээд мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлээд явдаг. Гэтэл одоо чинь ийм зүйл байхгүй болж байна. Зүгээр л МАН-ын цагаан байрнаас буюу Удирдах зөвлөл гэсэн хэдэн нөхөр тойрч сууж байгаад нийслэлийн 1.5 сая иргэний асуудлыг шийдвэрлэж байна. Тэгвэл ийм Иргэдийн хурал гэж байгаад яадаг юм.

-Хуулиараа нийслэлийн Засаг даргыг Ерөнхий сайд шууд огцруулчихаж болох юм уу?

-Энэ хуулийг 2022 онд МАН-ынхан өөрчилчихсөн юм. Хуучин бол ИТХ хуралдаад Засаг даргаа сонгоод Ерөнхий сайд батламжилдаг байсан. Харин одоо бол эсрэгээрээ болсон. Ерөнхий сайд нь эхэлж Засаг даргыг өргөн барьж батламжлаад хамгийн сүүлд хурал руу оруулдаг болгочихсон. Үүнийхээ горыг өөрсдөө амсаж байна. Нэг том факт байгаа юм.

-Тэр нь юу вэ?

-Нийслэлийн 2024 оны орон нутгийн сонгуульд нийт сонгогчдын 42.3 хувь нь л санал өгсөн. Ардчилсан нийгэмд асуудлыг 50 дээр нэмэх нь нэг хувиар шийддэг. Тэгэхээр өнөөдрийн ИТХ чинь иргэдийнхээ 50 хувийн саналыг авалгүйгээр бүрдчихсэн.

-Баасан гарагт сонгууль хийлээ гээд тухайн үед шуугьж байсан?

-Эрх барьж байгаа МАН хуульд өөрчлөлт оруулаад сонгуулийг баасан гарагт хийсэн. Нэмээд санал авах цагийг 20 цаг болгож, ирцгүй болгосон. Өмнө нь ирцэндээ хүрээгүй бол дахин сонгууль явуулдаг байсан. Ийм асуудлууд байна. Өнөөдөр нийслэл дээр засаглалын хямрал үүсчихсэн нь үнэн шүү дээ. Иргэдийн хурал нь хуралдаж чадахгүй байна. Төлөөлөгч нар нь ажил, албан тушаалд томилогдсон. Зөвхөн сандал суудлын зодоон болж байна. МАН-аас болоод бүхэл бүтэн нийслэлийн ажлууд гацаж байгаа. Засаг даргын үүрэг гүйцэтгэгч гээд тавьчихсан. Энэ бол тийм шийдвэртэй алхам биш шүү дээ. Ийм асуудлууд байгаа учраас нөхдүүд өөрсдөө ч хурлаа тараая гэсэн. Би ч гэсэн тараая л гэж байна. Энэ саналаа ч гаргасан. Тараагаад дахин сонгуулиа зарлая. Нийслэлийн иргэд 50 дээр нэмэх нь нэг хувийн ирцтэйгээр дахиад сонгуулиа өгөх хэрэгтэй. Өчигдөр/уржигдар/ Иргэдийн хурлын зөвлөл хуралдаад дараагийн хуралдааны товыг энэ сарын 26 гэж гаргасан байсан. Ээлжит бусаар хуралдаад дараагийн Засаг даргынхаа асуудлыг ярина гэнэ. Хэн ирэхийг мэдэхгүй байна. Гэхдээ сонгогдсон энэ танхимаасаа Засаг даргаа томилж чадахгүй бол юу ярих вэ дээ. Гаднаас хүн томилно гэсэн мэдээлэл явж байна. Төлбөр төлөөд сошиалаар баахан явуулж байна.

-Тэр яригдаж байгаа хүн дээр та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Эрх барьж байгаа намын л асуудал шүү дээ. Би бол Ардчилсан намын, Баянзүрх дүүргийн иргэдийнхээ итгэлийг авч сонгогдсон төлөөлөгчийн хувьд тэр хуралдаан дээр ямар ч байсан байр сууриа илэрхийлнэ.

-ИТХ руу шинэ Засаг даргын нэр орж ирээд санал хураах уу, үгүй юу. Эсвэл шууд Ерөнхий сайдын томилгоогоор явах юм уу?

-Иргэдийн хурал дээр нэр орж ирэх ёстой. Заавал Иргэдийн хурлаар орж хэлэлцүүлэгдэж, санал хураалгаж, баталгаажих учиртай. Гэхдээ эхлээд цагаан байрандаа, намын дарга нь шийдчихээд байна.

-Санал хураалгана гэхээр Ерөнхий сайдын оруулж ирсэн хүнийг ИТХ дэмжихгүй байх боломжтой юм байна, тийм үү?

-Тийм боломж бол байгаа.

Хойд бүсийн хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн уулзалт Булган хотод эхэллээ

Хойд бүсийн хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн уулзалт Булган аймгийн төв Булган суманд өнөөдөр /2026.05.23/ эхэллээ. Орон нутагт тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх гарц, шийдлийг бодлогын түвшинд тодорхойлж, төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааг идэвхжүүлэх зорилготой тус уулзалтад Булган, Хөвсгөл, Орхон аймгийн малчид, малын эмч, тариаланчид, УИХ, Засгийн газрын гишүүд, аймаг, сум, багийн удирдлага зэрэг 450 орчим хүн оролцож байна.  

  Ерөнхий сайд Н.Учрал тус уулзалтыг нээж хэлсэн үгэндээ “Монгол Улсын дунд болон урт хугацааны хөгжлийн бодлогын баримт бичигт туссан хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарын зорилт, үйл ажиллагааг шат дараатай хэрэгжүүлж байна. Мөн Засгийн газрын дэвшүүлсэн Чөлөөлөлтийн бодлогын хүрээнд хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарт онцгой анхаарч ажиллаж байгааг хэлэв. 

Засгийн газраас хаврын тариалалтад зориулж 7.0 сая литр түлшийг литрийг нь 3400 төгрөгийн үнээр нийлүүлсэн. Хөнгөлөлттэй зээлийн хэмжээг 70 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлж, 200 тэрбум төгрөгт хүргэсэн. 

Атаршсан газарт ногоон тэжээл тариалж, өвөл, хаврын хүндрэлээс сэргийлэх, малын чанарыг сайжруулах зорилготой “НУТАГТАА ЭЗЭН 100:1000” төсөл эхэлж, хойд бүсийн аймгуудад хэрэгжиж байна. 

Малын гаралтай бүтээгдэхүүн, түүхий эд боловcруулах үйлдвэрлэлийг өргөжүүлэн, үнэ цэн, өртөг ашиг нэмсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, экспортыг өсгөнө.

Биокомбинатын үйл ажиллагааг өргөжүүлж гоц халдварт өвчний вакциныг дотооддоо үйлдвэрлэх боломж, нөхцөлийг бүрдүүлэхээр ажиллаж байна. 

Экспортыг дэмжих хүрээнд “Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарын бараа бүтээгдэхүүний экспортыг дэмжих чиглэлээр авах зарим арга хэмжээний тухай” тогтоолыг баталсан. Тустогтоолыг хэрэгжүүлснээр экспортын үйл ажиллагаа илүү хялбар, шуурхай болж, аж ахуйн нэгжүүдийн зардал буурч, дотоодын үйлдвэрлэл нэмэгдэн, олон улсын зах зээл дэх өрсөлдөх чадвар сайжирна гэж үзэж байна. 

Евроазийн таван улсын 2,4 их наяд долларын зах зээлийн үүдийг нээсэн түр хэлэлцээрийн боломжийг Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Хүнсний хувьсгал”, “Цагаан алт”, Засгийн газрын санаачилсан “Атар-4” аяны бодлоготой уялдуулан уул уурхайгаас хамааралтай эдийн засгаа төрөлжүүлэхээр ажиллаж байна. 

Цаашид хөдөө аж ахуйн экспортыг дэмжих чиглэлд зөвхөн зээл, дэмжлэгт тулгуурлах бус, салбарын дотоод нөөц бололцоог бүрэн ашиглаж, карбон кредитийн шинэ схемийг нэвтрүүлэн дэлхийн зах зээл дээрх хямд эх үүсвэртэй санхүүжилтийг хөдөө аж ахуйн салбарт татах нь чухал байна. 

Монгол Улсын Засгийн газар хойд бүсийн хөдөө аж ахуйн салбарыг хөгжүүлэх чиглэлд онцгойлон анхаарал хандуулж бэлчээрийн тогтвортой менежментийг нэвтрүүлж, эрчимжсэн мал аж ахуйг байгальд ээлтэй байдлаар хөгжүүлэх, бүс нутгийн онцлогт тохирсон цөм сүргийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр үржүүлж, дэмжин хөгжүүлэх бодлого баримталж байна. 

Мөн салбарын эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгож, үйлдвэрлэл эрхлэх таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх зэрэг бодлогын арга хэмжээг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

Уулзалтад хүрэлцэн ирсэн төлөөллүүд салбарын өмнө шийдвэрлэх асуудлын талаар санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийллээ. 

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн, Орхон сумдад ажиллаж/2026.05.23/ тариаланчидтай уулзав. 

Сэлэнгэ аймаг 2026 оны хаврын тариалалтаар үр тариа 134,4 мянган га талбайд үүнээс улаанбуудай 128,9 мянган га-д, бусад үр тариа 5,4 мянган га-д, төмс 2,4 мянган га-д, хүнсний ногоо 7,9 мянган га-д тус тус тариална. Энэ сарын 22-ны байдлаар тариалалт 35 орчим хувьтай байна. 

Засгийн газар хаврын тариалалтад зориулж 7.0 сая литр түлшийг литрийг нь 3400 төгрөгөөр нийлүүлсэн. Хөнгөлөлттэй зээлийн хэмжээг 70 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлж, 200 тэрбум төгрөгт хүргэсэн. Сэлэнгэ аймагт тавдугаар сарын 21-ний байдлаар 208 аж ахуйн нэгж, иргэн 45,2 тэрбум төгрөгийн зээл авчээ.

Баруунбүрэн суман дахь “Ивэн түрүү” ХХК нь 2000 гаруй га эргэлтийн талбайтай, 11 ажилтантай. Жилд 900-1000 га-д тариалалт хийж нэгж талбайгаас 20-25 цн ургац хураан авч байна.

Шинэ дэвшилтэт техник технологийг нэвтрүүлж, сум, аймагтаа  нэгж талбайгаас хамгийн өндөр ургац хураасан аж ахуй нэгжээр шалгарч байсан, Улсын аварга тариаланч хамт олон ажээ. Тариалангийн талбайгаа бүрэн хашаажуулсан. Энэ жил 1300 га-д улаан буудай тариалж байна. Тариалалт нь 70 орчим хувьтай үргэлжилж буйг тус компанийн захирал Д.Бат хэлэв. 

Монголын тариаланчдын үндэсний холбооны тэргүүн С.Батболд хөнгөлөлттэй зээл суманд нь олдохгүй байгаа асуудлыг хөндөж, зээлийн мэдээллийг ил тод болгож өгөхийг хүслээ. 

Орхон суман дахь “Шийрийн-Ундарга” ХХК 2022 онд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн, эргэлтийн 450 га талбайтай. Энэ жил төмс, лууван, сонгино, улаанбуудай тариалжээ. 

 80 га-д бүрэн автомат услалтын систем, 25 га-д дуслын усалгааны систем суурилуулахаар төлөвлөжээ. Бусад талбайд дамартай бороожуулагч ашиглан усалгаатай болгож байна. 

Тус компани “Хүнсний хувьсгал” хөтөлбөрийн хүрээнд 1200 тн төмс, хүнсний ногооны автомат зоорь ашиглалтад оруулсан, 2022-2026 онд техник, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлт бүрэн хийсэн гэдгээ Ерөнхий сайдад танилцуулсан. Зоорь барьсан өртгөө богино хугацаанд буюу хоёр жилд нөхсөн гэдгийг “Шийрийн-Ундарга” ХХК-ийн захирал У.Эрдэнэсан хэллээ. 

Ерөнхий сайд Н.Учрал “Үр дүнгээ өгч буй “Цагаан алт”, “Хүнсний хувьсгал” хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэхээ илэрхийлж, ХХААХҮ-ийн сайд Ц.Идэрбатад зээлийн батлан даалтын сангийн эх үүсвэрийг ойрын хугацаанд нэмэгдүүлж аж ахуйн нэгж, тариаланчдаа дэмжиж ажиллахыг анхаарууллаа.

Томилолт

Засгийн газраас “Атар-IV” аяны хүрээнд бэлчээрийн мал аж ахуйн үйлдвэрлэл, хөгжлийг дэмжих хүрээнд “Нутагтаа эзэн 100:1000” төслийг эхлүүлж байна. Тус төслийн нээлт өнөөдөр /2025.05.24/ Дархан хотод болж, Засгийн газар, УИХ-ын гишүүд, сумын Засаг дарга нар, хоршоодын гишүүд, малчдын төлөөлөл оролцов.

Ерөнхий сайд Н.Учрал төслийг нээж хэлсэн үгэндээ, ХХААХҮЯ-наас санаачлан өрнүүлж буй “НУТАГТАА ЭЗЭН 100:1000” төслийг Засгийн газрын тэргүүний хувьд бүрэн дэмжиж ажиллана. Нутагтаа эзэн төслийн гараа болж энэ жил 1000 баг тус бүрд 100 мянган га-д ногоон тэжээл тариална. Энэ ажилд Засаг дарга нар онцгой анхаарч, манлайлан ажиллахыг үүрэг болгов.

Ерөнхий сайд Н.Учрал, ХХААХҮ-ийн сайд Ц.Идэрбат нар төслийг хэрэгжүүлэгч сумдын Засаг дарга нарт батламж гардууллаа. Батламжийн хамт “Хөдөө аж ахуйн корпораци” ТӨХХК-иас төсөл хэрэгжих сумдад гурван төрлийн тэжээлийн таримлын үр олгож байна. Тухайлбал, хошуу будааны үр 12000 кг, улаанбуудайны үр 5000 кг, судан өвсний үр 870 кг-ыг тус тус олгож, агро технологийн зөвлөмжийг хүргэв. Мөн цөлжилтөөс сэргийлэх, таримлаа хамгаалах зорилгоор сум бүрд 1000 модны үр, нүх ухагчийн хамт олгож байна.

Төслийн эхний шат Хэнтий, Дорнод, Говьсүмбэр, Баян-Өлгий, Сүхбаатар зэрэг 17 аймгийн 25 сумын 25 багт хэрэгжих бөгөөд баг тус бүр 100 га-д ногоон тэжээл тариална.

Байгаль цаг уурын өөрчлөлтөөс шалтгаалсан ган, зуд, салхи шуурганы улмаас манай улсад бэлчээрийн доройтол сүүлийн жилүүдэд эрчимжиж байна. Тиймээс Монгол Улсын 1626 багаас 1071-д нь ногоон тэжээл тариалах шаардлагатай тул дараа, дараагийн шатанд бусад сумыг үе шаттай хамруулахаар төлөвлөжээ.

Улсын хэмжээнд эргэлтэд оруулаагүй атаршсан 112,265 га талбай байдаг, энэ талбайг ашиглан төсөл хэрэгжих аймаг, сумын малчид хоршин ногоон тэжээл тариалж, хэрэгцээгээ хангахаас гадна илүү гарсан тэжээлээ зах зээлд борлуулах боломжтой.

Монгол оронд сүүлийн 30 жилд уур амьсгалын өөрчлөлт хүчтэй нөлөөлж, ган, зудаас болж малгүй болсон 730 орчим мянган хүн хот суурин руу шилжсэн байна.

Төсөл хэрэгжих байршил

№	Аймаг	Сум	Талбайн хэмжээ, га
1	Дорнод	Булган	100
2		Цагаан-Овоо	100
3		Чойбалсан	100
4	Хэнтий	Баян-Овоо	100
5		Баянхутаг	100
6		Өмнөдэлгэр	100
7	Сүхбаатар	Уулбаян	100
8		Мөнххаан	100
9		Эрдэнэцагаан	100
10	Дорноговь	Даланжаргалан	100
11	Говь-Сүмбэр	Сүмбэр	100
12	Дундговь	Эрдэнэдалай	50
13		Сайхан-Овоо	50
14	Өмнөговь	Ханхонгор	100
15	Өвөрхангай	Уянга	45
16		Есөнзүйл	55
17	Баянхонгор	Жаргалант	100
18	Говь-Алтай	Дэлгэр	100
19	Ховд	Эрдэнэбүрэн	100
20	Баян-Өлгий	Толбо	100
21	Завхан	Түдэвтэй	100
22	Хөвсгөл	Их-Уул	100
23	Булган	Гурванбулаг	100
24	Архангай	Цэнхэр	100
25	Төв	Баян-Өнжүүл	100
Нийт			2,300